Ótken júzjyldyqta álemdi ábigerge salyp, aýmaly-tókpeli zaman jasaǵan eki birdei dúniejúzilik soǵystyń ekeýi de jerge talas pen álemdik saiasi júiege degen kelispeýshilikten bastalǵan edi. Bizdiń qazirgi álemdik tártip – Ekinshi dúniejúzilik soǵys aiaqtalǵan soń túzilgen ereje negizinde qalyptasqan. Ol úshin jahandyq teńgerim men tepe-teńdikti saqtaý maqsatynda BUU quryldy. Iadrolyq derjavalardan turatyn qaýipsizdik keńesi de óz qyzmetin sol kezeńnen bastaǵan bolatyn.
Alaida, ýaqyt ótken saiyn sol zamannyń erejesimen qalanǵan tártipke baǵynǵysy kelmeitinderdiń qatary men narazylyǵy arta tústi. Saldarynan álemde «separatizm» termini qaitadan ózekti máselege ainalyp shyǵa keldi.
Separatizm – latyn tilinde «separatus» sózinen shyqqan, «bóliný» degen maǵynany bildiredi. Iaǵni, birtutas eldiń bir bóliginiń óz táýelsizdigin jariialap, jeke el qurýǵa nemese basqa memlekettiń ideologiiasyn qoldaý úshin bólinýge degen umtylysyn kórsetetin saiasi protsess. «Separatizm» degende negizgi memlekettik qurylymnan bólinýge nietti sanasy basqa ideologiiamen ózgergen, búlikshil qurylymnyń paida bolǵanyn túsinemiz. Tarihqa kóz salsaq, «separatizmge» degen umtylys AQSh-tyń jeke memleket retinde paida bolýyna ákelgenin kóremiz.
Alaida dál osy áreket muhittyń arǵy jaǵynda eldegi azamattyq soǵystyń da órshýine sebep bolǵan edi. Jalpy koloniialardyń paida bolýynyń ózi Eýropa imperiialaryn bir ǵasyrdan astam ýaqyt bir-birimen qyrqystyryp, otar elderdi ózara bóliske salǵyzyp, soǵys uiymdastyryp, túrli tolqýlar týdyrǵany belgili. Mysaly, AQSh-tyń Napoleonnan Lýiziany satyp alýy Ispaniiamen ózara soǵysqa iterip, ońtústik Shtattardaǵy ishki separatizmge jol ashqan edi. 1843 jyly AQSh Meksikaǵa tiesili Tehas Shtatynyń táýelsizdigin moiyndaǵan bolatyn. Sonyń saldarynan bul jait Tehas pen Meksika arasyndaǵy aýmaqtyq daýǵa únemi tamyzyq boldy. Bundai jaǵdaida soǵystyń bolmaýy múmkin emes edi. Sebebi Meksika árqashanda Tehasty óziniń bir bóligi retinde sanady. Degenmen aýmaqtyq daý-damai ózara ymyraǵa kelýmen retteldi. Atap aitqanda, AQSh Prezidenti sailaý qarsańynda jańa shtatty ózine qosý týraly kelissózder júrgizý týraly sheshim qabyldady. Tehas óziniń táýelsizdigin jariialady jáne AQSh-tyń quramyna bir shtat bolyp kirýge kelisim berip, AQSh-tyń aldyndaǵy qaryzyn óteý úshin jeriniń bir bóligin ótemaqy retinde usyndy. Al Meksika bolsa keiingi kezderde onsyz da túrli máselesi kóbeiip, qaryzy ulǵaiǵan Tehas shtatynan qutylyp, ári ol úshin tólem alyp eki jep, bige shyqqandai kúi keshken edi.
Aitqandai, Simon Bolivar uzaq soǵystan keiin Venesýela men Latyn Amerikasynyń bir bóligin ispan ústemdiginen azat etýge qol jetkizgeni belgili. Maqsaty oryndalǵan soń, ol ózi Latyn Amerikasynda Jańa Napoleon bolǵysy keldi. Onyń bul áreketi árine parlamentte kelispeýshilik týdyrdy. Árine onyń qalaýyn qoldap, ony ómir boiy prezident retinde kórgisi keletinder de tabyldy. Alaida qoǵamnyń basqa bóligi derbes avtonomiia jariialaǵysy keldi.
Mysaly Perý tarihyna ol diktator retinde endi jáne ony perýlikter ómir boiy prezident bolý quqyǵynan aiyrdy. Osylaisha jaǵdai shielenisip, jaýlap alynǵan jerler birinen soń biri bóline bastady. Ol «utymdy oi tájiribe arqyly keledi, al tájiribe aqyl-oidyń jetispeýinen paida bolady» degendi jii aitatyn edi jáne bul danalyq oi onyń óziniń júrip ótken jolyn dál sýretteidi.
Jalpy, tarihshylardyń esebinshe álemde bolatyn osyndai saiasi kúrt ózgerister – qoǵamdaǵy býyn aýysýymen tikelei bailanysty deidi. Mysaly 20 ǵasyrda «separatizm» eń ózekti másele bolǵan kezeńder – 1918-1939, 1945-1968, 1968-1989 jyldar aralyǵyndaǵy belgili bir tsiklde oryn alǵan eken. Iaǵni, ortasha eseppen alǵanda árbir 21-23 jyl saiyn qaitalanyp turǵan.
Separatizm uǵymy sońǵy júz jyl ishinde qatty ózgerdi. Qazir biz qandai da bir eldi tutas álemnen bólip qarai almaimyz. Sondyqtan kez-kelgen bir eldegi separatizm oshaǵy oǵan kórshi memleketterdegi jaǵdaiǵa áser etýi ábden múmkin jáne ol álemdik júiege aitarlyqtai ózgerister týdyra alady. Árine búgingi zamanda halyqtar men mádenietter arasynda qatyp qalǵan shekara joq. Qazir adamdar búkil álem boiynsha kóship-qonyp júre beredi. Nátijesinde túrli mádenietter aralasyp, túrli ulttar bir-birimen otaý quryp jańa mentalitet qalyptastyryp jatyr. Nátijesinde qansha jerden derbes bolsa da ózara tyǵyz ekonomikasy bailanysqa túsken álem elderi bir-birine óte táýeldi bolyp qaldy. Bul printsip barlyq memleketterge tán qubylys.
Keńes zamanynda Ýkraina men Kavkazdaǵy separatizm máseleleri ózekti bolǵany belgili. Bul máselede Qazaqstan da únemi nazarda boldy. Atap aitqanda, nemis avtonomiiasyn qurý ideiasy, Almaty oblysyndaǵy uiǵyr jáne basqa da aýdandarǵa derbestik berý máselesi jii kóteriletin jáne ol udaiy jappai narazylyq týdyratyn. 1991 jyldan keiingi postkeńestik elderde separatizm máselesi ýshyǵa tústi. Atap aitqanda, Ázirbaijanda – Taýly Qarabaq, Grýziiada – Ońtústik Osetiia jáne Abhaziia, Reseide – Sheshenstan, Moldovada – Pridnestrove jáne Gagaýziia. Al Resei men Ýkraina qaqtyǵysy aýqymy men qarqyny jaǵynan árine bulardyń barlyǵyn basyp ozady.
Bul jerde erekshe aita ketetin másele bar. Eger ótken ǵasyrdaǵy bipoliarlyq álemde oryn alǵan qyrǵi-qabaq soǵys kezinde geosaiasi qaqtyǵys tek iadrolyq qarý jarysy men ideologiialyq nasihatta kórinis tapsa, búgingi álem kóp poliarly jáne aimaqtyq derjavalardyń qaqtyǵysy aldyńǵy orynǵa shyǵady. Bundai túzilim jaǵdaidy tipti shielenistire túsedi. Sebebi qaqtyǵysqa qatysýshylar sany kóp jáne olardyń árbirimen til tabysý óte qiyn.
Búgingi Qazaqstan úshin kez-kelgen «separatizm» kórinisi opat qylmai qoimaityn «obyrmen» teń. Al álemdegi bul qubylysty juqpaly indetpen salystyrýǵa bolady. Búginde bul áreket jekelegen halyqtyń nemese aimaqtyń ózin-ózi daralaýynyń kórinisin bildirmeidi, búgingi jaǵdaidaǵy «separatizm» – álemdik saiasat pen nasihattyń quralyna ainalyp ketti. Al onyń saldary tek bir eldiń aýmaǵy úshin ǵana emes, onyń jaqyn kórshileri men strategiialyq seriktesteri úshin de joiqyn apatqa ákelýi múmkin. Kez-kelgen elde oryn alǵan ishki tartys pen qaqtyǵystyń saldary tek sol ýaqytta ǵana emes, onyń keleshegi úshin de qiyndyq týǵyza beredi. Ásirese eldiń ekonomikalyq damýyn artqa ketirip, shet elden investitsiia tartýdyń jolyn kesedi. Keiingi jyldary jalpy álemde bolyp jatqan ekonomikalyq daǵdarys pen sońǵy eki jyldaǵy pandemiianyń saldary az bolǵandai memleketter arasyndaǵy múddeler qaqtyǵysy – ortalyq basqarý saiasatyna qarsy jáne túrli deńgeidegi aýmaqtyq kikiljińderi elderdegi saiasi shielenisti órshite tústi. Bundai qubylystar Ispaniiada Kataloniia narazylyǵy men basqa da birqatar aimaqtardan kórinis tapty.
Bul oraida, Ortalyq Aziiadaǵy territoriiasy eń úlken jáne EAEO elderi ishinde ekinshi iri memleket sanalatyn Qazaqstan óz táýelsizdigin jariialaǵannan bastap, Eýraziialyq integratsiia men kópvektorly saiasat arasynda tepe-teńdikti ustaýǵa tyrysyp keledi. Óziniń ishki qurylymy boiynsha kópetnosty qoǵamy bar Qazaqstan «separatizmniń» kez-kelgen kórinisin el táýelsizdigi men halyqaralyq qaýipsizdikke qater tóndiretin qubylys dep tanidy.
Ýkrainanyń shyǵysynda Resei Federatsiiasynyń dem berýimen oryn alǵan separatizm kórinisteri – Reseidiń Soltústik Atlantikalyq Alians blogymen teke-tiresi men Ýkrainanyń óz ishindegi biliktiń álsireýiniń nátijesinde áskeri shieleniske ákelip, álemdi azyq-túlik, kóshi-qon jáne tipti iadrolyq qaýipke itermelep otyr. Bul rette, BUU Bas Assambleiasynyń 76-sessiiasynda Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev taraptardy beibit kelissózge shaqyra sóilegen sózinde memleketterdiń aýmaqtyq tutastyǵynyń mańyzdylyǵyna toqtalǵan bolatyn.
Ýkrainadaǵy kikiljińnen bólek, Aýǵanstandaǵy tereń gýmanitarlyq daǵdarys ta Ortalyq Aziia elderiniń qaýipsizdigine úlken qater tóndirýde. Bul rette, Qazaqstannyń halyqaralyq uiymdar úshin óńirlik alańǵa ainalyp, aimaqtaǵy turaqtylyq pen ekonomikalyq damýdyń kepili bolýǵa áleýeti de, tájiribesi de jetedi. Memleket basshysy bul máselede: «Ótkir gýmanitarlyq jaǵdai bizdiń basty basymdyǵymyz bolýy tiis. BUU mekemeleri men basqa gýmanitarlyq uiymdar qaýipsiz jáne kedergisiz gýmanitarlyq qol jetimdilikke der kezinde ie bolýy tiis. Almaty qalasynda usynylǵan BUU óńirlik habyn qurý jónindegi Qazaqstan bastamasy osy mańyzdy missiiany oryndaýǵa yqpal ete alar edi. Biz BUU-men, kórshilerimizben jáne uiymdarmen tyǵyz yntymaqtastyq ornatýǵa daiynbyz» degen bolatyn.
Bizdiń territoriialyq kórshimiz Qytai Halyq Respýblikasy úshin de separatizm qaýpi óte mańyzdy. Bul rette, 1993 jyly Qazaqstanmen birigip qol qoiǵan ekijaqty shartta «separatizm» qaýpi terrorizm men ekstremizmmen birge turatyn «úsh negizgi zulymdyq» qatarynda kórsetilgen. Sebebi Qytai úshin onyń memlekettik birtutastyǵyn kórshi memleketterdiń moiyndaýy óte mańyzdy edi. Sondyqtan joǵaryda atalǵan «úsh zulymdyqqa» qarsy kúres Qazaqstan músheligine kirgen ShYU qyzmetiniń basty baǵyttarynyń birine ainaldy.
Biraq separatizmmen kúresti qarýly qaqtyǵysqa jetkizbei qalai júrgizýge bolady? Jalpy qaraǵanda soǵys áreketteri júrip jatqan ýaqytta da kelissóz ústeline otyryp, máseleni talqylaýǵa bolatyny belgili. Mysal retinde, Moldova Gagaýziiamen, Resei Sheshenstanmen osylai jasaǵany belgili.
Jalpy álemdik qaýymdastyq mundai qaqtyǵystardyń aldyn alý úshin jáne ol oryn alǵan jaǵdaida onymen qalai kúresý kerektigi týraly usynystardy burynnan ázirlep qoiǵan. Ol úshin óz aýmaǵynda da, kórshiles elderde de separatizm kórinisteriniń bolǵanyn qalamaityn memleketter mynadai normalardy saqtaýy qajet:
- BUU-nyń 3 qaǵidaty – iaǵni, memleketterdiń egemendik teńdigin saqtaý, aýmaqtyq tutastyqty qurmetteý jáne memleketterdiń beibit qatar ómir súrýi;
- Ekonomikalyq, áleýmettik jáne mádeni quqyqtar týraly halyqaralyq pakti;
- Azamattyq jáne saiasi quqyqtar týraly halyqaralyq pakti.
Bylai qaraǵanda qarapaiym ǵana qaǵidalar. Alaida, ádette bolatyndai qarapaiym ustanymdardy saqtaýdyń ózi qiyndyq týǵyzyp jatady. Degenmen, bul másele boiynsha EQYU ázirlegen jeke qujattar da bar. Eger olardy saqtai bilse eldegi separatizmniń damýyna jol bermeýge ábden bolady. Olar:
- Til salasynda az ulttardyń quqyǵy týraly Oslo usynystary;
- Ár túrli qoǵamdardy biriktirý boiynsha Liýbliana usynystary;
- Kópultty qoǵamdaǵy politsiia qyzmeti máseleleri boiynsha usynystar;
- Az ulttardyń bilim alý quqyqtary týraly Gaaga usynystary;
- Az ulttardyń qoǵamdyq-saiasi ómirge tiimdi qatysýy týraly Lýnd usynystary;
- Memleketaralyq qatynastardaǵy az ulttar týraly Boltsan usynystary.
Bul usynystardyń barlyǵy da ókinishke orai, túrli qaqtyǵystardyń saldarynan tógilgen qan, shyqqan jan tájiriesi negizinde jazylǵan. Sondyqtan buǵan júrdim-bardym qaramaǵan jón. Ultaralyq beibitshilik pen kelisimdi saqtaý úshin jumsalatyn kúsh-jiger, bastalyp ketken janjaldy toqtatý jáne onyń saldaryn joiýǵa qajetti resýrstan on ese az bolatynyn túsinýimiz kerek.
Sondyqtan Qazaqstannyń separatizmniń kez-kelgen túrin qoldamaý turǵysyndaǵy ustanymy – halyqaralyq quqyqty saqtaý ǵana emes, ekonomikalyq jaǵynan da ábden zerdelengen sheshim. Biz álemge osy ustanymdy nasihattaý men taratý úshin ǵana emes, sonymen birge ózimizdiń ishki birlikti nyǵaitý úshin únemi jumys isteýimiz kerek.
