Shardaranyń kúrishi ekologiialyq tazalyǵymen tanymal

Shardaranyń kúrishi ekologiialyq tazalyǵymen tanymal
Búginde Shardara aýdany boiynsha egilgen 1115 gektar kúrishtik alqapqa oraq túsip, onyń 530 gektary jinalyp úlgerdi. Diqandar qyrmanyna 3720 tonna kúrish salysy jinalǵan. Aýdandyq aýylsharýashylyǵy jáne jer qatynastary bóliminiń málimeti boiynsha kúrishtiń ortasha ónimdiligi gektaryna 70,2 tsentnerden ainalyp jatyr. Oraq sońyna deiin ónimdilik kólemi taǵy da arta túspek.

Ádettegidei, Uzyn ata aýylynyń diqandary da kúrish oraǵyna belsene kirisip ketken. 20 gektar kúrishtik alqabynyń jartysyna jýyǵyn oryp úlgergen «Aitkúl – Ataqonys» fermerlik sharýashylyǵynyń tóraǵasy Rahymberdi Aitmyrzaev pen osy aýyldyń aýylsharýashylyǵy salasynda uzaq jyldar qajyrly eńbek etip, zeinetkerlikke shyqqan el aǵalary Perdebai Qapparov, Murat Nurpeiisov, búgingi tańda «Qazmaqta» ǵylymi-zertteý institýtynyń»  aýdandyq filialynyń bas agronomy Jumahan Dúisenov syndy azamattar iilip turǵan kúrish masaqtaryn aialai sipap, bitik shyqqan dánderine súisine qaraidy.

– Bul «Mustahillik» degen Ózbekstannyń sorty. Kezinde aýylymyzdyń basshysy, maitalman kúrishshi Nartai Saparov aǵamyz arnaiy baryp, Táshkendegi ǵylymi-zertteý institýtynan 2-3 tuqym sortyn ákelgen edi, – deidi Jumahan Dúisenov. –Tájiribe retinde ákelgen sol tuqymdardyń ishinen osy sort bizdiń óńirge tez jersinip ketti. Ónimdiligi jaqsy, bizdiń tabiǵatymyzǵa beiim bolǵandyqtan, «Mustahillik» tuqymyn kóbeitip, jappai paidalanýǵa kóshtik. 125-130 kúnde pisetin bul sorttyń ónimdiligin 90 tsentnrden ainaldyryp, Odaq boiynsha atymyz shyǵyp, dúrkiregen kezderdi qalai umytamyz...

Keńestik kezeńde Uzyn ata aýylynda 3-3,5 myń gektar alqapqa kúrish egilgen. Keiin jekeshelendirý bastalyp, árkim óz betinshe kún kórip ketken soń bul daqyldy egýshiler de kúrt azaiyp ketken-di. Endi sońǵy 4-5 jyl bederinde kúrishke qaita den qoiýshylar qatary kóbeiip keledi. Qojalyq tóraǵasy Rahymberdi Aitmyrzaevtyń aitýynsha bul aýyldaǵy kúrish ekologiialyq jaǵynan eń taza kúrishterdiń qatarynan sanalǵan.

– Umytpasam, 1988 jyldary bolsa kerek, keńshar direktorynyń tikelei bastamasymen halyqqa taza ónim usynamyz dep 500 gektarǵa eshqandai gerbitsid paidalanbai kúrish tuqymyn ósirýge kiristik. Sol kezde bizdiń kúrishimiz ekologiialq taza kúrish bolyp tanyldy. Oǵan memleketten qoldaý retinde 20-30 paiyzdai ústeme aqy tólenetin. Iaǵni, bizdiń sharýashylyqta ósirgen kúrishtiń baǵasy ózge aimaqta ósirilgen kúrishten qymbat júretin edi. Men sol tásil boiynsha qazir de gerbitsidsiz ónim óndirip kelemin. Ekologiialyq taza ónim retinde buǵan memleket tarapynan baiaǵydaǵydai jeńildikter berilý jaǵyn qarastyrýymyz kerek. Sonda aýdanymyzda kúrishpen shuǵyldanýshylar qatary molaia túseri sózsiz, – deidi Rahymberdi Aitmyrzaev.

42 jyl aýylda jemisti eńbek etip, zeinetkerlikke jýyrda ǵana shyqqan Murat Nurpeiisov jergilikti kúrishtiń basqa aimaqtaǵy kúrishterge qaraǵanda birneshe ese artyqshylyǵy baryn aýdan men oblystarda ótken jiyndarda naqty dáleldermen aityp júrgen bilikti mamannyń biri. Áý basta kúrish ósirýge jer tanaptaryn arnaiy daiyndaǵan aýdandaǵy 6 keńshardyń biri osy Uzyn ata aýyly. Sol jer tanaptary aýylda sol kúii saqtalyp tur, kúrish ósirýge daǵdylanǵan kánigi diqandar da kóp. Sý tas tóbeden quiylyp tur, aýa-raiy kúrish ósirýge asa qolaily.

– Shardaranyń kúrishi basqa oblys pen respýblikalarda ósirilip jatqan kúrishterden áldeqaida sapaly ekenin udaiy aityp kelemin. Byltyr oblysta ótken bir jiynda tek Shardara aýdanynyń ózinen 1000 tonna kúrish shetelge eksportqa shyǵarylǵanyn basshylar aityp ótti. Aýylsharýashylyǵyn ártaraptandyrý boiynsha da kúrishtiń paidasy kóp. Bul daqyldy ekken jerge aramshóp shyqpaidy, kúrishten keiin onyń ornyna egilgen kez kelgen daqyldyń ónimdiligi burynǵydan áldeqaida artyq bolatyny dáleldeýdi qajet etpeidi. Uzyn ata aýylynda biylǵy jyly 180 gektar jerge kúrish egildi. Baiaǵy kásipti jalǵastyryp kele jatqan Rahymberdi zamandasymyzǵa rahmet aitamyz, – dedi Murat Nurpeiisov.

Qazirgi aýa-raiynyń sharýalarǵa qarasyp turǵanyn aitqan Rahymberdi Aitmyrzaev osy bir jaqsy kezdi paidalanyp, ónimdi jaýyn-shashynǵa uryndyrmai jinap alý úshin bar kúshti jumsaý kerek deidi. Biylǵy gektar túsimi de oidaǵydai – 75-80 tsentnerden ainalyp otyr. Byltyrǵy jyly 26 gektarǵa ekken kúrish salysyn kórshi Alataý batyr aýylyndaǵy belgili kásipker Erjan Qarabaevtyń diirmeninde tartqyzypty. Alynǵan ónimniń 40 paiyzyn qoljetimdi baǵamen, iaǵni 150 teńgeden aýdan kólemine satylymǵa shyǵarsa, qalǵan 60 paiyzy Aýǵanstan memleketine eksportqa shyǵarylǵan. Aýyldaǵy turmysy tómen otbasylaryna, balabaqshalarǵa kúrishten qarasyp jatqan qaiyrymdylyq sharalaryn talai márte aityp kelemiz.

Aýyl turmysy men jer jaǵdaiyn jetik biletin utymdy uiymdastyrýshy, bilikti basshy, qaiyrymdylyq sharalardyń bel ortasynda júretin darhan peiildi azamattyń qyrmanyna bereke tilep qoshtastyq.