Teatr direktory Iakov Gorelnikov jóndeý jumystaryna qarjy byltyr qyrkúiekte bólinip qoiǵanyn aitady. Eń birinshi kezekte teatrdyń birinshi qabaty ózgeriske ushyraýda.
Teatr ártisteriniń fotosýretteri qoiylatyn qabyrǵa stendteri jańartylyp, ǵimarat aǵartylyp, syrlanǵan, sondai-aq órt qaýipsizdigi sharalary kúsheitilipti. Teatr búgingi kúnniń talabyna sai qyzmet etýi úshin zamanaýi dybystyq jáne jaryq jabdyqtary satyp alynypty.
- Shynyn aitaiyn, bizdiń teatrda mundai aýqymdy jóndeý jumystary buryn-sońdy bolǵan emes. Ádette aǵymdaǵy jáne kosmetikalyq jóndeý jumystaryna aqsha bólinedi. Endi úlken ózgerister bolaiyn dep jatyr. Biyl teatrdyń kúrdeli jóndeý jumysyna oblystyq biýdjetten qajetti qarajat bólindi. Shatyrdyń jumsaq jabyndysy, qasbet, baspaldaqtardy jańalaý jumystary júrgiziledi, sondai-aq teatr aldyndaǵy aýmaq abattandyrylady, - dedi Iakov Gorelnikov.
Ol jóndeý jumystary oblys ákimi, qala ákimi jáne oblystyq mádeniet basqarmasy tarapynan qatań baqylaýǵa alynǵanyn da jetkizdi.
Teatrdaǵy kúrdeli jóndeý jumystary jaily
Abaidyń 175 jyldyq mereitoiyna orai eń mańyzdy degen sharalar osy teatrda ótedi eken. Qonaq synai keledi demekshi, teatr basshysy, bul mindetti abyroimen atqarýy úshin qazir jan-jaqty daiyndalyp, murynǵa sý jetpei jatqanyn da aitady.
- Teatrdyń ishi de múldem ózgeredi. Ekinshi qabattyń foiesin basqasha jasamaqshymyz. Kórermender otyratyn zal da qaitadan jasalady. Uly Abaidyń mereitoiyna arnalǵan sharada teatr ártisteri sý jańa sahnaǵa shyǵady, qazirgi ýaqytta jumysshylar sahnaǵa jańa eden tósep jatyr. Sahna syrty da jóndeý jumystarynan tys qalmaidy: kiim aýystyratyn, daiyndyq bólmeleri, ǵimarattyń ákimshilik qabaty da – bári-bári jańalanady. Oblys ákimi Danial Ahmetov bertinde Semeige jasaǵan saparynda bizdiń shańyraqqa da at basyn buryp, teatr ishindegi tús pen boiaýǵa óte muqiiat bolýǵa keńes berdi, - deidi teatr basshysy.
«Shubar ala bolyp júrmesin. Tek baiypty, qanyq túster bolsyn, boiaý úilesimdiligin saqtańyz. Baspaldaqtyń ustaǵyshy, metall qorshaýdyń keskini sekildi usaq-túiekke deiin mán berińiz. Biz bul jerde halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia ótkizemiz, sondyqtan dizain máselesi jaqyn arada sheshiledi dep senemin», - dep ketipti oblys basshysy.
Qazirgi ýaqytta bolyp jatqan barlyq qiyndyqtarǵa qaramastan, teatr ujymy shyǵarmashalyq jáne kásibi sharyqtaý shyńynda, tek klassikterdiń ǵana emes, sonymen birge qazirgi ýaqyttaǵy otandyq avtorlardyń shyǵarmalary da olardyń repertýarynyń ajyramas bir bóligine ainalǵan.
Teatr tarihyna úńilsek
Búgingi tańda úsh teatr bir shańyraq astyna biriktirilgen:
Abai atyndaǵy qazaq drama teatry, F.M. Dostoevskii atyndaǵy orys drama teatry jáne «Dariǵa-ai» jastar teatry.
1937 jyldyń 27 maýsymy - Semei orys drama teatrynyń resmi týǵan kúni, osy kezde qalalyq Keńes Prezidiýmy Jumysshy jastar teatryn A.Lýnacharskii atyndaǵy qalalyq teatr retinde qaita qurý týraly sheshim qabyldady.
Melpomena ǵibadathanasynyń esigi aiqara ashylyp, kórermenderdi «Boris Godýnov», «Jartas», «Naizaǵai», «Aila men mahabbat», «Skapenniń qylyqtary» siiaqty tanymal klassikadan bastap, sonymen qatar «Dańq», «Bizdiń jastar», «Qurysh osylai shynyqty» syndy sol kezdegi sotsialistik áleýmettik pesalarǵa shaqyrdy.
Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń alǵashqy kúnderinen bastap teatr repertýaryn kilt ózgertip, patriottyq sipattaǵy spektaklderge den qoidy.
«Jalǵasy bar», «Maidan» - sol ýaqyttaǵy dańq pen daqpyrtty beineleitin qoiylymdar. Teatr ǵimaratyn tastap, qan maidan alańyna bet alǵan teatr ujymy gospitaldardaǵy jaraly soldattar men shalǵai óńirlerdegi tyl jumysshylary aldynda óner kórsetip, qiyn-qystaý kezde olardyń kóńilin demep, rýhyn janýǵa baryn saldy.
Óner shynymen de bútindei halyqqa qyzmet etti. «Meni kút», «Qanatty ýaqyt», «Mahabbat hikaiasy», «Meniń ulym» - sol alasapyran kezdegi kórermenderdiń kóńiline medet, qaiǵysyna jubanysh boldy.
Soǵystan keiingi jyldary el kórden tirilip shyqqandai burynǵy qalypty ómirge orala bastaǵanda teatr óneri de barlyq óńirdegidei Semeide de búrshik jaryp, órkendeý jolyna tústi.
Beibit ómir, ǵasyrdyń qurylys jobalary, bolashaq týraly uly armandar - osynyń bári shyǵarmashylyq izdenisti shabyttandyryp, óner ujymyna qanat bitirdi. Teatr ómiri qyj-qyj qainap jatty, ár qoiylym kórermenin taýyp, ár jerde talqylanyp júrdi. Orys dramatýrgiiasy sahnasynda qoiylǵan «Barabanshy qyz», «Egor Býlychev», «Otbasy», «Sheńgel toǵai», «Tom aǵaidyń lashyǵy», «Qalyńmalmen uzatylý», «Revizor», «Jerdegi jumaq», «Masha qyz» syndy spektaklder kórermenderdiń kóńilinen shyǵyp, zor qoshemetke ie boldy.
1945 jyly Uly Abaidyń 100 jyldyǵy mereitoiyn toilaý kezinde eki qalalyq teatr - qazaq jáne orys teatrlary biriktirilip, oǵan Abai esimi berildi.
Naqtyraq aitqanda, 1945 - 1968 jyldary teatr Abai atyndaǵy Semei qazaq-orys drama teatry dep ataldy. 1969 jyly ol qaitadan ekige bólindi. 1975 jyly orys drama teatryna Fedor Dostoevskiidiń esimi berildi, osy kezdegi ujym birneshe ret halyqaralyq, búkilodaqtyq jáne respýblikalyq festivalderdiń laýreaty boldy.
Táýelsizdikten keiin jańǵyrǵan teatrdyń jańa týyndylary
- Elimiz táýelsizdik alǵannan keiin teatr óneri jańa jáne ǵalamat shabyt kózine ainaldy, óitkeni osy kúnge deiin aitylmaǵan shirek ǵasyrdyń Qazaqstan tarihy bizdiń kóz aldymyzǵa qaz-qalpynda kele bastady! - deidi teatr direktory Iakov Gorelnikov.
«Otyrardyń kúireýi», «Baqyt qusy» men «Tumar patshaiym» qazirdiń ózinde teatr ómirindegi aitýly oqiǵalary retinde sanalyp, kórermenderdiń súiikti qoiylymyna ainalyp úlgerdi.
Saq jaýynger qyzdyń taǵdyry týraly tańǵajaiyp áńgime jelisi - Semei teatry sahnasyndaǵy eń myqty qoiylym. Ádemi ári ýyljyǵan jas boijetken neni armandaidy? Mahabbat, otbasy, jaily úi deisiz be? Bul Tumardyń kishkentai kúnindegi armany shyǵar, biraq boijetken saq sulýynyń muny oilaýǵa shamasy bolmady. Keń dala qan sasydy, jaý jaǵadan aldy. Halqynyń taǵdyry úshin alańdap, atqa minip, jyldar boiǵy jaýmen kúres ony shyńdap, myqty jaýyngerge ainaldyrdy.
Osylaisha Tumar jas qyzdan uly patshaiymǵa ainala bastaidy. Osylaisha onyń tragediiasy da tóbe kórsetedi. Bolat Jandarbekovtiń «Saqtar» romanynyń negizinde jazylǵan tarihi dramany sahnada rejisser Dina Qunanbai sahnalady. Ol jeke basynyń baqytynan bas tartyp, syndarly sátte eli men jeri úshin qiian-keski kúreske oilanbastan qoiyp ketken jany názik, biraq rýhy biik myqty patshaiym týraly.
Uly jaýynger, saiyn dalanyń batyry, kóshpendilerdiń kósemi - sezimtal áiel ári meiirbandy ana. Biraq týra osy Tumar ejelgi álemniń uly degen derjavalaryn taban astyna ezgige salǵan Parsy patshasy Kirdi jeńedi. Tumardyń boiynda bir-birine qarama-qaishy eki obraz qatar júredi: ol sezimtal, alyp-ushpa, biraq sonymen birge tákkapar ári salqynqandy.
«Eski zaman ańyzy» týraly spektakl zamanaýi, jarqyn, dinamikaǵa toly bolyp shyqty. Mundaǵy eń utymdy qural - ym-isharat belgileri. Bul qoiylymdy kez-kelgen kórermenge túsinikti etedi ári ony ózinshe túsinýine múmkindik beredi, iaǵni belgili bir baiandaý tiline bailamaidy.
Sońǵy jyldardaǵy ujymnyń taǵy bir jarq etken shyǵarmashylyq jetistiginiń biri - Muhtar Shahanovtyń «Otyrardyń kúireýi» poetikalyq qoiylymy. Almatyda ótken respýblikalyq teatrlar festivalinde osy qoiylymda Qariiany oinaǵan Fedor Liýbetskii úzdik er adam róli diplomymen marapattaldy. Qazaqstan Respýblikasynyń eńbek sińirgen qairatkeri, Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik syilyǵynyń laýreaty Ersaiyn Tapenovtiń bul keremet qoiylymy eshkimdi bei-jai qaldyra almaidy. Dimitrovgradta (RF) ótken «Teatraldy AtomGrad» halyqaralyq teatr festivalindegi jetistik - bunyń dáleli. Akterler sarbazdardyń ishki álemin, qorshalǵan qalany qorǵaý kezindegi olardyń qiian-keski urysy men erligin dálme-dál jetkize alǵany sonsha kórermender ǵana emes, qazylar alqasy da tań qalysyn jasyra almady.
2017 jyly teatr ujymy Resei Federatsiiasynyń Mádeniet ministrligi jáne Resei Federatsiiasynyń teatr qairatkerleri odaǵy jáne Roskosmos korporatsiiasy tarapynan «Teatraldy AtomGrad» festivaline qatysýǵa qaitadan shaqyrtý aldy. Bul joly semeilikter Uly Jeńistiń mereitoiyna arnalǵan «Maidanger qyz» qoiylymyn qoidy.
Ataqty qazylar alqasy trýppa jumysyn joǵary baǵalap, birden úsh nominatsiia boiynsha jeńiske qol jetkizildi: Elena Drýchinina - eń úzdik áiel róli úshin, Aleksandr Sýhov – ekinshi qatardaǵy eń úzdik ról úshin jáne Iýliia Aýg (Máskeý) - úzdik rejissýra úshin. Al búkil ujymǵa «adamzat beinesindegi teatr» degen minezdeme berildi.
Týra osy arasy, iaǵni sahnada bolyp jatqan is-áreketke kórermendi barynsha tartyp, bárin emotsionaldy túrde jetkizý F. Dostoevskii atyndaǵy orys drama teatrynyń repertýarlyq saiasatynyń negizin quraidy. Biraq bul buqaralyq mádeniettiń jeteginde ketý emes, kerisinshe, kórermenge, ásirese sanany bolmys bileidi dep sanaityn jastardyń ómirge degen oń kózqarasyn qalyptastyrýǵa, osylaisha ishki álemin baiytýǵa taptyrmas material bul dep bilemiz.
Dýlat Isabekovtiń Abai atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatrymen birlesip sahnalaǵan «Baqyt qusy» lirikalyq dramasy sonyń jarqyn mysaldarynyń biri bola alady.
Táýelsizdik jyldarynda bul eki teatrdyń alǵashqy birlesken qoiylymy boldy. Biraq eski kóz – tájiribeli ujym múshesi men kópten kele jatqan kórermender ótken ǵasyrdyń 70-jyldaryndaǵy «Volokolamsk tas joly» jáne «Arnaiy tapsyrma» qoiylymdaryn qazaq jáne orys tatrynyń yntymaqtastyǵynyń jemisi ekenin áli umyta qoimaǵan bolar.
Iakov Gorelnikovtyń eksperimenttik ideiasyn sahnalaýǵa taǵy da Ersaiyn Tapenov qolǵa aldy. Eki tilde qoiylǵan qoiylymda KSRO qulap, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda kóptegen azshyl ult ókilderi ózderiniń tarihi otandaryna «baqyt qusyn» izdep, attanǵan kezdegi Qazaqstan úshin ońai bolmaǵan kezeń baiandalady. Biraq olardyń barlyǵy birdei Qazaqstannan tys jerde - óz otanynda óz ornyn taba almady.
Kórermender ár túrli taǵdyrlardyń, siýjettik jeliler men oqiǵalardyń, ár ulttyń ókilderi bolyp tabylatyn pesa keiipkerleriniń keń baitaq Qazaqstan jerine degen sheksiz rizashylyq sezimderiniń bir jerden shyǵýynyń kýási bolady. Spektakl óz jerinde de, Astana men Óskemendegi gastrolder de kórermenderdiń zor qoshemetine bólendi.
Kelesi teatr maýsymynda da qos teatrdyń yntymaqtastyǵy jalǵasyp, úlken jetistikterge jetýi tańqalarlyq jaǵdai emes. Shoqan Ýálihanov ómiriniń sońǵy kúnderi týraly «Monolog shepotom» atty spektakliniń premerasy Semeidiń ǵana emes, sonymen birge respýblikanyń mádeni ómirindegi aitýly oqiǵa boldy. Teatr ujymy men onyń basshylyǵyna qyzyqty jáne ózekti qoiylym qoiǵany úshin Mádeniet jáne sport ministri, sol sekildi L.Gýmilev atyndaǵy EUÝ rektory Erlan Sydyqovtyń atynan alǵys hattar keldi.
Teatr jáne jańa basshy
Taǵy bir erekshe mereitoidy atai ketsek. Akter jáne rejisser retinde Iakov Gorelnikov, ujymnyń pikirinshe, teatrdyń direktory bolýǵa laiyq dep tanylyp, 40 jasynda ol F.Dostoevskii atyndaǵy teatrdyń tizginin ustap, respýblikamyzdaǵy eń jas kóshbasshysy retinde kózge tústi. Iakov Veniaminuly - Novosibir teatr ýchilishesiniń, N.Krýpskaia atyndaǵy Semei pedagogikalyq institýtynyń, Máskeýdegi joǵary rejisserlik kýrstardyń túlegi. Máskeý qalalyq keńesi teatrynda tájiribeden ótken.
Mamandar men kórermender Iakov Veniaminulynyń basshylyqqa kelýimen teatrdyń tynysy ashylyp, ol qalanyń mádeni ortasyna jańasha lep berdi dep sanaidy.
Teatr ujymy qoiǵan spektaklderge kezinde Keńes Odaǵynyń ár túkpirinen joǵary baǵa berilip jatty: Frýnzeden Kishinevke deiin. Aitqandai, gastrolderi kórermenderge qatty unaǵany úshin ujym Moldova úkimetiniń Qurmet gramotasymen marapattaldy. Búginderi teatr halyqaralyq festivalderdiń laýreaty, Jezqazǵan, Pavlodar, Qostanai, Nur-Sultandaǵy respýblikalyq festivalderdiń júldegeri.
Iakov Gorelnikovtyń kúsh-jigeriniń arqasynda teatr syrttaǵy rejisserlermen yntymaqtastyq dástúrin nyǵaitty, olardyń kópshiligi - orys sahnasynyń maitalmandary jáne teatraldy joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary. Olarmen tyǵyz qarym-qatynas, árine akterlerdiń shyǵarmashylyq ósýine zor yqpaly bar.
Al bul - Iakov Veniaminuly úshin eń birinshi kezektegi mindet, óitkeni qoiylymdardyń sapasy, kórermenderdiń riiasyz yqylasyna bólenýi, sahnadaǵy kásibi biliktiliktiń saltanat qurýy akterlerdiń sheberlik deńgeiine bailanysty ekeni belgili.
Teatr janyndaǵy jastar stýdiiasy
Ujym teatr stýdiiasyna jáne odan túlep shyqqan túlekterge de erekshe kóńil bóledi, olardyń eń daryndylary ujym qataryna kelip qosylady, keibiri odan ári bilimi men biligin Qazaqstan men Resei ýniversitetterinde shyńdaidy. Mine, osy jaǵynan alǵanda teatr - úlken mektep.
Teatr ujymy jas, kreativti, keremet shyǵarmashylyq josparlarǵa toly. Biraq óziniń basty mindeti báz-baiaǵysha ózgerissiz qalýda. Otandyq jáne sheteldik dramatýrgiianyń úzdik týyndylaryn kórermenderine tartý etý, sondai-aq joǵary sheberlikte oryndaý jáne rejissýra talanty - árdaiym basty nazarda.
- Ainaladaǵy qiyndyqtarǵa qaramastan teatr ómir súrip, tyń týyndylar týdyryp, jumysyn jalǵastyryp keledi. Obektivti sebepterge bailanysty kei nárseni keiinge qaldyrýǵa májbúr boldyq, biraq bizdiń ujym óz aýditoriiasymen kezdesýdi asyǵa kútip, jaqsy jańalyǵymen qýantýǵa daiyndalyp júr, - dedi Iakov Gorelnikov.
Alda josparda «Braziliia qazynasy» shym-shytyrman ertegisi jáne kóktemgi teatrlandyrylǵan qoiylymy bar. Oǵan kásibi artistermen birge Glýshkov atyndaǵy teatr stýdiiasynyń jigitteri de bas qosyp, daiyndyq jasap jatyr eken.
«Abaidyń qara sózderi»
- Naýryz aiynyń ortasynda Abaidyń 175 jyldyǵyna arnalǵan «Abaidyń qara sózderi» spektakliniń shymyldyǵy túrildi.
Oǵan múlde bólek, zamanaýi jáne poetikalyq reńk berilgen. Qoiylym plastikaǵa, mýzykaǵa, vokalǵa toly. Akterlerdiń bul jumysqa asa jaýapkershilikpen qaraǵany qýantady. Olardyń jas rejisser Aidyn Salbanmen birlesken jumysynyń nátijesi bizdiń azamattarymyz ben Semei qonaqtary arasynda úlken qyzyǵýshylyq týdyratynyna senimdimin.
Qazir álemde, ainalada bolyp jatqannyń bári: soǵys pen beibitshilik, qýanysh pen qaiǵy, adamgershilik pen óshpendilik - munyń bárin Abai óz eńbekterinde sipattap ketken. Abai qazirgi HHI ǵasyrda da álemge qyzyqty, onyń osy adamdarǵa aitar sózi, ózindik oiy bar. Onyń ústine bul spektakl gastrolder men festivalderge arnalǵan.Jaqynda muny tekserýge múmkindik týady dep úmittenemiz. Bul - bizdiń uly jerlesimizdiń mereitoiyn laiyqty atap ótýge qosqan úlesimiz, - deidi Iakov Veniaminuly.
Sol sekildi biylǵy Uly Jeńis kúni de teatrdyń nazarynan tys qala almapty.
- «Revizor» jáne «Jetimsiregen Batysqa» degen qoiylymdarymen unap qalǵan rejisser Racha Mahtaev bizge taǵy keldi. Onyń janynda prodiýser Ilshat Vildanov bar. Olar Boris Vasilevtiń «Erteń soǵys boldy» áńgimesiniń jelisi boiynsha Uly Jeńistiń mereitoiyna arnalǵan keremet qoiylymdy oilastyryp kelipti. Bul qoiylym jas kórermenderdiń kóńilinen shyǵyp, 80 jyl burynǵy qurdastary qandai synaqtarǵa tótep bergenin kóz aldaryna elestetýge kómektesedi dep senemin. Jaqynda Semeidiń artisteri kórermenderimen sý jańa sahana arqyly qaýyshady. Sol kúnge bizdi aman jetkizsin, - deidi ol.
Kámshat SÁTIEVA
