Beijiń bul keptelistiń sebebin pandemiiamen bailanystyrýda. "Qazaqstannyń mai-tońmai odaǵy" qaýymdastyǵynyń aqparatynsha, dál qazir karantinge bailanysty Tsindao portynan Qytai tarapymen tranzit tolyqtai toqtatylǵan.
Bir qyzyǵy Qytaidan tranzit Qazaqstan úshin ǵana shektelgen. Qazaqstanǵa temirjol qatynasy ýaqytsha toqtatylǵanyna qaramastan, dál sol Qytaidan Qazaqstan aýmaǵy arqyly Eýropaǵa tranzit – ashyq. Onyń ústine, Qytaidan Eýropaǵa temirjol arqyly júk aǵyny edáýir ósýde.
Dalanews.kz pikir bildirgen birqatar sarapshylar Beijińniń pandemiiany syltaýratyp otyrǵanyn, anyǵynda bul máseleniń saiasi astary baryn aitady.
Sonyń ishinde eń kóp aitylatyny, bul – qazaq biliginiń musylmandardy jaqtaǵany úshin jaza.
Resmi Beijiń Nur-Sultannyń Qytaidan qashqan etnikalyq qazaqtarǵa bosqyn mártebesin berýine kóńili tolmaitynyn osylai bildirip jatsa kerek. Qalai degenmen de Qytai qazaqstandyq taýar eksportshylary úshin keden saiasatyn qataitqan ústine qataityp jatyr.
...
Saiasattanýshy Maksim Kaznacheevtiń tuspaldaýynsha Beijiń Qazaqstandy bopsalaýdan taiynbaidy. Óz naryǵyna ótkizý úshin Aqordadan saiasi jeńildikter jasaýdy talap etedi. Ekonomika turǵysynda Qytaidan qol úzgisi kelmeitin Qazaqstanǵa birqatar saiasi shart kóldeneń qoiylǵan.
«Qytaidyń shekarany tas jaýyp alǵany da sonymen bailanysty.
Beijiń biligi Nur-Sultan men Almatynyń qaq tórinde Qytaiǵa qarsy narazylyq uiymdastyrǵan topty qatań jazalaýdy talap etip otyr. Qazaqstandaǵy sinofobiialyq kóńil-kúidi sál de bolsyn seiiltip, Beijińniń jaǵymdy obrazyn qalyptastyrmaq.
Ekonomikalyq áriptestikti jalǵastyrǵysy kelse Aqorda osy ýltimatýmdy oryndaýy tiis.
Shekaradaǵy myńdaǵan konteinerdi qańtaryp qoiý arqyly Qytai Qazaqstan biligin osyndai sheshim qabyldaýǵa kóndirmek», – deidi sarapshy.
Aqorda álgi usynysty qabyl alǵan jaǵdaida Beijińniń saiasi hám ekonomikalyq ekspansiiasyna qarsy shyqqan qazaqstandyq belsendiler qýǵyn-súrginge ushyraidy degen sóz. Onsyz alys-beris, barys-keliske jol ashylmaidy.
Qorǵas pen Dostyq shekarasyndaǵy myńdaǵan qazaqstandyq kásipkerdiń taýary qańsyp qalýy múmkin.
Ilgeride aityp ótkendei, Qytaidan tranzit Qazaqstan úshin ǵana shektelgen. «Bir beldeý – bir jol» jobasy negizinde Batystan jetken temirjol quramdary Qytai shekarasynan esh qiyndyqsyz ótýde. Qytailyq shekarashylar olardyń qaǵaz-qujatyn tekserip jatpai, tez-tez ótkizýge tyrysady eken. Al Qazaqstannan kelgen taýardyń Qytai shekarasynda turalap turǵanyna attai alty ai boldy.
«Bul bizdiń eldiń ekonomikasy úshin óte-móte aýyr soqqy. Qazaqstandyq kásipkerlerdiń taýar ainalymy toqtap qaldy, qaltadaǵy qarajat taýsylýǵa taqaý. Taýar Qytaidan ári aspaǵannan keiin tabys ta joq. Biznes qyp-qyzyl shyǵynǵa batýda.
Qytaidyń shekarasynda Qazaqstannan jetken júzdegen, myńdaǵan vagon men fýra keptelip tur. Al el ishinde olardyń tapshylyǵy sezilýde. Ishki tasymalǵa transport, aýyr júk kólikteri jetispei jatyr. Bul óz kezeginde tasymaldyń qunyn arttyrady, munyń sońy taýar baǵasynyń sharyqtaýyna alyp keledi», – deidi sarapshy.
Qazaqstandyq kásipkerlerdi tyǵyryqqa tirep, el ekonomikasyn shyǵynǵa batyrǵan Beijińniń kózdegeni ne?
Sarapshynyń pikirinshe Qytai Qazaqstan ǵana emes, kúlli Orta Aziianyń saiasi betalysyn ózine qarai burmaq. Bul maqsatqa jetýdiń jedel joly ári tiimdi quraly – ekonomikalyq qyspaq.
«Sońǵy 10-15 jyldyń bederinde Qazaqstan men Qytaidyń arasyndaǵy alys-beris kúrt ósti. Beijiń saýda ainalymyna kedergi keltirgen joq, bertinge deiin keńshilik tanytty. Bul Qazaqstandy qaqpanǵa túsirýdiń amaly edi, osy arqyly saiasi múddesin saýdalaityn kún týaryn bildi.
Orta Aziiadan keletin shikizattyń negizi bóligin Qytai naryǵy tutynyp keldi. Al qazir Beijiń jasaǵan «jaqsylyǵynyń» óteýin talap etip otyr.
Qytai Qazaqstandy tek shekara aimaǵynda ǵana qysymǵa almaidy. Shyǵys Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy alqaptaryna kóz tigip otyrǵany ótirik emes.
Qazaqstan biligi jerin buldasa Beijiń shekaralyq ózenderdi saýdaǵa salýy múmkin.
Ózderińiz biletindei, Qytaidan bastaý alatyn Qara Ertis pen Ileniń boiynan irrigatsiialyq infraqurylymdar salyp tastaǵan. Qajet dep tapsa qos ózendi bura salady.
Balqashty saqtap qalý úshin osydan 10 jyl buryn Qazaqstan biligi atalǵan ózenderdiń sý kólemin shektemeý jóninde Qytaimen ortaq uiǵarymǵa kelgen-tin. Buǵan sai Qytaiǵa shyǵystaǵy aýyl sharýashylyǵy jeri jalǵa berilýi tiis-ti.
Sóitip Balqashtyń ekojúiesin, odan bólek basqa da ózen alqaptaryn saqtap qalar edi, budan bólek energiia óndirý máselesi de sheshimin tabar edi.
Kelissóz nátijesi eki tarapqa tiimdi bolatyndai kóringen. Alaida is júzinde Aqorda Beijińge bergen ýádesin oryndai almady. Qytaiǵa qarsy aýditoriia óre túregelip, bilik aýyl sharýashylyǵy jerlerin sheteldikterge jalǵa berý týraly zańdy keiinge qaldyrýǵa májbúr boldy. Keiin kele buǵan múldem tyiym salyndy», – deidi saiasattanýshy.
Alaida Beijiń Aqordanyń ýádesin umytpaǵan. Qujatqa qol qoiǵan Qazaqstan mindetten jaltara almaidy.
Beijiń Aqordany alqymnan alatyn kezi alda. Qytai biligi Qara Ertisti belsendi «igerýde», Ertis – Qaramai kanalyn salyp tastaǵan, ózenniń sýyn úzdiksiz tutynatyn irrigatsiialyq júieler saqadai-sai tur, qalasa Ile men Qara Ertis tolyq toqtata salýdan taiynbaidy.
Bulardyń arnasy tarylsa Almaty oblysy, Pavlodar óńiri jáne ShQO sýdan tapshylyq kóredi.
Al Qazaqstannyń Beijiń jaýap qaitarar qaýqary bar ma? Birese sýyn, birese naryǵyn buldap otyrǵan Qytaidy sabasyna túsire alamyz ba?
«Joq, Aqordanyń qolynda mundai qural joq. AQSh-qa arqa súiep, Shyńjańdaǵy qýǵyn-súrgindi ashyq aitar bolsaq, tipti ashyndyramyz. Beijiń bulqan-talqan bolyp, tóbemizge áńgirtaiaq oinatady, onyń janynda qazirgi saiasi qyspaǵy túkke turmai qalady», – deidi Kaznacheev.
Dýman BYQAI
