1927 jyly kitap bolyp shyqqany bolmasa, esh jerge taratylmaǵan, oqytylmaǵan M.Áýezovtiń «Ádebiet tarihyna» zer salsaq, «Zar zaman degen XIX ǵasyrda ómir súrgen Shortanbai aqynnyń zaman halin aitqan bir óleńiniń aty. Shortanbaidyń óleńi ilgergi, sońǵy iri aqyndardyń barlyq kúi, sarynyn bir arnaǵa tutastyrǵandai jiyndy óleń bolǵandyqtan, búkil bir dáýirde bir sarynmen óleń aitqan aqyndardyń barlyǵyna «Zar zaman aqyndary» degen at qoidyq. Zar zaman aqyndarynyń alǵashqy býyny Abylai zamanynan bastalǵan, arty Abaiǵa kelip tireledi. Zar zaman dáýiri tolyq júz jylǵa sozylady» [1,192b.] degen anyqtamanyń aitary ábden anyq.
Biraq osy ataý Sábit Muqanovtyń 1942 jylǵy «Ocherkterine» deiin aitylmai, jazyla qalsa buqpantailana aitylyp kele jatqan úlken de daýly másele bolatyn. Ony alǵash aýyzǵa alǵan M.Áýezovtyń ózi sottan úsh jyldyq jaza alyp, 1932 jylǵy «Ashyq haty» shyqqansha baishyl-ultshyl atalyp keldi de buǵan shapaǵatyn tigizgeni búginde ábden aian. «Zar-zamandy» ádeii aityp, jazyp otyr myna keńestik zamanda» dep oilaǵandar sol «Ádebiet tarihyn» kitaptar túrmesine salyp qoiǵan-dy.
Kózi tirisinde M.Áýezov bul eńbegine qaityp oralýdyń jónin tappai, kóńili daýalamaǵan bolatyn. 80-jyldary M.Áýezov shyǵarmalarynyń 20 tomdyǵyn jariialaǵanda 16 tomǵa engen «Ádebiet tarihy týraly» túsinikteme bergen ǵalym M.Myrzaqymetov «Qazaq ádebieti tarihynyń tuńǵysh oqýlyǵy retindegi bul eńbek tutas qalpynda jariialanbai, úshten bir bólegi qysqartylp tastaldy. Tipti, keide tutas kúiinde jiberildi degen taraýlarynyń ózinen kóptegen sóilemder men keibir áleýmettik astary ótkir pikirleri julmalanyp» shyqty [1,236b.] degendi oqyǵanda bolsheviktik shovinistik ideologiianyń, onyń qol shoqpary bolǵan litonyń jaramsaq jaǵympazdary álemdi aýzyna qaratqan M.Áýezovtyń ádebi murasyna osynshama zorlyq jasaýlaryn taǵylyq, ǵylymǵa, mádenietke jat qylyq demeske sharań qalmaidy.
Osyndai qasiretke ushyraǵan zar-zaman aqyndaryn S.Muqanov bilmep edi dep eshkim aita almas. Al olai bolsa, 1942 jylǵy «Qazaqtyń XVIII-XIX ǵasyrdaǵy ádebietiniń tarihynan ocherkter» eńbeginiń súbeli ekinshi taraýyn «Zar-zamannyń jaǵdaiy» dep bulańdata ataýǵa qalai dáti bardy, nendei maqsat kózdedi degen susty saýalǵa jaýap izdep kóreiik.
1927 jyldan 1942 jylǵa deiin arnaiy atalmaǵanmen, zar-zamannyń iri ókilderi mektep oqýlyqtary men hrestomatiialarynda daýryqtyra atalmai, qatardaǵy aqyndar retinde qaralyp kelgenine S.Muqanov erekshe ekpin túsirmei, áýeli orys otarshyldyǵynyń eki túrin – jaýlap alý men jerdi otarlaý amaldaryn tarihi derektermen dáleldei kelip, «bas bostandyǵynan jerden airylǵan kedeilengen halyq bul zorlyqqa qarsy basyn kótere almady, kóterem degenge úkimet kótertpei, qozǵala bergende tarp bas salyp, ornynda ezip tastap otyrdy. Osylai qoldan kúsh, bastan erik ketken kezde, qaiǵydan tunshyqqan halyqtyń zarynan týǵan kórkem ádebietti biz «Zar zaman ádebieti deimiz». «Zar zaman» ádebietiniń negizin qalaýshy qazaq aqyn Shortanbai» [2,122b.] dep oi túiedi de, Shortanbai Qanaiulynyń shyǵarmashylyǵyn bilgirlikpen erkin taldaidy.
Talai qyzyqty da mándi derektermen keltirip, «Shortanbaidyń kózinen myń qabat jas aǵyzǵan kim? Árine, ol patsha úkimetiniń otarlaý saiasatyna qarsy halyqtyń kóterilisi basylǵannan keiingi basyna túsken aýyrtpalyq zary. Halyq basyna túsken qiynshylyqty Shortanbai ózi ólgenshe shyn yqylasyn sala, boiyndaǵy bar aqyndyq talantyn jumsai, halyq qaiǵysyn qaiǵyra, halyqpen birdei jylap ótti. Sol kezdegi halyq turmysynan Shortanbaidyń jyry sholmaǵan eshbir sala joq» [2,124b.] dep talai mysaldarmen dáleldeidi. Oqýshynyń kózin jetkizedi.
«Shortanbaidyń úsh zary bar: «Zar zaman», «Bala zar», «Óleń zar». Osy zarlarynda da ol halyqtyń basyna túsken zardy, zamananyń zaryn aitqan. Bul úsh zar-úsh poema jáne siýjet jaǵynan birine biri jalǵas, biriniń mazmunyn biri órbitetin poema» [2,132b.], sondyqtan «Shortanbai jyrlary qazaq ádebietinde jańa dáýir» [2,133b.] dep qorytýy qazaq ádebiettaný ǵylymynda alǵash aitylǵan, tujyrymdalǵan pikir ekenine daý bolmasa kerek.
S.Muqanovtyń ideologiialyq saiasattyń jelimen «orys» ataýyna esh shań juqtyrmaý nieti kúsheigen 50-jyldary eshkimnen seskenbei aitqan oiyna nazar aýdarsaq, ol «orys» degen ataýdy qalai túsindi, qalai túsiný kerektigine jol kórsetti. «Orys-búrkit, biz-túlki», «Qýǵyndap orys jetken soń», «Orystan jaman tym-aq jaý», «Qorqarma orys qoi degenge», «Kápirdi kórdiń pikirindei», «Orys kápir jeńip tur», «It kápirge jaqyndap...» sekildi saiasatshylar sekem alatyn Shortanbai tirkesterine taǵy da S.Muqanov arasha tústi. «Endi bireýler ádebiette «Zar zaman» sarynyn Shortanbai týǵyzdy, onysy qazaqtyń Rossiiaǵa qosylǵanyna qarsylyǵy» deidi. Ol da sóz emes, orys halqyna, orys memleketine qarsylyq saryn Shortanbaidyń eshbir shyǵarmasynda joq. Ol patsha úkimetiniń otarshyldyq saiasatyna qarsy. Sol qarsylyǵyn iske asyra almaǵan ol ómirden taryǵady da, betin ahiretke burady» [3,16b.] degendi «Zar zaman» poeziiasyn zerttegen professor B.Omarov sońǵy kezdegi túsinikpen baiandaidy.
S.Muqanov Shortanbai shyǵarmashylyǵyn taldaý kezinde «realist aqyn Shortanbai – zamanynyń iri sýretshisi, qyraǵy aqyny. Sol kezdegi qazaq turmysynan Shortanbaidyń jyry sholmaǵan eshbir sala joq» [2,124b.] dep taptyq aiyrmashylyq, kapitalistik ozbyrlyq pen feodaldyq kertartpashylyqty kórsete kelip, elde aýyzbirliktiń joqtyǵyn, berekesizdik jailaǵanyn ár shyǵarmasynan sýyrtpaqtap shyǵaryp, óziniń negizgi oiyn bylai tujyrymdaidy: «Shortanbaidan saqtalǵan jyrlardyń kólemi kóp emes, jalpy shamasy 1500 joldai ǵana óleń. Biraq osy az kólemdi jyrǵa óz zamanyndaǵy qazaq halqynyń saiasi-sharýashylyq halin, aýyldaǵy tap tartysyn, turmys-saltyn, oi-sanasyn túgel syiǵyza bilgen. Shortanbai jyrlary qazaq ádebietinde jańa dáýir. Ol dáýir eki jaqty qanaýdan tunshyqqan halyqtyń ashy zary, sońdyqtan, Shortanbai óz zamanynyń atyn «Zar zaman» dep taýyp qoiǵan» [2,129b.] degen qorytyndyǵa táýelsizdik, egemendik alǵan tusta áreń jetip otyrmyz.
S.Muqanov Murat Móńkeulynyń poeziiasyna toqtalǵanda, aqynnyń «Úsh qiian», «Qarasai-Qazy», «Shalgez» poemalary men Jas kelin, Oraz, Jylqyshy, Tynyshtyq, Jantolymen aitystaryn, basqa tolǵaýlaryn taldai kelip, «Shortabai men Murattyń ekeýi de «Zar zamannyń» aqyny bola tura arasynda aiyrma bar» dep alady da, Shortanbaidy óz zamany turǵysynan kórip, «Murat – óz zamanynyń muńyn muńdaýmen qatar, eliniń tarihyna úńilip, óz zamanynan ǵana emes, ótken tarihtyń hal-jaǵdaiyn da jyrlaǵan aqyn. Murat Shortanbaidai «sózim bitti, men boldym, endi shyqpas únim» dep qaiǵynyń tunyǵyna batyp ketpeidi, Murat qaiǵy teńizine qulash sermep batyp ketpeýge maltyp shyǵýǵa tyrysady. Osylai jan saqtaýǵa jantalasyp maltyǵan Murattyń qolyna ustar eskegi, astyna miner qaiyǵy – halqynyń ótken tarihy» [2,158b.] dep mándi oiyn Murattyń «Shalgez» poemasymen naqtylai túsedi.
«Bul poemany baiaǵy Shalgez aqyn shyǵardy ma, álde Murattyń ózi shyǵardy ma ol jaǵy málim emes» dep aǵynan jarylady da «Shalgez shyǵarmasyn, ia ózi shyǵarsyn bul poemany shyǵarýǵa Murattyń maqsaty: otanyn qorǵaýǵa, jaýyna aibyndy bolyp, jaýyn úrkitýge, bostandyq alýǵa, táýelsizdikke shaqyrý [2,164b.] dep tabady da, «Shalgez» poemasyna mol taldaý jasaidy.
Noǵailynyń on shaly qalmaqtyń kóp jylqysyn aidap kele jatqanda arttarynan qýǵynshylar jetedi. Shalgez joldastaryna alańdamai, jylqyny aidap júre berińder dep, ózi qýǵynshylardy jalǵyz tosyp alady. Mundai jaǵdai 1465-1560 jyldary jasaǵan Tilenshiuly Shalgez jyraýdyń «Er Shoban» degen jyrynda baiandalǵan. Sábit Muqanovtyń qolynda osy jyrdyń bolmaǵandyǵy, meili Shalgez, ne Murat shyǵarsyn meili, áiteýir jyrdyń kórkemdik beine jasaý amaly kúshti «Batyrlardyń obrazyn bir- birinen jekeleý, ár batyrdyń arnaýly sipat taýyp, bir batyrdy ekinshi batyrǵa uqsatpaýy kúshti. Osy poemany shyǵarǵan aqynnyń adam obrazyn jekeleýge sheberligin kórsetý» [2,164b.] edi dep dástúr jalǵastyǵyna úlken mán beredi.
Shynynda, Shalgezdiń «Er Shobanynda» Jumai, Mámbet, Sultan, Qaian, Jylym, Baýbek, Qolai, Jaqsymbet, Jaqan batyrlar daralai sýrettelse, Murattyń «Shalgez» poemasynda shyndyǵyna kelgende Qojaq, Janai, Shora, Soidaq, Qazy, Qosai, Arǵyn, Mamai batyrlar atalady. Al olardyń attary ǵana emes, obrazdyq kelbetteri de basqa. Shalkiz ben Muratty biriktirip turǵan dástúrli mashyq, tipti, ári-beriden Murat Shalgez babasynyń jyryn estip, soǵan uqsatyp jyrlaiynshy degen nietiniń ózi on batyrdyń biri etip Shalkezdi atap, qalmaqtyń qolyn qaitarǵan sheshen batyrǵa ainaldyryp jibergen. Sýretteý tásilderi de birdei.
Arǵymaq attyń alasy,
Qas iginiń balasy.
Aldaspan aýyr qylysh sýyrǵan,
Ajalǵa qarsy júgirgen.
Bu jiynnyń ishinde,
Isalynyń uly Jylym bar [4,36b.],–
dese Shalgez jyraý, al Murat Móńkeuly:
Endi birin kim deseń?
Jeti arshyn jarym boiy bar.
Adamnan artyq bitken soiy bar.
Artynan kelgen dushpanǵa,
Kórsetetin toiy bar.
Jaýyryny jazyq,
Moiny uzyn.
Oq tartqanda
Qoly uzyn.
Mańdaiynyń arasy
Eki qarys eki eli.
Dýlyǵa simas shekesi,
Onyń bir nesin suraisyń.
Tekkepper dep jalǵyz attanǵan,
Kóksheniń uly Qosai bar,–
degen sýretteý amaly men bir-birine uqsamaityn batyrlardyń obrazyn jasaǵany úshin Sábit Muqanov Muratty «Zar zaman aqyny» dep aitýdyń ózi obal-aý degenge jaqyndap, «qandai tamasha beineler!» bizdiń sovet zamanynyń batyrlaryna «bolsańdar, osy Murat sipattaǵan qazaq batyrlaryndai bolyńdar derlik emes pe?!» [2,164 b.] dep Murat aqyndyǵyna rizalyǵyn jasyrmai, búgingilerge úlgi etip, ómir shyndyǵyna oralady. Keshegi men búgingini jalǵastyryp, dástúrdiń qasietti yqpalyn sezdiredi.
«Jalpy eńbekterin tutas alǵanda Murat XIX ǵasyrdaǵy qazaq ádebietinen asa baǵaly oryn alady» degen qorytyndysy ókinishke orai 1947 jyly Qazaqstan kommýnistik partiiasy ortalyq komitetiniń «Qazaq SSR Ǵylym akademiiasynyń Til jáne Ádebiet inititýtynyń saiasi óreskel qateleri týraly «qaýlyǵa ilikti de, búkil «Zar zaman» aqyndarynyń qatarynda kete barady.
S.Muqanovtyń igi nieti men shyni tanymyna iligip, qundy da tolymdy pikir aitqyzǵan aqyn – Murat. Ózin jalpy qazaq aqyny, halyq aqyny sanaǵan jáne tarihyn tereń bilgen Murat «qazaq halqynyń sorly el emestigin, otanyn, bostandyǵyn qorǵaý jolynda kúrese alǵandyǵyn» [2,155b.], «Qaztýǵan», «Shalkiiz», «Qarasai-Qazy» dastandary men «Úsh qiiany» kórkemdigi men ideiasy jaǵynan óte qundy shyǵarmalar» ekenin naqty taldaýmen dáleldep, olardyń avtoryn «danyshpan, uly júrekti Murat aqyn» dep tanydy.
Jalpy, ocherkte «Zar zaman» ádebietiniń jai-kúii, Shortanbai, Murat syndy uly aqyndar shyǵarmashylyǵy barynsha janashyrlyqpen nasihattalyp, tolymdy zertteý júrgizilgen. Osy baiandalǵan shyndyqtar áli kúnge deiin qalyń oqyrmannyń qolyna tolyq timei jatýy, árine, ókinishti.
Paidalanylǵan ádebietter:
- Áýezov M. Ádebiet tarihy. 3-basylym. Almaty: Jazýshy, 1991.-240 b.
- Muqanov S. Qazaqstyń XVIII-HIH ǵasyrdaǵy ádebietiniń tarihynan
ocherkter. Almaty: Qazaqstan, 1942; Ekinshi basylym. Almaty: Arys, 2002.
- Omarov B. Zar zaman poeziiasy. Almaty: Bilim, 2000.
- Maǵaýin M. Qazaq handyǵy dáýirindegi ádebiet.– Almaty: Ana tili,
1993.
