Dalanews.kz Sátpaevtyń Holanews-te jariialanǵan saraptamasyn yqshamdap aýdarǵan edi.
«Alǵashqy kezde Toqaevtyń biligine birjaqty baǵa berildi», – deidi saiasattanýshy. Onyń pikirinshe jurt jańa prezidenttiń tolyqqandy basshy bolaryna kúmándandy. Biliktegi jarym-jartylai tranzitten elita da, el de ekiudai kúi keshken.
«Osy bir jyldy Toqaev elita men halyqtyń kúpti kóńilin seiiltý úshin biliktegi pozitsiiasyn nyqtaýǵa jumsady», – deidi Sátpaev.
Alaida jańa prezident bul baǵytta da biraz kedergige kezdesken. Sonyń biri – eldegi saiasi daǵdarys.
«Saiasi reforma júrgizýge ýáde bermese halyq Toqaevty qabyldamas edi. Qoǵamnyń sanasynda silkinis týdy. Bul bilikke de jetti. Ásirese jastar tarapynan saiasi ózgeristi talap etken lozýngterge eski de jańa bilik qulaq asty.
Halyq ózgeristi qalaǵanmen, Aq Ordanyń óz ishindegi túrli toptarǵa bul bastama unaǵan joq. Olar burynǵy statýsyn saqtap qalýdy kózdedi», – deidi Sátpaev.
Saiasi reforma: sóz ben is
Sarapshy osy rette Toqaevtyń saiasi reformalaryndaǵy kemshilikterdi tizbelep ótken eken. Onyń aitýynsha óńdelgen Miting týraly zań qoǵam belsindileri men quqyq qorǵaýshylar tarapynan synǵa ushyrady. Olar bul zańnan halyqqa shynaiy erkindik beretin mehanizmdi kórmegen.
«Sonyń ishinde saiasi partiia qurýdaǵy eń negizgi túitkil – saiasi uiymdy tirkeý qatań baqylaýmen júrgiziletin jaily talap sol kúiinde qaldy. Bilik táýelsiz partiialarǵa pármen bergisi joq.
Demek aldaǵy parlament sailaýy da biliktiń shekpeninen shyqqan saiasi uiymdar arasynda ótedi. Bul jarysta ádettegidei Nur Otan oza shabady», – deidi saiasattanýshy.
Onyń paiymdaýymsha «parlamenttik oppozitsiia» uǵymyn zań júzinde bekitýdyń ózi birtúrli estiledi. Sebebi saiasi sahna men qoǵamdyq ómirde bilik partiiasymen saiysqa túser shynaiy oppozitsiialyq uiym joq.
«Demek bilik oppozitsiiany qoldan quraidy degen sóz. Bul bir jaǵynan Toqaevqa tiimdi. Aidaýyna júrip, aitqanyna kónetin «oppozitsiialyq partiiany» parlamentke ótkizgennen keiin Nur Otan-nyń sheksiz biligin tejep otyrýǵa múmkindik alady.
Áz ázir parlament Toqaevtyń yqpalynda emes. Áli de Nazarbaevtyń baqylaýynda. Bul erteńgi kúni ekinshi prezidentke birqatar qiyndyq týǵyzýy múmkin», – deidi Sátpaev.
Onyń boljamynsha bolashaqta Nur Otan «taqtan taiyp» qazirgi qoldan jasalǵan «parlamenttik oppozitsiia» ony saiasi sahnadan ysyrýy múmkin. Sátpaev osy arada kórshi Ózbekstandy tilge tiek etip, kúni búginge deiin parlamentti «bilep tóstegen» Kárimovtiń Halyq-demokratiialyq partiiasyn mysalǵa keltirdi.
Bilikke jańa basshy kelgesin bul uiym shetke shyǵyp, onyń ornyn Liberaldy-demokratiialyq partiia basty.
«Osy bir jylda saiasi reforma týraly az aitylǵan joq, kópshiligi kózaldaý bolyp shyqty. Bizde demokratiia qaǵidalary jumys istemeidi. Kimniń bilikke ótip, kimniń shetke shyǵaryn júie anyqtaidy», – deidi sarapshy.
Halyq sózine qulaq asty ma?
Sátpaevtyń pikirinshe Toqaevtyń «halyq sózine qulaq asar memleket» qaǵidasy tolyqqandy bolmasa da, birshama júzege asýda. Bilik qoǵamnyń bir talabyna qulaq asyp, endi birin jarym-jartylai ǵana oryndaýda, keibir talap-shartty is júzinde júzege asyrýda.
«Biliktiń saiasi reformaǵa qatysty ýádesi tolyq oryndalmasa da, basqa tarapta zańnamalyq ózgerister óz nátijesin berdi. Onyń ishinde zorlyq-zombylyq, pedofilizm jáne brakonerlerge qatysty qylmystyq jaza qatańdatyldy. Bul qoǵamnyń kópten beri joǵaryǵa jetkize almai kelgen janaiqaiy edi.
Halyq sózine qulaq asatynyn kórsetken Toqaev osy arqyly óziniń el aldyndaǵy bedelin kóterdi. Imidjin kúsheitti», – deidi Sátpaev.
Onyń atap ótkenindei Jákishevtyń azattyqqa shyǵýy Toqaevtyń biligimen tuspa-tus keldi. Alaida oppozitsiialyq belsendi Dýlat Aǵadildiń tergeý abaqtysyndaǵy ólimi biliktiń bul «jaqsylyǵyn» jýyp-shaiyp ketti.
«Jákishevtyń bostandyqqa shyǵýy jáidan-jái oryn alǵan joq. Dýlat Aǵadildiń óliminen keiin ashýǵa mingen halyqtyń kóńilin aýlaý úshin jasalǵandai.
Osy kóktemde taǵy bir belsendi Álnur Iliashevti Nur Otan-dy synaǵan úshin qamaýǵa aldy.
Munyń bárin eskere kele kúni keshe prezident ákimshiligi basshynyń eks-orynbasary Baǵlan Mailybaevtyń merziminen buryn azattyqqa shyǵýy kúmándi kórinedi. Memleketke opasyzdyq jasady dep aiyptalǵan Mailybaev 5 jylǵa sottalǵan. Alaida erkindikke erte shyqty.
Sonda bizdiń elde satqyndyq jasaǵan adamǵa raqymshylyq jasalyp, bilikti synaǵan Maks Boqaev sekildi belsendiler jazasyn tolyq óteýge tiis pe?», – deidi saiasattanýshy.
Aita ketelik Boqaev ta bes jylǵa sottalǵan, ol áli de abaqtyda otyr.
Sátpaevtyń pikirinshe bilik jańsaq basqan, áitse de óz ishinen shyqqan áriptesterine keshirimmen qaraidy, keńshilik jasaidy.
«Eks-premer Serik Ahmetovtyń isi soǵan dálel. Ahmetov 2015 jyly korrýptsiia úshin 10 jylǵa sottalǵan. Keiin bul merzim 8 jylǵa qysqardy. 2017 jyly amnistiialandy. Otyrdy ma, otyrmady ma belgisiz. Demek bir kezderi óziniń sapynda júrgen azamattardy júie qatty dińkeletpeidi, jazasyn jumsartyp, merziminen buryn bosatyp jiberedi.
Eldegi jaǵdaiy ózgertkisi kelip, joǵaryǵa qatqyl sóz aitqan azamattardyń abaqtydan bosaýy qiynnyń-qiyny», – deidi ol.
Quzirettiń "qudireti"
Onyń paiymdaýynsha tótenshe jaǵdai tusynda óziniń quziretin keńeitken Toqaev osy arqyly emin-erkin saiasi júris jasaityn múmkindik aldy. Osynyń negizinde daǵdarysqa qarsy joba ázirlendi, ol óz kezeginde qarapaiym halyq pen shaǵyn bizneske baǵyttalyp jatqandai kórsetildi. Quzireti uzarǵannan keiin Toqaev kadrlyq máselelerge aralasa bastaǵan.
«Sonyń nátijesinde Dariǵa Nazarbaev senattan ketti. Alaida Tuńǵysh prezidenttiń qyzyn ornynan taidyrǵan jalǵyz Toqaev emes, buǵan biliktiń mańaiyndaǵy túrli toptar múddeli boldy. Olar Dariǵanyń saiasi ambitsiiasynan seskendi, osy arqyly prezidenttik tábetin tejedi.
Toqaev pen Nazarbaevtyń arasyndaǵy aiqas Tuńǵysh prezidentke de tiimsiz boldy. Nazarbaev munai baǵasy quldyraǵannan keiin eldegi ahýaldyń aýyrlap ketkenin sezip otyr. Elita arasyndaǵy kez-kelgen kikiljiń eldegi jaǵdaidy odan saiyn kúrdelendirip jiberer edi.
Nazarbaevanyń saiasi sahnadan shetteýi Toqaev biligin odan ári kúsheite tústi. Halyq ta, saiasi elita da Nazarbaev dáýiriniń aqyry taqaý qalǵanyn túsindi. Elitaǵa tańdaý jasaý qajet boldy», – deidi Sátpaev.
Onyń paiymdaýynsha dál qazir Toqaevtyń tóńiregine tuńǵysh prezidenttiń áýletinen shyqqan áldekimniń bilikke kelýin qalamaityn elita men memapparattyń ókilderi toptasýda.
Bul qatarǵa 70-shi jyldary ómirge kelgen biliktiń jańa býynyn qosýǵa bolady. Bul býyn kadrlyq aýys-túiis nátijesinde biliktegi mańyzdy oryndarǵa otyrýdan dámeli. Olar ázirdiń ózinde Prezident ákimshiligi, úkimet jáne parlamentke ótýde.
Áitkenmen Sátpaevtyń aitýynsha qarapaiym halyqqa saiasi sahnadaǵy aýys-túiik asa qyzyqty emes. Halyqty Toqaevtyń eldi ázirgi kúizelisten qalai alyp shyǵary kóbirek tolǵandyrady.
Jer-jerdi jumyssyzdyq jailap, jaǵdai ýshyǵa tússe munyń sońy áleýmettik tolqýǵa alyp kelýi múmkin.
«Karantinnen keiingi ahýal aýyrlai tússe bilik úshin naǵyz synaq sol boldy. Toqaevtyń bastamasymen ázirlengen daǵdarysqa qarsy joba kózdegen maqsatyna jetti deýge áli erte.
Halyqqa bólingen aqshany qatań qadaǵalaý jaǵy aqsap túr. Memlekettiń aqshasy elge jetpei talan-taranja túspeýin birinshi kezekte oilaý kerek. Toqaev osy keselden qutylmasa, ol qabyldanǵan baǵdarlama kópke jetpei synǵa ushyraidy», – deidi Sátpaev.
Ázirlegen, Al FREDO
