– Byltyr Prezident Toqaev «Qoǵamdyq dialog» taqyrybyndaǵy Joldaýynda «turaqtylyq pen órkendeýge jeteleitin qoǵamdyq ózara dialog» ekenine basa nazar aýdarǵan. Biylǵy Joldaýda azamattardyń petitsiialar men reformalar jónindegi usynystaryn jetkizýge onlain institýt qurýdy tapsyrdy. Elde, qoǵamdyq dialog qalyptasty ma, qalyptasyp kele me?
– Qoǵamdyq dialog degenimiz bir mezette bola salatyn áreket emes qoi. Bul – úderis. Jurtqa, halyqqa qulaq asatyn memleket degen kontseptsiia usynyldy, ákimderge, basqa laýazymdylarǵa áleýmettik jeliler arqyly halyqty tyńdaý degen siiaqty.
Bul bilikti moiyndamaityn, synaityn azamattardyń da aitaryn tyńdaý ǵoi. Osy bir jyldyń ishinde halyqtyń, azamattyq toptardyń aitqanyna qulaq asý eselep artty deýge bolady. Bilikti jek kóretin, qyjyly bar azamattardyń da kózqarasy ózgergenin aita alady. Óitkeni mádenietti bolý, tárbieli bolý degendi qazirden esepteý qiyn. 10% mádenietti degen, 10% inabatty degen bolmaidy. Bul úlken mádenietke jol bastaityn dúnie. Bul kúrish nemese tary egý emes qoi.
Buny «bilik nege istep otyr» degen suraqqa jaýap izdep kóreiik. Dástúrli munaiǵa baǵyttalǵan ekonomikanyń ýaqyty ótkenin bilik moiyndady. «Munaidyń baǵasyna negizdelgen dáýirmen qoshtasaiyq, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetýine eńbektenýimiz kerek» degendi aityp jatyr. Álemdegi damyǵan elderdi alyp qarasaq, olardyń negizgi ereksheligi qoǵamnyń aitqanyna qulaq asyp, qoǵamnyń qalaýymen júretin bilik pen memleket ekendigi.
Jańa ekonomikanyń ornaýy, elde senim ornaýy degender tek osyndai qadamdar, ózara dialog arqyly keledi.
Dialog degende o bastan Toqaevtyń ózin moiyndamaityn, bilik áli Nazarbaevtyń qolynda dep arpalysyp júrgen toptar bar.
Olardyń piǵyly, sanasy bir kúnde ózgere qoimaityn shyǵar. Senbeimiz dep kóp syn áńgime aitady. Óitip aitýǵa qaqysy bar. Óitkeni uzaq ýaqyt boiy shynaiy reformalar bolǵan joq. Uzaq ýaqyt boiy kóptegen máseleler birese sabotaj, birese siyrquiymshaqtanyp, uzaǵynan sozylyp ketti.
Endi búgingi zamannyń, Toqaev biliginiń Nazarbaev dáýirinen aiyrmashylyǵy ne dep suraityn bolsaq, búgingi kúni osynyń bárin suraityn qoǵam, esep talap etetin qaýym bar.
Ainalyp kelgende, búgingi reformalardyń iske asyp-aspaýy memlekettiń ólim men ómir máselesi. Buny ásirese sheneýnikter túsinýi kerek. Búgingi reformalardyń júzege asýy qazaq úkimetiniń, qazaq biliginiń ǵana emes qazaq memleketiniń taǵdyryn sheshedi.
Biz ia jurttyń qalaýyn, energiiasyn, qajyr-qairatyn bir jerge toptastyryp, ashyq iske asyra alatyn ekonomika men memleket quramyz, ia birte-birte qurdymǵa ketemiz. Bul qazaq memleketi erteń joiylady degen sóz emes. Biraq tuńǵiyqqa bata bastaýy múmkin. Óziniń ekonomikalyq múmkindikterinen aiyrylyp, damýdyń teris jolyna, tómen ekonomikalyq kórsetkishke túsýi múmkin.
Búgingi kúngi ekonomika qandai? Tsifrlyq-sandyq ekonomika deimiz, jańa ekonomika, osynyń bári – ainalyp kelgende, senim ekonomikasy.
Bizdiń teńgeniń taǵdyrynyń ózi senim ekonomikasyna bailanysty. Biz teńgege senbeitin bolsaq, onyń quny quldyraidy degen siiaqty. Saiasi taǵdyr da sol senim máselesinde. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi bar. Onyń maqsaty da sol ortaq áńgimege tartý, qoǵamdyq dialog qalyptastyrý.
– Osy Joldaýda taǵy bir tyń dúnie sózsiz ákimderdi sailaý. Áli mehanizmderi belgili bolmasa da jurtqa unap jatyr. Siz qalai baǵalaisyz? Bul da halyqty tyńdaityn memleket formýlasy ma?
– Estitin úkimet degenimiz iá, bárin estýi kerek. Biraq, bárin isteýge mindetti degen sóz emes. Qoǵamnyń ishinde ártúrli áńgime bar. Kúńkil de, qarǵys ta, laǵynet te bar.
Bireý asylyp ól dese ony estisiń, biraq asylýyń mindetti emes qoi. Sol siiaqty búgingi kúni osyndai jaqsy múmkindikter ashylyp jatqanda, bilikke meili janyń ashymai-aq qoisyn, biraq basqa nárselerge janyń ashýy kerek qoi, ekologiiaǵa, balanyń tárbiesine, balanyń densaýlyǵyna degen siiaqty.
Búgin dogmatikalyq turǵydan eshqandai reforma eshkimge tańylyp jatqan joq. Memlekettik basqarý reformasyn ǵana bilik ózi-ózine kúshtep tańyp júzege asyra bastady. Qalǵan barlyq salada esik ashyq.
Dialog eki jaqtyń bir-birine keremet mahabbaty demei-aq qoiaiyn, biraq bar ekenin moiyndaýdan bastalady. Jaqynda azamattyq qoǵamdaǵy belsendi degenderdiń akkaýnttaryn qarap shyqtym. Kóbinde baiaǵy bir áńgime – moiyndamaý. Biraq, olarǵa da jetýi, olar da óz jaýapkershilikterin sezinýi kerek qoi. Bilik buǵan deiin daýysy qatty shyǵatyn, ashy aitatyndarǵa jaýap berýmen kelse, endigi sátten qoǵamǵa óz kún tártibin usynyp, ony júzege asyraiyq, kelińder degen shaqyrýmen jumys istep kele jatyr.
Ekinshi jaǵy, ákimderdi sailaý degen úlken másele. Men áli 5-10 jyl oblys ákimderin sailamaý kerek dep qasarysyp turyp alamyn. Nege deseńiz, seperatizm, traibalizm jaǵyn eskeremin.
Ekinshiden, aldaǵy jyldary 1990 jyldardaǵymen para-par úlken ekonomikalyq reformalarǵa kóshemiz. Dál osyndai kezde iri qoǵamnyń ishindegi aimaqtyq sýbektilerdi popýlisterdiń, basqalardyń qolyna berip qoia almaimyz. Olarǵa mynadai reforma jasaiyq deseń, meni halyq sailady dep qarsy shyqsa, onda eshqandai reforma ótpeidi. Biraq, qoǵamnyń piskeni, qoǵamnyń damyǵany anyq.
Meniń biletinim, Qazaqstanda bir-birine uqsaityn birde bir oblys joq, bir oblystyń ishinde bir-birine uqsaityn birde bir aýdan joq. Ár oblystyń, ár aýdannyń ózindik jaǵdaiy, azamattyq belsendiligi, áleýeti bar. Eger osyny eskeretin bolsaq, dál qazir búkil aýdan ákimderin, qala ákimderin sailaidy deitin bolsaq, talas-tartys bolady.
Ótken aptada jazǵan maqalamda da aitqanymdai, Qazaqstanda óz qoly óz aýzyna jetetin 1000 aýyl bar. Iaǵni tórtinshi biýdjetti ielengen, óz salyǵy ózine qalatyn aýyldar. Menińshe, ákimderdi sailaýdy osydan bastaǵan durys siiaqty. Bunyń ereksheligi nede? Bilik bolǵannan keiin biliktiń qolynda biýdjet bolýy kerek. Ol jaýapkershilik máselesi. Osydan kóp másele týyndaidy. Búgin Prezident sózinde de «Bizge jergilikti ózi-ózi basqarý júiesin damytatyn naqty tujyrymdama kerek. Sonyń negizinde biraz zańdar qabyldanýy kerek» dep aitty ǵoi. Prezidentte tirek bop turǵan biliktiń kózi, ókilettiligi bar, ol – Parlament. Oblys ákiminiń oblystyq máslihaty bar. Aýdan ákiminiń óziniń máslihattary bar.
Aýyl ákimin kim tirep turady? Halyqtyń jekelegen top retinde zańdyq kúshi joq. Múmkin keńes degen bir forma kerek shyǵar. Ár aýyl 5-7 adamnan taǵaiyndap, ákimnen esep suraityn, azdy-kópti jinalǵan aqshanyń qaida ketkenin talap etip otyratyndai. Naǵyz úlken demokratiia – bar resýrsty durys paidaǵa túsirý. Qazaq qaýymy osyndai endi túsine bastaǵan siiaqty.
Ainalyp kelgende, Qazaqstandaǵy halyqtyń basym kópshiligi aimaqta turady. Eger biliktiń jemqorlyǵyn, bassyzdyǵyn, basqa da jaman qylyǵyn kórse, ortalyq biliktiń jamandyǵyn kórmeidi, jergilikti jerdegi biliktiń jamandyǵyn kóredi. Búgingi Joldaýdyń eń basty áńgimesi ár politseide video kamera bolýy kerek, olar aqsha alyp jatsa, bireýdi uryp-soqsa qoǵam kórip otyratyndai dep. Politsei degen – zań muqtajyna sai Otan qorǵaý úshin basymdy tiktim deitin azamat. Olardyń jumys kabinetinde, qyzmet ústinde baqylaýly bolýy kerek. Ár jerde sol siiaqty baqylaýshy jumys kerek. Eń qarapaiym nárse osydan bastalady.
Biýrokratiianyń despoteiasy degen jeke adamnyń despoteiasynan da jaman nárse. Bilik ózi jasaǵan jumysty ózi baǵalap, ózi sanap, ózi eseptemeýi tiis. Syrttan baqylaýshy kúsh kerek. Biliktiń ár satysyn qoǵamdyq baqylaý men júie bailap-matap tastaýy kerek.
Jazyp alǵan: Nurǵali Nurtai
