Onyń maqsaty – sheteldik muraǵattar men qorlarda tabylǵan tarihi derekterdi jinaqtap, zerttep, saraptaý. Keiin onyń bári Uly dalanyń mádenieti men tarihy boiynsha jasalatyn elektrondyq qordyń negizi bolady. Atalmysh joba aiasynda búginde qazaqstandyq ǵalymdar álemniń ár túkpirindegi tarihi muraǵattarǵa ekspeditsiia jasap, derekterdi jan-jaqty zertteýde.
Máselen, Joba jetekshisi Merýert Ábýseiitovanyń aitýynsha Qazaqstan tarihy týraly tabylyp jatqan qundy jádigerler Eýropanyń Ulybritaniia, Frantsiia sekildi elderinde de jeterlik.
- Merýert Qýatqyzy, aldymen «Arhiv 2025» baǵdarlamasy týraly aityp ótińizshi.
- Bul baǵdarlamanyń bastaýy sonaý 2013 jyldan bastalady. Sol kezdegi Memlekettik hatshy Marat Tájinniń jetekshiligimen ult tarihyn zertteý boiynsha jumys tobynyń keńeitilgen májilisi ótken. Sol jerde Ramazan Súleimenov atyndaǵy Shyǵystaný institýtynyń aiasynda tarihi materialdardy zertteý jóninen Respýblikalyq aqparattyq ortalyq (RAO) ashý týraly sheshim qabyldandy. Men direktory bolyp taǵaiyndaldym.
RAO-nyń ǵylymi jumystary buǵan deiin júzege asqan «Mádeni mura» (2004-2009 j.j.) jáne «Ǵylymi qazyna» (2012-2014 j.j.) memlekettik baǵdarlamalarynyń jalǵasy. Búginde Ortalyqtyń aldynda úlken maqsattar tur. Álemde analogy joq qor qurýdy kózdeimiz. Bul qorǵa Qazaqstan tarihy men mádenietine qatysty elimizde jáne álemde júrgizilip jatqan ártúrli ekspeditsiialyq zertteýlerdiń nátijelerin toǵystyryp, arhivtik materialdardy, qoljazbalardy, basqa da qundy jádigerlerdi jinaqtaimyz.
– Baǵdarlama búginde qanshalyqty júzege asyp jatyr?
– Álemniń ártúrli muraǵattarynda qazaq tarihy týraly shashylyp jatqan derekter óte kóp. Shyny kerek, munyń bári ǵasyrlar boiy zerttelmegen materialdar. Olardyń barlyǵyn jinap, rettestirip, jan-jaqty saraptaý kerek. Sondyqtan, qoljazbalar men arhivtik materialdardy júieli túrde tolyqqandy zertteý úshin aldymen Arheografiialyq qoǵam quryldy. Byltyr Arheografiialyq qoǵamnyń tájiribeli mamandary Ulybritaniia, Frantsiia, Italiia, Resei, Ýkraina, Polsha, Vengriia syndy elderdiń arhivterine zertteý ekspeditsiialaryn uiymdastyrdy.
Jinalǵan materialdardyń barlyǵyn Qazaqstan tarihy men mádenieti týraly biregei qujattar dep aitýǵa bolady. Jinalǵan qoljazbalardyń barlyǵynan kóshirmeler jasattyq. Onyń bári aldaǵy ýaqytta úzdiksiz tolyǵyp otyrady.
Jalpy, tabylǵan materialdardyń barlyǵyn jinap qana qoimai, ǵylymi-zertteý jumystaryn jazý qajet. Árbir jańa tarihi faktilerdiń barlyǵyn nazardan tys qaldyrmai, Qazaqstan tarihynyń kópshilik bile bermeitin qyrlaryn asha túsý kerek.
– Ótken jyly Ulybritaniiada ótken arhegrafiialyq ekspeditsiiaǵa ózińiz de qatysypsyz. Nátijesimen bólisseńiz.
– Ol jaqqa naqty maqsattarmen bardyq. Qazaq jeri týraly parsy jáne túrki tildi qoljazbalardy qarap, maǵlumat jinaýǵa tyrystyq. Ulybritaniiadan elge shyǵys manýskripteriniń kóshirmelerin alyp keldik. Bul qazaq eli úshin óte qundy jádiger. Sol jaqta Hodjamkýli-bek Balhidiń «Tarih-i Qypshaqi» qoljazbasynyń kóshirmelerine qol jetkizdik.
Munda HV-HVIII ǵasyrlarda qazaq jerinde bolǵan oqiǵalardy baiandaidy.
Osylaisha «Tumandy albionǵa» barǵan saparymyzda Qazaq handyǵy týraly maǵlumattardy biraz tolyqtyra aldyq. «Tarihi-i Qypshaqida» avtor qazaq handarynyń tegin, týǵan jerin, bilikke kelgen ýaqytyn naqty kórsetip, sol kezdegi saiasi oqiǵalardy jaqsy asha bilgen.
Sondai-aq, kórshiles elderdiń de basshylarynyń esimderi kórsetilip, sol kezde ómir súrgen aqyndar men abyzdardyń attary atalady. Faktiler men sandar da naqty jazylǵan.
Sonymen qatar, Ulybritaniiadan «Taýarih-i gýzida-ii nýsrat-name» qoljazbasyn da zerttedik. Onda da bizge qatysty qundy derekter óte kóp. Osy qoljazbany zertteýdiń nátijesinde Qazaq handyǵynyń qurylýyn, sol kezdegi ǵuryptardy, alǵashqy qazaq handary Kerei men Jánibektiń tarihyn bile aldyq. Budan bólek, sol zamandaǵy qazaq kiimderi men ártúrli tańbalaryn, turmystyq zattardy vizýalizatsiia jasap jatyrmyz.
Sondai-aq, Osman sultandary men Iran shahtarynyń sarai hattamalary men diplomatiialyq hattary da erekshe nazar aýdartady. Sultandar jáne handar arasyndaǵy kóptegen hattardy zerttedik. Olardyń tek kórshiles eldermen ǵana emes, Qazaq handyǵymen jazysqan hattaryn da taýyp, sol kezdegi jazbalardyń erekshelikterin bildik.
Munyń barlyǵy bizge qazaq tarihyna jańa kózqaraspen qaraýǵa kómektesti. Áitpese, buryn tek Resei imperiiasy jáne Orta Aziia qujattarymen ǵana ómir súrip, birjaqty málimet qana alyp kelgen edik.
Iaǵni, biz úshin Ulybritaniia kitaphanalarynan tabylǵan jádigerler óte qundy. Ulybritaniia, Frantsiia, Resei, Qytai taǵy basqa elderden tabylǵan qoljazbalar men qujattar arqyly Uly dala tarihyn bastan-aiaq sýrettep shyǵa alamyz.
– Al bul materialdardyń barlyǵyn qaidan taýyp oqýǵa bolady, álde tek qujat túrinde arhivterde jatyr ma?
– Ár ekspeditsiianyń qorytyndysy týraly ártúrli basylymdarǵa jariialap otyramyz ǵoi. Budan bólek, bizdiń mamandar búginde Uly dala qoljazbalarynyń, arhiv materialdarynyń jáne jádigerleriniń katalogyn» daiyndar jatyr. Bul elektrondy katalog bolmaq. Osylaisha tabylǵan materialdardy qaǵaz túrinde qaldyrmai, kópshilikke elektrondy túrde usynamyz.
