Nebary 16 jastaǵy Astana turǵyny Nursultan (aty ózgertildi) bir jylǵa jýyq ýaqyt boiy temeki shegip júrdi. Onyń aitýynsha, temekini tastaý óte qiynǵa soqqan, óitkeni elektrondy temeki kádimgi temeki siiaqty jaǵymsyz iis qaldyrmaidy.
«Iá, bul densaýlyqqa keri áser etedi. Keide bas aýrýy paida bolady, ásirese túnde nemese bir ýaqytta kofe iship, veip shekseńiz, bastyń solqyldap áketetini bar. Siz, sondai-aq uiqysyzdyqty sezinýińiz múmkin. Bul belgiler bastan mindetti túrde ótedi, al eger dál uiyqtar aldynda temeki shekpeseńiz, onda ońai ári jaqsy uiyqtaisyz. Biraq bas aýrýy denedegi basqa sezimdermen de bailanysty, sondyqtan vapingtiń ózi bas aýrýynyń jalǵyz faktory emes», - deidi ol.
Taǵy bir suhbattasymyz óziniń uiqysy buzylmaǵanyn jáne basy aýyrmaǵanyn jetkizdi. Biraq 17 jasar Marina (aty ózgertildi) elektrondy shylymnyń ziianyn jaqsy túsinse de, odan bas tarta almaǵan.
18 jastaǵy Aiaýlym da (aty ózgertildi) temekini kóp shekken kezde, bas aýrýy paida bolatynyn aitady. Aitpaqshy, boijetken búginde temekige táýeldilikten arylǵan.
«Qansha temeki shegetinińizdi baqylaý qiyn. Ásirese, ýaqyt óte kele temekini tutynýyńyz jiilei beredi. Iá, temeki shegý tisterge de, onyń emaline da áser etedi, mysaly meniń dosymnyń tisteri qatty nasharlap ketti. Al ózimniń tamaǵym aýyrady. Biraq mynany eskerý kerek, men ol kezde qatty kúizeliske túsken kúnderi temeki shegetinmin, tamaqty áreń iship-jeitin edim. Shyn máninde, osy sebepterden soń, temeki shegýdi toqtattym. Temeki, sondai-aq kontsentratsiiany tómendetedi eken. Al iistiń kesirinen kóptegen adamdarda allergiia nemese júrek ainý bar», - dep moiyndaidy Aiaýlym.
Asqarjan (aty ózgertildi) da óziniń veipingke táýeldiligi bir jyl buryn dostary temeki tartyp júrgenin kórgen soń paida bolǵanyn atap ótti. Túrli-tústi jáne shabdaly hosh iisi bar veip jas jigittiń nazaryn aýdarǵan, sodan keiin ol temekini qoia almapty.
«Bastapqyda men veipke oiynshyq siiaqty qaradym, men ony kez kelgen ýaqytta tastaimyn dep oiladym. Dostarym shylym shegetin, men qyzyǵatynmyn. Bir jyldan astam ýaqyt boiy kún saiyn temeki shegip júrdim. Bas aýrýymen qatar, qorqynysh sezdiretin entigý, keýde aýyrýy, júrek ainýy boldy. Sportshy retinde bul meni qatty mazalady. Bas tartý qiyn boldy. Men úsh ai boiy temeki shekpedim. Osylaisha qoiyp kettim», - dep bólisti 17 jastaǵy jigit.
Biylǵy 18 mamyrda QR Prezidenti janyndaǵy Ortalyq kommýnikatsiialar qyzmetinde ótken baspasóz máslihatynda Densaýlyq saqtaý ministrligi Meditsinalyq kómekti uiymdastyrý departamenti direktorynyń orynbasary Gúlnár Sársenbaeva hosh iistendirgishteri bar veipter adamnyń densaýlyǵyna ziian tigizetinin airyqsha atap ótti. Onyń paiymynsha, búgingi kúnniń eń úlken qaýipi – osy veipter. Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy derekteri boiynsha, veipterdiń 16 000-ǵa jýyq dámi belgili. Bul tajal jańa tórtinshi urpaqtyń tynys alý joldarynyń epiteliiin zaqymdaýy jáne tinderdiń gipoksiiasyn týdyrýy múmkin, sonymen birge joǵary kontsentratsiialy aerozolderdi shyǵarýǵa múmkindik beredi. Temeki tútinine uqsas formaldegidtiń áseri de baiqaldy.
Sársenbaevanyń aitýynsha, zertteýler kádimgi temeki almastyrǵyshtardyń joǵary ýyttylyǵyn kórsetedi.
«Veiping pen elektrondy temekini tutynýdyń joǵary deńgeii nikotinge táýeldilerdiń jańa býynyn qalyptastyryp, densaýlyqqa ziiandy áser etýiniń joǵary kórsetkishterine jetkizýi múmkin», - dep eskertedi ol.
Dárigerdiń pikirinshe, tynys alý organdary veipesterdi tutynýdan eń kóp ziian shegedi.
Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń taǵy bir málimetine súiensek, veip paidalanýshylary, tájiribe kórsetkendei, qazirgi kezde dástúrli temeki shegýshilerden eki ese kóp. Vapesti qoldaný ókpe jasýshalaryna keri áserin tigizip, jastar arasynda respiratorlyq aýrýlardyń kóbeiýine septesip, parodont aýrýlarynyń qaýpin arttyratyny sózsiz.
«Sondai-aq, Qazaqstanda tynys alý organdarynyń aýrýlarynan bolatyn ólim-jitim qan ainalymy júiesi aýrýlarynan keiin ekinshi orynda turǵanyn eskergen jón. Búginde 300 myńǵa jýyq azamat respiratorlyq aýrýlarmen esepte tur», - dep qosty ol.
Aita keteiik, qazaq jurtshylyǵy jastardyń elektrondy temekini paidalanýyna bailanysty birneshe jyldan beri dabyl qaǵyp keledi. Statistikalyq málimetterge súiensek, Qazaqstanda veipterdi qoldaný kórsetkishi kún sanap artyp keledi, olardyń kópshiligin kámeletke tolmaǵandar paidalanady. Sońǵy jyldary ósim 17,6 paiyzdy qurady. Bul sandardy Ulttyq ǵylymi meditsinalyq ortalyqtyń basqarma tóraǵasy, Eýraziialyq respiratorlyq qoǵamnyń atqarýshy direktory, ókpe aýrýlarynyń hirýrgy Abai Baigenjin aitty.
«Veipterdi mýltfilm keiipkerleri retinde stilizatsiialaý, kámpit siiaqty óndirýshilerdiń balalarymyz ben jasóspirimderimizdi nikotin tutynýǵa tartýǵa baǵyttalǵan ailalarynyń paidakúnemdik sipaty aiqyn baiqalady. Bul jaǵymsyz úrdis jalǵasa beretin bolsa, bolashaǵymyzdyń densaýlyǵy úshin dabyl qaǵýǵa týra keledi», - dep sanaidy dáriger.
Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń klassifikatsiiasyna sáikes, elektrondy temekiler men veipter túrleri men dámderi ártúrli bolǵanymen, zalaly birdei. Qazaqstan sanitarlyq-epidemiologiialyq qyzmetiniń zertteýine súiensek, veipterdiń quramyndaǵy nikotin temekige qaraǵanda 68-70 ese kóp. Bul rette elektrondy temekini qoldanýǵa kóptegen qoǵamdyq oryndarda, mekemelerde tyiym salynbaidy. Óitkeni, ol basqalarǵa ziian keltirmeidi dep esepteledi. Bálkim, dál osy túsinik kópshilikke veipter sonshalyqty qorqynyshty emes dep oilaýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan elektrondy temekini paidalanýǵa tyiym salýdy engizý qajettiligi jedel túrde kún tártibinde tur. Al, barsha qazaqstandyq jastar «býǵa» táýeldilikke boi aldyryp úlgermeiinshe, bilikke shara qoldanatyn kez keldi.
