Qazaqstanda salamatty ómir saltyn saqtaý nasihatyna erekshe kóńil bólinedi. Buny, ásirese, osy maqsatqa memlekettik biýdjetten bólingen qarjydan anyq baiqaýǵa bolady.
Alaida júzege asyp jatqan baǵdarlamalardyń tiimdiligi eshkimdi oilandyrmaityny qyzyq. «Ashyqtyqty údetý» (Povyshenie otkrytosti) qoǵamdyq birlestiginiń prezidenti Kirill Pavlov bul máseleni budan buryn da kótergen edi. Salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyqtarynyń jumysyn zerdelei kele ol tergeý júrgizip, osy ortalyqtardyń jáne keibir kommertsialyq emes uiymdardyń salamatty ómir saltyn qalai nasihattaitynyna qatysty mańyzdy faktorlardy anyqtady.
Dalanews tilshisi jyl saiyn salamatty ómir saltyn nasihattaýǵa bólinetin 500 myń teńge kólemindegi qarjynyń qaida jumsalatynyn, sony baqylaýǵa tiis organdardyń nege bul túitkildi tereń zertteýi tiis ekenin aityp beredi.
Kirill Pavlovtyń aitýynsha, 2018 jyldan beri salamatty ómir saltyn nasihattaýǵa bólinetin qomaqty qarjyny osy salaǵa arnaiy mamandanǵan úlesi bar toptar, iaǵni Salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyqtary júieli túrde jymqyryp kelgen. Bul qarjy jergilikti biýdjetten tender arqyly bólinedi. Al tenderge kommertsialyq emes uiymdar qatysady. Alaida keide «kompetentsiiasy» joǵary qyzmet kórsetetin uiym tabylmaǵandyqtan bul aqsha jumsalmai qalady.
Kirill Pavlovtyń sózinshe, salamatty ómir saltyn nasihattaý jumysyndaǵy básekelestiktiń damymaýyna áldekimder múddeli. Sondyqtan salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyqtary túrli syltaýlarmen burynǵy shemany qaitaryp alǵysy keledi. Bul ideiany depýtattar da qoldapty.
- Bir top májilis depýtattary Salamatty ómir saltyn nasihattaý salasyndaǵy qarjylyq shemany qaitadan qaitarǵysy keledi. Ol shema boiynsha jergilikti ákimdikter Salamatty ómir saltyn naishattaý ortalyqtarymen kelisim-shartqa otyratyn. Bul ortalyqtar Densaýlyq saqtaý ministrligindegi tikelei Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵyna qarasty edi. Kelisim-shartty solar arqyly alatyn. Ol kezde ákimdikterge mundai qyzmetti tek osy óńirlik ortalyqtar usynatyn. Bul muqiiat jabyq júie bolǵan. Iaǵni, jergilikti biýdjetten tikelei tapsyrys boiynsha osyndai nasihatqa milliardtaǵan qarjy jumsalatyn. 2015 pen 2019 jyldar arasynda Salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyq qyzmetine memlekettik satyp alý júiesi arqyly astronomiialyq qarjy bólingen – 1,7 milliard teńge. Qazirgi tańda depýtattar ákimdikter ortalyqtarmen tendersiz, básekelessiz tikelei kelisim-shartqa otyrýyn talap etip otyr. Iaǵni, jaǵdaidy baiaǵy qalpyna túsirgisi keledi. Ol kezde Salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyqtarymen tek memlekettik qurylymdar ainalysatyn, olardyń qarjylandyrýy múlde túsindirilmeitin, - dep tiianaqtady sózin «Ashyqtyqty údetý» qoǵamdyq birlestiginiń prezidenti Kirill Pavlov.
Bul somalar men Salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyqtarynyń jemqorlyqqa beiimdigi týraly aqparat tekten tek shyqqan joq. Kirill Pavlov 2020 jyly osyndai 22 ortalyqtyń isin muqiiat tekserip shyqqan.
- Salamatty ómir saltyn nasihattaý isi 2018 jyldan bastap básekelestik ortaǵa ótkenmen, ákimdikter báz-baiaǵysha solarmen tikelei kelisim-shart jasasyp kelgen. Kei kelisim-sharttyń quny 167 million teńge bolǵan, al kelisim-sharttardyń ortasha somasy shamamen jylyna 100 mln teńgeni quraǵan. Astana men Mańǵystaý oblysynyń ákimdikterine arnaiy talap jiberip, qyzmet kórsetýshi boiynsha naqty tańdaý minezdemesin surattym. Esesine ákimdikter Salamatty ómir saltyn naishattaý boiynsha tenderdi asyǵys jaýyp, olardy laiyqsyz dep tanydy, - deidi Pavlov.
Qazir sol Salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyqtary memlekettik emes bolyp sanalady. Tapsyrysty tender negizinde alady. Qoǵam únemi baqylaýda ustasa, bul naǵyz jemqorlyqty boldyrmaýdyń sebebi bolýy tiis edi.
Onyń ústine baiqaý ádil ótse, tenderge salamatty ómir saltyn nasihattaý boiynsha basqa baǵdarlamalardyń qatysýyna da múmkindik ashylar edi.
Degenmen Kirill Pavlovtyń aitýynsha, depýtattar usynyp otyrǵan strategiialyq seriktestik shemasy boiynsha qarjyny basqarý ońaiǵa túsedi ári ortalyqtardyń «jumysy qainap jatyr» degendi kórsetpek. Biýdjettiń qarjysyna salmaqty dúnie jasaý júiesine shetten túsý múmkindigi kemimek.
- Májilis depýtattary óz bastamalaryn eshbir sapamen tiianaqtamai otyr. Ne salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyqtarynyń jumysy, ne sol tenderge qatysyp, básekelestik kezinde jeńip alǵandardyń jumysy saralanbaidy. Tapsyrys berý ádisnamasyn qaityp qarastyraiyq degenge eshkim qoldaý bildirmedi. Tek salamatty ómir saltyn nasihattaý tenderine zańdy tulǵalar qatysqan – densaýlyq saqtaý sýbektileri emes, basqa óńirlerdiń tulǵalary tartylǵan dep ýáj aitady. Munyń bári logikaǵa qaishy keledi. Másele salamatty ómir saltyn nasihattaýǵa tireledi, meditsinalyq qyzmet kórsetý emes. Onyń ústine territoriialyq printsip tipti absýrd, utymdy tájiribeni eldiń basqa óńirlerine taratý múmkindigin shekteidi ǵoi, - dep sanaidy ol.
Onyń sózine súiensek, Salamatty ómir saltyn nasihattaý tiimdiligi májilis depýtattaryna múlde qyzyq emes. Alaida bul qoǵam bolyp talqylaýǵa tiisti taqyryp.
- Depýtattardyń taǵy bir usynysy – Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵyna óńirlik ortalyqtarymen múddelestikti kúsheitýdi tapsyrý. Sonyń arqasynda Salamatty ómir saltyn nasihattaý boiynsha is-sharalardyń sapasyn arttyryp, kórsetilgen qyzmetti baqylaýda ustaý men qadaǵalaýdy kúsheitip, sol is-sharalardy ótkizý merzimin qadaǵalaý, biýdjet qarjysynyń tiimdi jumsalýyn qadaǵalaýdy arttyrýdy osy ortalyqqa tapsyrsa. Biraq Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy men Salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyqtarynyń jumysyn saralasaq, mynadai faktini baiqaýǵa bolady: QDSUO bes jyl saiyn GATS zertteýin júrgizedi – eldegi temeki shegýshiler sany qansha boldy, shekpeitinderdiń ahýaly qandai degendei. GATS bizdiń elde eki ret júrgizildi: 2014 jyly, sosyn bes jyl keiin 2019 jyly. Zertteýshilerdiń jazǵan saraptamasynda eldegi temeki shegýshiler sany anaý aitarlyqtai ózgermegen, 2014 jyly 2,8 mln bolsa, 2019 jyly da sol qalpy 2,8 mln bolyp qalǵan. Paiyzdyq úlesi ǵana azdy-kóp kemigenin kórsetedi. Onyń ózi sol aralyqta Qazaqstanǵa kelýshiler sany kóp bolǵandyqtan deidi. 5 jylda eshteńe ózgermepti, sonda temeki shegýshilermen qalai kúresken? - dep saýal joldaidy Kirill Pavlov.
Sol ortalyqtardyń jumysyna qarasaq, 2014 jyl men 2019 jyl arasynda eldegi temeki shegýshiler sany kemigeni bylai tursyn, áielder men balalar arasynda veipke qumarlyq artqanyn kórsetedi.
- Salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyqtaranyń artynda «Temeki tútininen azat Qazaqstan úshin» koalitsiiasy tur, onyń basshysy Jámilá Sadyqova ortalyq jumysyn qajetti baǵytqa burady-mys. Alaida ol únemi demeýshileriniń atyn jasyrady, olardyń onyń aldyna qoiǵan maqsat-talaptaryn atamaidy. Degenmen, «Temekisiz» qoǵamdyq qorynyń jyldyq tabysy 119,8 mln teńge, al 2022 jyly - 148,6 mln teńge, 2023 jyly - 86 mln teńgeni quraidy. Bul qurylym – qoǵamdyq uiym, dárigerlerdiń kásibi birlestigi emes, memlekettik organ emes. Adam túsinbeitin tásilmen balamasyz túrde Salamatty ómir saltyn nasihattaý isine óziniń qyzmetin japsyryp qoiǵan. Qazaqstandaǵy búkil 22 Salamatty ómir saltyn nasihattaý óńirlik ortalyq atalmysh «Koalitsiianyń» qurylymyna kiredi. Sadyqovanyń basqarýymen eldegi temeki shegýshilermen kúresti baqylaidy eken. Osy shemanyń aiasynda bári jergilikti biýdjetten memlekettik qarjyny alady. Sońǵy kezderi sol qarjyǵa qol jetkizýdi tender siiaqty yńǵaisyz tásilmen qiyndatyp tastady. Sondyqtan sony májilis depýtattary alyp tastamaqshy. Búkil bilikti qaityp bir adamnyń qolyna usynbaq. Mine, memleket osy máseleni yjdahattylyqpen tekserýi tiis, - deidi Kirill Pavlov.
