Osydan birneshe kún buryn Qazaqstan Qytaiǵa narazylyq notasyn jiberdi. Eki eldiń arasynda nota jiberý sirek oryn alady. Alaida bul jolǵy narazylyqqa Qytai aqparat quraldaryndaǵy myna bir maqala sebep boldy:
Sonyń aldynda qytaidyń Sohu.com aqparat agenttiginde "Qazaqstan nege Qytaiǵa oralýdy qalaidy?" («哈萨克斯坦”为何渴望回归中国?») degen maqala jaryq kórdi.
Maqalada Qazaqstannyń erte kezden beri tolyqtai Qytaidyń quramynda bolǵany baiandalǵan. Maqala avtorlary budan bólek qazirgi Qazaqstanda 400 myńǵa tarta qytai diasporasy turatynyn tilge tiek etken (alaida buǵan resmi dáiek keltirmegen).
Bul óz kezeginde qazaqstandyq oqyrmannyń ashý-yzasyna tiip, Qytaiǵa qarsy narazylyqty burynǵydan beter údete tústi. Saa-network-portalynyń jazýynsha Qytai saitynda jaryq kórgen atyshýly maqalaǵa alǵashqy bop «Atajurt eriktiler» qozǵalysynyń lideri Serikjan Bilásh nazar aýdarǵan.
Buǵan qatysty videoda Bilásh maqalanyń mazmuny men maqsatyn egjei-tegjeili ejiktep, jurtqa jetkizedi.
Alaida 14 sáýirge deiin osy bir daýly maqala qazaqstandyq aqparat quraldarynyń nazaryna ilikpeidi. Saa-network portalynyń jazǵanyndai Serikjan Bilásh kótergen máselege otandyq BAQ-tan buryn bilik nazar aýdarǵan.
Qazaqstan biligi Qytai saitynda jariialanǵan daýly maqalaǵa tez arada jaýap qatýdy jón kóredi. Qazaqstan Syrtqy ister ministriniń birinshi orynbasary Shahrat Nuryshev (Qazaqstannyń Qytaidaǵy eks-elshisi) Qytai elshisi Chjan Siaony kezdesýge shaqyryp, sohu.com saitynda jaryq kórgen maqalanyń maqsatyn túsindirýdi talap etedi, ári buǵan bailanysty narazalyq notasyn tabystaidy.
«Mundai maqalanyń jariialanýy eki el arasyndaǵy jan-jaqty strategiialyq seriktestikke syna qaǵady», - ministrdiń orynbasary .
Kezdesýden shyǵa sala Chjan Siao myrza áleýmettik jelidegi paraqshasynda bylai dep jazba qaldyrdy.
«Sohu.com saitynda jariialanǵan maqalaǵa bailanysty oiym: asyǵys sheshim qabyldaýdan aýlaq bolyńyzdar. Maqalanyń Qytai saitynda, qytaisha jaryq kórgeni – onyń avtory qytai ultynyń ókili ekenine ári buǵan Qytai úkimetiniń qatysy baryna kepildik bermeidi.
Qytaisha jazatyn qytailar ǵana emes. Qazir saittardyń derligi oqyrmanǵa esigin aiqara ashqan. Mundai alańda kez-kelgen adam óziniń araǵa ot salatyn oi-pikirimen bólise alady.
Maqalanyń taqyryby da nazar aýdarý maqsatynda qoiylǵany anyq. Mundaǵy maqsat – saiasi upai jinaý. Ashyq túrde arandatý. Másele buǵan kim tapsyrys berdi? Kúnderdiń kúni tapsyrys berýshiniń tóbesi qyltiiady. Qytaidyń eshkimmen arazdasqysy joq...», – dedi elshi myrza.
Óz kezeginde áleýmettik jelidegi qaýym Qytai elshisiniń jaýabyn diplomatiiaǵa tiline sai emes tapty. Buǵan da negiz bar.
Chjan Siaonyń diplomatiia shekarasynan shyǵyp, dóreki sóileýi bir bul emes.
Qytaidyń Qazaqstandaǵy elshisi bop taǵaiyndalǵaly beri Chjan Siao Qytaiǵa qarsy aitylǵan syn-eskertýlerge agressivti túrde jaýap qatýda.
Eskere keterlik jait elshi áleýmettik jelini jetik meńgergen. Qazaqstan ǵana emes, álem tarapynan Qytaiǵa qarsy aitylǵan eskertýlerdiń eshbirin eleýsiz qaldyrmai, Feisbýk, Tvitter, Instragram arqyly jaýap qatyp júr.
Elshiniń syn sadaǵyna ilikken elderdiń aldyńǵy shebinde – AQSh tur. Chjan Siao myrza Qytaidyń Orta Aziiadaǵy saiasaty men Shyńjańdaǵy tutqyndarǵa qatysty shyndyqty aitqan Amerika diplomattaryna erekshe shúiligedi.
Máselen «Qytaidaǵy saiasi tutqyndar lagerinde qazaqtar da bar» degen aqparatty elshi «jalǵan málimet» dep atap, joqqa shyǵarǵan.
Artynsha Orta Aziiany aralaǵan AQSh-tyń Memhatshysy Maik Pompeony aiyptap, ony jalaqor, jalǵan sóileitin adam degen edi.
«Pompeonyń saparyn muqiiat zertteseńiz AQSh-tyń saiasi jymysqy júrisi «men mundalap» tur. Amerika Orta Aziia elderi men Qytaidy arazdastyrýdy kózdeidi. Bul ne basyný ma?» degen bolatyn Qytai elshisi.
AQSh-tyń Memdepartamenti Qytai shekarasyn zańsyz kesip ótip, ol jaqtaǵy saiasi tutqyndar týraly alǵashqy bop aitqan Sairagúl Saýytbaiǵa «Batyr áiel» premiiasyn tabystaǵan tusta da Chjan Siao myrza únsiz qalmaǵan.
«Bul «batyrsymaq» áiel Qytai men Qazaqstanda qylmysker dep tanylǵan. Batyrlyq týraly aitýdyń ózi ábestik. Ol, ol ma Otanyn satty. Ózin asyrap jetkizgen Otanyna kúie jaqty. Shynymen batyr bolsa, Shyńjań biliginiń aldyndaǵy kreditin ótesin! Sairagúl saiasi oiynnyń quraly ǵana...», – degen edi Qytai elshisi.
Qytai elshisiniń AQSh-qa qatysty aiyptaýlaryna Qazaqstandaǵy AQSh elshisi álige deiin jaýap qatqan joq.
Daýly maqalaǵa bailanysty Qazaqstan Syrtqy ister ministriniń birinshi orynbasary Shahrat Nuryshevtyń aldynda barǵan Chjan Siao bul kezdesýdiń nátijesin de sál burmalap jetkizdi.
«Eki eldiń qarym-qatynasyna keri áserin tigizetin mundai dúnielerdi joiýda feiktermen kúreske nazar aýdardyq. Qazaqstan-Qytai dostastyǵynyń kepili retinde bizge tarih oqýlyqtarynyń mazmunyna erekshe mán berý kerektigin, sóitip jas urpaqty tarihtyń shynaiy kózqarasy negizinde tárbieleýdiń asa mańyzdy ekenin aittym», – dedi ol.
Bul Qazaqstanǵa ses kórsetý me?
Tanymal jýrnalist Qýandyq Shamahaiulynyń aitýynsha QHR resmi saittary Qazaqstanǵa ses kórsetýdi bastap ketti.
«Olar Qytaidyń qol astyna kirýdi "qaita oralý" dep atap, olar emes, biz ózimiz solarǵa muqtaj bolyp otyrǵandai esh shimirikpesten aityp jatyr. Rasymen de, Qytaidy astyrtyn jaqtaýshylar el ishinde bar ma?
Qazir, qytaidyń quryǵy uzardy. Onyń qandy sheńgeli men temir qursaýy kez-kelgen jerden kimdi bolsa da, quryqtai alatyn jaǵdaiǵa jetip otyr deitinder de bar», – deidi ol.
Onyń pikirinshe Qytaidyń otarlaý saiasatyna qarsy bolǵan azamattardyń esh kinási bolmaǵanymen qandai bir jolmen óz elinde júrip te, qytailyq kúshterdiń yqpalymen túrli qysymǵa ushyramasyna, jazyqsyz zardap shekpesine kepildik joq.
«Aqshamen aýyzdaryn uryp, ózderine qyzmet etkizip qoiatyn jaldamaly quldary kórshiles elderde meilinshe kóbeigen bolsa, bul óte qaýipti. Qytaidyń zulymdyǵyn áshkerelep, kommýnisterdiń azapty lagerlerine qarsy kúresken jandardy tuqyrtýdyń alýan túrli aila-amaldar men zulymdyqtardy oilap tabýdan qytailar esh taiynbas.
Kerisinshe, eger kóptegen kórshiles elderde óz ultynyń múddesin satyp, qytai otarshylaryna jaǵymdy pikir aityp, kompartiianyń sýait elshileriniń sózin sóilep, kompartiianyń astyrtyn áreketterin jaqtaǵan “jumsaq kúshter” itshe toiynyp, shoshqasha semirip jatsa, oǵan da tań qalýǵa bolmaidy. Saq bolaiyq, elimizdiń derbestigin qorǵaiyq!», – deidi Qýandyq Shamahaiuly (avtordyń jelidegi jazbasy). ⠀
Qytaida bilim alǵan jýrnalist Ertai Núsipjanovtiń aitýynsha Qytaidyń áleýmettik jelilerinde Qazaqstannyń daýly maqalaǵa orai narazylyq notasyn joldaý áreketi synǵa alynǵan.
«Qazaqstan túimedeidi túiedei etti. Bul atalǵan eldiń diplomatiiasynyń jetilmegenin bildiredi. Jekelegen qoldanýshylardyń pikiri tutas bir eldiń kózqarasyn tanytpaidy. Internet - ashyq platforma. Sol sebepti árkimniń aýzyna qaqpaq bolý múmkin emes.
Shet elderde Qytaidy qaralaǵan maqalalar resmi saittardyń bas betterinde tolyp tur. Qazaqstanda da az emes.
Sol siiaqty Qazaqstanǵa qara kúie jaqqan maqalalar Batysta da bar. Shaǵymshyl bolsa olarǵa nege qarsylyq bildirmeidi?" deidi narazylyq notasyna narazylyq tanytqan bir portalynda. Qytaidyń bul jazbasy 510 myńnan asa qaralyp, kóptegen pikirler jazylǵan», – dep jazady Ertai Núsipjanov jelidegi paraqshasynda.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
