"Sábit meni durys túsinbegen". Bazalyq mólsherlemeni synaǵan Qusaiynov taǵy da málimdeme jasady

"Jaqynda meniń bazalyq mólsherleme jaily maqalam jariialandy. Kóp uzamai oǵan qurmetti Sábit Kákimjanov myrza (Ulttyq Bank tóraǵasynyń keńesshisi) jaýap qatyp, meniń dálelderime qatysty egjei-tegjeili faktilerdi alǵa tartypty. Bul, árine, óte jaqsy nyshan, óitkeni ekonomikalyq máseleler boiynsha qoǵamdyq pikirtalas kommýnikatsiia deńgeiin jaqsartady jáne eń ońtaily sheshimderdi tabýǵa múmkindik beredi. Degenmen, Sábittiń keibir aitqanyna jaýap bergim kelip otyr". Osylai dep bastalatyn qarjyger-maman Ǵalym Qusaiynov jelidegi óz jazbasynda týra qazir infliatsiiamen kúresý úshin keshendi sharalar qabyldaý kerektigin qadap aitady, dep habarlaidy Dalanews.kz.

"Kóbisi meni joǵary infliatsiia jaǵdaiynda bazalyq mólsherlemeni tómendetý kerek degen pikirde dep oilap alypty. Bul múldem olai emes. Meniń bar oiym Qazaqstanda bazalyq mólsherlemeniń áseri shekteýli, sondyqtan infliatsiiamen kúresý úshin keshendi sheshimder qabyldaý qajet degenge baǵyttalǵan", - dep jazady Qusaiynov Facebook-tegi paraqshasynda.

Sóitip ol óziniń osy oiyn bylaisha dáleldei túsedi: Bazalyq mólsherlemeniń jumys isteý mehanizmi ony ózgertý arqyly bizdiń infliatsiiaǵa tikelei áser etetin naryqtaǵy suranys pen usynysty retteitin etip jasalǵan. Bazalyq mólsherlemeniń suranys pen usynysqa áseri kelesi arnalar arqyly júredi:

1. Nesie arnasy - aqsha qymbattaǵan saiyn nesiege suranys tómendeidi, iaǵni taýarlarǵa, jumystarǵa jáne qyzmetterge suranys azaiady.
2. Jinaq arnasy - bazalyq mólsherleme ósken kezde depozitter men obligatsiialar sipatynda teńge túrindegi aktivterdiń tartymdylyǵy artady. Nátijesinde naryq kóbirek únemdei bastaidy jáne tutynys azaiady, bul taýarlarǵa, jumystarǵa jáne qyzmetterge degen suranysty tómendetedi.
3. Valiýta arnasy - mólsherlemeniń ósimi aqsha baǵamyna áser etedi, óitkeni teńge túrindegi aktivter tartymdy bolyp, ol ulttyq valiýtanyń nyǵaiýyna alyp keledi. Sondyqtan ekonomikalyq agentter joǵary stavkalar jaǵdaiynda aktivti shetel valiýtasynan teńgege aýystyrady. Valiýtanyń nyǵaiýy import qunynyń jáne el ishindegi baǵanyń tómendeýine ákeledi. Alaida, atalǵan arnalardyń árqaisysynyń óz shekteýleri bar jáne olardy joimai, bazalyq mólsherleme tolyqqqandy jumys istei almaidy.

Sarapshynyń aitýynsha, Qazaqstanda bul arnalardyń tiimsiz bolýynyń negizgi sebepteri mynalar:

1. Nesielik naryqqa bazalyq mólsherlemeniń áseri shekteýli. Memleket paiyzdyq mólsherlemelerdi belsendi túrde sýbsidiialaidy, al sýbsidiialar belgilengen kólemdi emes, mólsherlemelerdegi aiyrmashylyqty jabady. Nátijesinde sýbsidiia alýshylar úshin qandai bazalyq mólsherlemeniń nesie deńgeiine áserin shekteitini mańyzdy emes.

2. Bankterge arnalǵan qorlandyrý quny bazalyq mólsherlemeniń ósimine sai proportsionaldy turǵyda óse bermeidi. Ekinshi deńgeidegi bankterdiń barlyq teńgelik aktivteriniń shamamen 20%-y aǵymdaǵy shottarǵa shoǵyrlanǵan, al olarǵa paiyzdardy esepteýge tyiym salynady. Nátijesinde, bazalyq mólsherleme ósken kezde bankter óz kiristerin qaldyqtar boiynsha edáýir arttyrady, al ekonomikalyq agentter tabys tappaidy, bul únemdeý fýnktsiiasyn buzady. Bul, ásirese biýdjettik uiymdarǵa qatysty. Qarapaiym tilmen aitqanda, bankter salyq salymyna jatpaityn qarjy ministrligi  ornalastyrǵan baǵaly qaǵazdardy satyp alý úshin biýdjet uiymdarynyń qaldyq aqshasyn paidalanady, bul bankterge paiyz túrinde tabys ákeledi.

3. Qazaqstanda táýelsiz valiýta naryǵy joq, bul valiýta arnasynyń yqpalyn shekteidi. Zańdy tulǵalar valiýtany erkin satyp ala almaidy, komplaens kapitaldyń qozǵalysyn edáýir shekteidi, al aqsha aiyrbastaý pýnktteri retteletin shek jaǵdaiynda jumys isteidi. Onyń ústine valiýtalyq depozitterge qatysty 1% mólsherleme turǵysynda shekteý bar. Osynyń barlyǵy bazalyq mólsherlemedegi ózgeristiń naryqqa áserin shekteidi. Nátijesinde, Ulttyq Bank stavkany kótergende nemese tómendetse, bul kútiletin nátijeni bermei jatady: teńge quny sál ǵana nyǵaiady, sodan keiin, ádettegi diapazonǵa oralyp alady.

"Saiasatty ózgertý qajettiligi týraly aitqanda, Úkimetpen birlesip ázirlengen infliatsiiaǵa qarsy keshendi baǵdarlama bolýy kerektigin kúitteimin", - deidi ol.

Al infliatsiiamen tiimdi kúresý úshin ne isteý kerek degenge kelsek, sarapshy myna birneshe mysalǵa da nazar salýdy usynady:

1. Ekonomikalyq ósim maqsatynan biraz ýaqytqa bas tarta turý. Iá, ekonomikalyq ósim kórsetkishi mańyzdy, biraq, ókinishke qarai, infliatsiiamen kúresý jáne ekonomikalyq ósim ártúrli baǵyttaǵy maqsattar bolyp tabylady. Eń durysy, jumyspen qamtý jaiyn qaýzaý, biraq bizdiń jaǵdaida ekonomikanyń ósimge nazar aýdarǵan durys. Bul ósim bolmaidy degendi bildirmeidi – bul múmkin nárse, biraq qazirgi ósim, negizinen qysqartýdy qajet etetin fiskaldyq impýlske bailanysty.
2. Sýbsidiialaý saiasatyn qaita qaraý jáne qysqartý. Qazirgi jaǵdaida sýbsidiialardan tolyǵymen bas tartý qiyn, biraq olardy ikemdi etip, bazalyq mólsherlememen bailanystyrý qajet.
3. Aǵymdaǵy shottarǵa qatysty paiyzdardy esepteýge tyiym salýmen bailanysty teńgerimsizdikterdi joiý. Bul bazalyq mólsherlemeniń sońǵy ekonomikalyq agentter úshin aqsha qunyna áserin qalpyna keltirýge múmkindik beredi. Áitpese, bankter biýdjettik uiymdar men jeke tulǵalardyń qaldyq aqshalarynan trilliondap paida tabýdy jalǵastyra beretin bolady. 4. Valiýta naryǵyn yryqtandyrý. Iá, osylaisha memleket teńge baǵamynyń qubylmalylyǵymen kúresedi, biraq qubylmalylyq – bul naryqtyq táýekelder men belgilerge qatysty tabiǵi reaktsiiasy jáne ony jasandy túrde basýǵa bolmaidy.
4. Memlekettik biýdjetti, kvazimemlekettik kompaniialar men qorlardy qosa alǵanda, biýdjet saiasatyn keshendi túrde qaita qaraý. Kontrtsikldik saiasatty tolyqqandy engizý qajet.

"Bul tizimdi ary qarai da jalǵastyrýǵa bolady, biraq onyń basty máni mynada: keshendi tásil men paradigmany ózgertpesten joǵary infliatsiia problemasyn tek bazalyq mólsherlememen sheshý múmkin emes", - deidi Qusaiynov.

 Endi Sabittiń keibir pikirlerine qysqasha jaýap:

• "Gollandiia aýrýy" týraly. Mundai qubylys kezinde valiýta baǵamy, kerisinshe, basqa sektorlardyń damýyna kedergi keltiretin joǵary ónimdi salalardan eksporttyq kiristiń túsýine bailanysty negizsiz kúsh alýda. Qazaqstanda mundai áser múldem joq, sondyqtan bizdiń ekonomikamyz "gollandiialyq aýrýdan" zardap shegýde dep aitý qiyndaý.
• Stavkanyń áser etý shegi týraly. Sábit mólsherlemeniń áseri kútiletin infliatsiianyń +3-6% sheginde shekteýli ekndigimen kelisedi. Kútiletin infliatsiia 10% bolǵan kezde bazalyq mólsherlemeniń joǵarǵy shegi 13-16% quraidy. Bizde qazir ol - 16,5%.
• Infliatsiiany 5% deńgeiinde targetteý týraly. Men bul maqsatty deńgei shamadan tys dep sanaimyn, óitkeni bizde Balassa-Samýelson áserinen keiin qalyp ketken infliatsiianyń mańyzdy faktory bar. Infliatsiianyń qandai deńgeii ekonomikalyq ósimge ziian tigizbeitinin ashyq esepteý qajet, eger egjei-tegjeili esepteýler bolsa, onda meniń pikirim ózgerýi ábden múmkin.
• Jinaqtalǵan infliatsiia týraly. Meniń oiymsha, Ulttyq Bank bul kórsetkishti 2010 jylǵy jáne qazirgi baǵalardy salystyrý arqyly teksere alady. Mende infliatsiialyq statistika málimetteriniń durystyǵyna kúmánim bar, ásirese ol Úkimetpen qaralǵan bolsa.

"Tutastai alǵanda, keshendi tásil men makroekonomikalyq saiasatty ózgertýsiz joǵary infliatsiiadan qutylý bizge óte qiyn bolady", dep sózin qorytady sarapshy.