– Qasqyr demekshi, Adai-Ata kesenesiniń janyndaǵy alyp qasqyrdy kórgen jandar onyń ne úshin qoiylǵandyǵy jóninde suraq berip mazalap jatady.
– Durys, mazalaýdyń ózi – qyzyǵýshylyq. Adai-Ata kesenesiniń qasyndaǵy Kók Bóri azý tisin aqsityp, qimyl-áreket ústinde kórinis berip tur. Jáne ózi kúnshyǵysqa qarap tur. Bizdiń Túrki tektes elderdiń totemi – Kók Bóri bolǵan. Kóshpendilerdiń, Túrki halqynyń, jalpy bizdiń Bahadúr babalarymyzdyń dáýreni basynda turǵanda, orystar salyq tólep, qytailar qoryqqanynan qorǵan-qamal salǵan kezderi bolǵan.
Sosyn, biz olardyń qolyna tústik. Bórili bairaq kókjal minezimizden airyldyq, «qoi siiaqty jýas halyqpyz» - dep maqtanatyn kúige jetkizdi. Sosyn, qoi boldyq... Eń bolmasa, jylqy bolyp, óz úiirimizge ie bolaiyqshy dep te suramadyq. «Sender, qoi siiaqty jýas halyqsyńdar! Momaqansyńdar!» - dep maqtap qoiyp, jerimizdi de, elimizdi de butarlap jei bastady. Keide biz qasqyrlardy qoidy jeidi dep kinálap jatamyz.
Qoidy jeitin tek qasqyr ma? Ózin-ózi qorǵai almaityn shopannyń taiaǵynyń kóleńkesinde ǵana kún kóretin, máńgilik bostandyǵynan aiyrylǵan qorǵansyz baiǵusty tisi men tyrnaǵy bar ań-qustyń barlyǵy da jep júrgen joq pa? Bul bir peiishten kelgen mal edi ǵoi dep qurmettep jatqan kim bar? Qoi aqyldy bolǵanda peiishte júrgen jerinen osy tozaqy dúniege kele me? Peiishke barsa, baryp júrgen bir qoi shyǵar. Taǵy da qaitalaimyn, qoi aqyldy bolǵanda, myńy birigip bir eshkiniń izine erip júrmeidi ǵoi!
Mysaly, Allanyń súigen quldary – áýlieler jumaqqa barady. Biraq, adamnyń bári birdei jumaqqa barýǵa laiyq pa, onyń ishinde shaitany kóp emes pe? Keide itti de jeti qazynanyń biri dep jatamyz. Sanalsa, jeti qazynanyń birine sanalyp júrgen Qyzyr ǵ.s.-nyń qyzyl iti shyǵar. Al, basqa itterge ne joryq. Tuǵyrly atasy joq, turaqty nekesi joq ittiń quny – laqtyrylǵan súiekpen ǵana ólshenbei me?! It degeniń – bir-birine ǵana «Qudai». «Itimniń sanyn júzge jetkize almadym» dep júrgende Eskeldi Sanazar itti bai bolý úshin aityp júrgen joq qoi. It ittigin jasap, birin-biri jep qurtyp otyratyndyǵyn, esh ýaqytta yntymaqty el bola almaityndyǵyn aityp otyr ǵoi.
Sonyń bir mysaly, qalanyń kóp qabatty úileriniń podezinde it ustaǵyshtardyń birnesheýi tursa kerek. Salýly tósek, salqyn úide qarny toq, qaiǵysy joq álgi itter birine-biri úide jatyp aibat shegip, órshelenip úrip, qasqa bolǵan qazaqtarǵa uiqy bermeitin kórinedi. Sodan bir ańshy jigit it pen qustan qorlyq kórip júrgen qaladaǵy qazaq dosyna qasqyrdyń mai tabanyn ákelip beripti. Jáne onyń maiyn podezindegi iti bar úilerdiń esigine jaǵyp shyǵýdy buiyrypty. Sol, sol-aq eken álgi itterdiń bir ai boiy jaǵy qarysyp, úrýdi de qoiyp, qasqyrdyń isi shyǵyp turǵan bosaǵadan dalaǵa shyǵýǵa táýekeli jetpei, tyǵylyp jatqan kórinedi.
Mine, Qashaǵan aqyn aitpaqshy: «Pildiń tiri bási de myń dildá, ólse, teri bási de myń dildá» - degeni osy. Ittiń barlyǵy birdei Qudaidyń jeti qazynasyna iligip, shapaǵatynyń nazarynda bolǵanda, dál mundai qorlyqty kúidi keshpes edi. Ez ben Erdiń aiyrylar jeri de sol emes pe?..
Qasqyr da qorqady. Qorqatyn nársesiniń biri – kádimgi ala qanat saýysqan. Qasqyr jemtigin ańdysa, saýysqan kókte júrip qasqyrdy ańdidy. Qasqyrdyń jemtiginen qalǵan qan-jyndy jegisi keledi. Tóbedegi saýysqandy kórgen ańdar, jaqyn mańda qasqyrdyń da bar ekenin seze qoiady, sóitedi de tura qashady. Qasqyr sol úshin saýysqanǵa kórinbeýge tyrysady.
Al osy kórinistiń ózi kei jaǵdaida «kópultty» Qazaqstandy eske salady. Bizdiń elde «saýysqandar» az ba? Olardyń da A.Mashkevich siiaqty kekirigi azǵandary tóbemizden qarap, aýzymyzdan nesibemizdi qaǵyp, kóringenge kóz túrtki qylyp-aq júrgen joq pa?! (A.Mashkevich demekshi, «Qazaq ádebieti» gazetiniń 5 qazan, 2006j. sanynda «Qazaq astanasynyń kindiginde evrei tańbasy neǵyp tur?» degen qazekeń. Dos bolsa nege A.Mashkevichter tórimizge mórin basyp, ultymyzdyń bolashaǵyna kór qazǵysy keledi?! Álde, imany joq pa?! Imany joq bolsa, nege tórimizge shyǵyp júr?! Qasqyrdyń imany peiishten kelgen qoi men jeti qazynanyń biri atanyp júrgen itten kem be? Kem bolsa nege? «Qasqyr – jyn men perini jeidi» - deidi. «Qasqyr bar jerden shyn-shaitan qashady» - deidi. Qasqyr jese – zeket bermegen adamnyń malyn jeidi, ol da imandylyqtyń nyshany. Qasqyr ańshy ekesh ańshyny da syilaidy. Syilaǵany sol emes pe; aldynan shyǵyp, kóldeneń tura qalyp, jekpe-jekke shaqyratyn sátteri de bolady. Ádil maidannyń ótýin qalaidy. Al, keide jaqyn jerde bóltirikteri bolyp, áldebir jaǵdaisyz kúi keship turǵanda sol ańshyǵa tike qarap, jekpe-jekke shyǵýyna múmkindiginiń joq ekendigin sezdiredi. Bul joly ózine qurmetpen qaraýdy suraidy. Biraq adamda tabiǵatqa degen ondai qurmet qaidan bolsyn!
Qasqyrda bar ádildikti adamnyń bárinen birdei taba qoiý – ońai emes. (Ertede babalarymyz jaryq dúniege sábi kelgende anasynyń ýyz sútin bermei turyp, kókjaldyń júnimenen náresteniń tańdaiyna sý tamyzyp, aýyzdandyryp talmaý jasatqan. Sodan soń tań asyryp baryp, anasynyń sútin emýge múmkindik bergen. «Qazaq Mádeni anyqtamalyǵy» Avt.: Q.A). Imandylyq degennen eske túsedi. Qasqyr shaǵylysqa túsip, ómirge urpaq ákeler sátte, shyńnyń basyna shyǵyp, Allaǵa minájat qylyp, ulyp zikir salyp, tula boiyn Qudirettiń nurymen shaiyp, úlken shartty jaýapkershilikten soń etektesetin kórinedi.
Qazirgi qalanyń qara betteri qusap, teńiz jaǵalap teńkeiip, kóringen jerde kóttespeitin kórinedi. Ol az bolsa, adamnyń balasy dúniege kelgende, anasyn izdep «emsem» - dep jylaityn bolsa, qasqyrdyń bóltirigi urpaq úshin «ólsem» - dep jylaityn kórinedi. Eger eki-úsh jyl qatarynan qursaq kótermese, apanyn ózgertip, jer aýystyrady. Qalai da ómirge kóbirek urpaq ákelýdiń qamyn qarastyrady.
Mysaly, uialy qasqyrlar ańshynyń qorshaýyna túsip, túgeldei quryp ketýdiń qaýpti tóngen jaǵdaida birinshe kezekte erkekteri ózderin qurbandyqqa shala bastaidy. Ańshylardy aldarqatyp, izine ertý úshin ótirik aqsap, kórine qashyp, aila-ádis jasaidy.
Ondaǵy maqsaty – urpaqty, qasqyr ataýlyny aman alyp qalý, qanshyqtaryn saqtaý. Qanshyqtary aman bolsa, qaita juptasyp, ómirge bóltirik ákeledi ǵoi. Sol úshin erkekteri qysylǵan sátte ózin qurbandyqqa shalady. Bul eseigen bóltirikterine de tán. Mine, bul qasqyrdyń ulttyq múdde úshin jeke basyn qurbandyqqa shalý parasatynyń úlgisi. Al, adamdar bolsa, týǵan balalaryn kóshege tastap, jetim menen jesirdi aqshaǵa satyp júr.
Joqtyq pen mújálsizdigin paidalanyp, óz arýlaryn, óz qyzdaryn jezókshelikke itermelep, kóringen kók attynyń kóńilin tabýǵa tyrysyp, satqyndyqpen jaǵymtalsidy. Ondai arsyzdardy alysqa barmai-aq óz qalamyzdan da taýyp berýge bolady. Kórip otyrǵanyńyzdai, qasqyrlar bizge qaraǵanda ultshyl da urpaqshyl meiirimdi. Demek, qasqyrekem de Qudaidyń qalaýynan tys emes!
Sondyqtan «qasqyrdyń aýzy jese de qan, jemese de qan» - dep barlyq kináni Kókbórige aýdaratyndai ret joq. «Jaý joq deme jar astynda, bóri joq deme bórik astynda» degen de bir sóz bar. Qoi siiaqty momaqanbyz dep, qorǵansyzdyǵymyzdyń barlyǵyn artyqshylyǵymyzǵa balap, madiyqtanýdy toqtatpaityn bolsaq, ne jar astyndaǵy jaýdyń, ne bórik astyndaǵy bóriniń qolynda nemese tisinde ketetin bolamyz.
Kókbóri – aqyly men ailasyn qanat qylyp, qairaty men tózimin, erligi men eptiligin, dilin satpaityn tektiligin qarý qylyp, pendelik qaskóiligimizge qarsy pozitsiia ustap keledi. Qashar jerdi de qapysyz ańǵaryp, qýar jerde de tarpa bas salyp, bostandyǵyn qorǵap, ǵumyr-saiahatyn jasaýda. Saiyn dalanyń tósinde búgingi órkenietshil adamzatpen jaǵalasyp urpaq ósirý úshin de qasqyrlarǵa qanshama ádiletsiz maidandy bastan keshirýge týra keledi. Ázirshe nátijesiz emes, abyroiy mol. Qasqyr ań túgili, adamnyń mysyn basyp, ózimen sanasýǵa májbúrlegen.
Bul oraida, jazýshy Qasym Táýkenov: «Erterekte qazaqtar qasqyrdyń atyn atamaityn, múmkin ol qasqyrdyń atyn atasa malǵa shabar degen uǵymnan týǵan bolar. Áiteýir «qaraqulaq» deseń «qasqyrdyń shamy» degendei ony tikelei atamai «bóri, kókjal, it-qus, ulyma, dala taǵysy» degen siiaqty tuspalmen aitatyn. Tipti qasqyrdy adam esimine ainaldyryp ta dáripteidi. Qasqyrbai, Bóribai, Bóltirik, Qasqyrbek siiaqty adam attary qanshama. Sóitip, halyq qasqyrmen ańdysa, alysa júrip, onyń osal jaý emestigin baǵalai da bilgen deidi kánigi ańshy.
Mine, kórdińiz be, bostandyǵyn bermei, ary men namysyn qorǵap, ózin-ózi syilata bilýdiń Kókbórilerge tán úlgisi bul. Eshbir qasqyr, bóltirigine adamdardyń atyn qoiǵan joq bolar... Olardyń da óz tili bar ǵoi. Al, adamdar bolsa, Qasqyrbai, Bóribai, Bóltirik, Qasqyrbek dep balalaryna at qoiyp azan shyqyryp júr. Demek, Kókbórilerdiń mereii adamdardan ústem tur. Sebebi, ol óziniń temirdei tártipke negizdelgen saltynan ainymaidy. Diline berik. Kim ózindik bet-beinesin saqtai bilse, áý basta Jaratýshysynyń peshenesine jazǵan ulttyq erekshelikteri men salt-dástúr mádenietine ie bola bilse, jeńis sol halyqtyń jaǵynda. Sondai ulttyń ǵana mereii ústem bolady.
Bórige – bostandyǵy, itke – itaiaǵy qymbat! Qasqyrdyń balasyn qolǵa úiretip, aitqanyńa kóndirip, degenińdi istetip, óner sahnalarynda masqarapazǵa ainaldyrý múmkin emes. Al, múiizi qaraǵaidai ań patshysy Arystan da, kúsh-qýattyń iesi Jolbarys ta aýzynda azdap tamaq salyp, jyly-jyly sóilep basynan syipalasań, maimyldarmen qosylyp masqarapaz bolyp, ne aitsań sony istep quldyq uryp shyǵa keledi.
Qasqyrlardyń dilin azdyrý úshin quryǵanda eki-úsh atasyn qolda ustap ósirýiń kerek kórinedi (Oǵan seniń ómiriń jetpeidi). Onsyz ol esh ýaqytta quldyqqa kónbeitin kórinedi, - dep dilmarsidy adam baiǵus. Ondaǵysy, óziniń álsizdigin jasyrý. Osy kezge deiin eshkim de «Qasqyrdy quldyqqa kóndirdim» - dep aita alǵan emes. Biraq, keibir erekshe jaratylǵan adamdar men qasqyrlardyń arasynda qimas dostyq bolǵan.
Al, dostyq pen quldyqtyń arasy aspan men jerdei. Biz bolsaq ony da shatastyryp alyp júrmiz. Sol úshin de biz óńi ainalǵan «ultsyz internatsionalizmnen» ulttyq múdde izdeimiz. Bizge Ulttyq Demokratiia kerek. Bizdiń qoǵamda Ulttyq múdde men Ultaralyq dostyqtyń shegarasynyń qai mańda ekeni túsiniksiz. Uialy qasqyrlardyń da óz shegarasy bolady. Shegarasyn qasyq qany qalǵansha qorǵaidy. Sonymen qosa, ózgeniń shegarasyn shama kelgenshe buzbaýǵa tyrysady. Óziniń apanyna búlik kirgizbeidi. Únsiz túsinisip, nátijeli áreket jasaý – qasqyrlarǵa ǵana tán qasiet.
Álgide qasqyrlarda shegara bolatyndyǵyn aittyq. Shegarasyn qasyq qany qalǵansha qorǵaityndyǵyn aittyq. Sol úshin belgili bir ýaqytta óz shegarasyn boilap dáret etip, atalmysh jerdiń iesiniń bar ekendigin kórshilerine sezdirip otyrady. Shegarasynyń sheńberinde, tektik múddesi men qasqyrlyq ar-namysyna qaishy kelmeitin, urpaǵyn azdyrmaityn, ata-babalarynan qalǵan uly dańǵyldan adastyrmaityn oiyn-saýyq pen serilik serýenniń lázzatynan olar da qur qalmaidy. Jubyn satpaidy. Erkegi men urǵashysynyń arasyndaǵy jáne ata-anasy men bóltirikteriniń arasyndaǵy qarym-qatynasy, uialastarynyń ártúrli jaǵdaidaǵy mindet-paryzy qatań erejege baǵyndyrylǵan. Mine, qasqyrǵa tán ulttyq demokratiianyń úlgisi.
Qasqyr sol úshin de qasqyr. Kezinde ulttyq demokratiiany ornyqtyra bilgen keshegi Kókbóri shaldarymyzdyń erin – eldikke, elin – erlikke bastaǵan tarihi tulǵalaryna, asyl uldaryna «jigittiń qasqyry», «jigittiń kókjaly» dep baǵa berýi tegin emes bolar. Kókjaldyq pen bórilik – kózsiz batyrlyq emes, elińdi qalai da jeńiske jeteleýdiń ailasyn taba bilýshilik. Qasqyrdyń qasqyrlyǵy tisinde emes, isinde! Áitpese, tóbesinen tikushaqpen qýyp kele jatqan qasqyrdyń ainadai taqyrda aiaq astynan adastyryp ketkenine tań qalǵan ańshylar, áýre-sarsańǵa túsip, biraz ýaqyttan keiin sheshimin tabady.
Baiqasa, qasqyrekeń toq júiesiniń baǵanasyna tikesinen asylyp, boi jasyryp turǵan kórinedi. Endi birde, shaǵyldaǵy qyltiǵan bir-jar butanyń arasynda jata ketip, aiaqtaryn kókke kóterip, ósip turǵan butaqtyń keipine ene qalýy tamasha tásil emes pe? (Qasqyrdyń aqyly men ailasynyń tereńdigin kórsetetin mundai áreketterdiń mysalyn kóptep keltirýge bolady). Bári de urpaq úshin. Ómir súrýdiń amaly. Urpaq demekshi, urpaq tárbiesin qasqyrlar qatań erejege dáiektegen.
Bóri bóltirigin kishkentai kezinde ólerdei súiedi. Oinatyp, ústine shyǵaryp, quiryǵymen qulaǵyn tistetip, esepsiz erkeletedi. Sosyn tompańdap izine eretin halge jetkende tuzy qalyń sor jerlerge aparyp, tabanyn kúidirip, joryqqa daiyndai bastaidy. Sebebi, qasqyrdy aiaǵy asyraidy degen de sóz bar. Keide jemtigin apanǵa tirilei ákelip bóltirikterine óltiredi. Jáne jemtikti bóliske salý máselesin bólterekterdiń ózderine tastap ketedi. Bul kúrdeli problemany ádil sheshý úshin uiadaǵy bóltirikterdiń ishinen bir Lider shyǵýyna týra keledi. Osy tabiǵi qajettilikterdiń saldarynan uialas bóltirikterdiń arasynda, keskilesken maidan bastalady. Ata-anasy bul maidandy syrttan ǵana baqylaidy,
Aqyry arpalysqan maidannyń nátijesinde uialas bóltirikterdiń biri jeńiske jetip, apan ishindegi tártip pen rettiliktiń qojaiynyna ainalady, basshylyq etedi. Bir qyzyǵy álgi jeńiske jetip, apan ishindegi basshylyqty qolyna alǵan bóltirik ata-anasy ákelgen jemtiktiń jyly-jumsaǵyn eń birinshi áljýazdaryna berip, ózi eń sońynan tamaqtanatyn bolady. Ata-anasy joqta uialas bóltirikterge tóngen qaýip-qaterdiń aldyn alyp, aqyl-aila tabýy tiis.
Demek olar keibir adamdar siiaqty basshylyq pen laýazymǵa – qoǵamdyq igilikti qara basynyń qamyna paidalaný múmkindigine ie bolý úshin emes, bóltirikterdiń birligi men aman-esen qasqyr bolyp qalyptasý jolyndaǵy uly kóshtiń jaýapkershiligine ie bolý maqsatynda qajetsinedi eken ǵoi.
Al, bizdiń qoǵamda «Elim!», «Otanym!», «Ultym!», «Dinim!», Dilim!, Tilim! Ulttyq arym men namysym» - deitin adamdardy jáne ultynyń bolashaǵy úshin qaiǵy oilap, qasirettenetin azamattardy basynyń paidasyn bilmeitin, aqymaq, jyndy kóretin jaǵdaiǵa jetti. Qasqyrdy qoldan shaǵylystyryp, kúshiktetkisi kelgender de bolǵan. Biraq kúitten shyqqannan keiin qanshyq qasqyr únemi joryqta júrýi kerek. Sonda qursaǵyna túsken sátten joryqpen bastalady. Qasqyr úshin ómirdiń basty máni urpaq jáne joryq pen áreket. Sondyqtan da Adai-Ata kesenesiniń janyna mindetti túrde joryq pen áreket ústindegi Kókbórini músindeýdi uiǵardym jáne sáýletshilerdiń syzbasyna qasqyrdy kirgizýdi talap ettim.
Ómir degenniń ózi – qozǵalys, áreket! Adai-Ata urpaqtaryna da, qarǵatamyr qazaǵyma da keregi – sol Kókbórilerge tán áreket. Adai-Atanyń Kókbórisi kúnderdiń-kúninde «Adaidyń Kókbirisi» atanady. Qasqyrsha jortyp, Bórishe bóltirigin tárbieleý úshin, qazaqtyń Kókjal jigitteri, «Adai Bórisiniń» janyna kelip, yrym qylyp, ul-qyzdarynyń tusaýyn kesetin bolady. Ol balalar sosyn qasqyrsha jortyp, bórishe birligin bekemdep, ultynyń joǵyn túgendep, aryn arlaidy. Laiymda solai bolǵai.
Adai men Arlan, Qazaq pen Qasqyr urpaq úshin keskilesken uly maidanda jeńisti joryqtardan kórine bergei! Otpan taýǵa bara qalsańyzdar, Adai-Atanyń árýaǵyna duǵa baǵyshtap, Kókbiriniń ómir súrý qaǵidalaryn urpaqtaryńyzǵa úlgi etińizder! Qazaǵymyzdyń ulttyq rýhyn kótereiik! Qoi bolyp, qasqyrdan qashyp, qoishyǵa tyǵylǵanda da óz ajalyńnan óletin eshteńeń joq. Aidaýly qoiǵa qairaýly pyshaq qashan da da daiyn.
Sózimniń sońynda «Adai-Ata kesenesiniń qasyna Kókbóri nege kerek boldy eken?» - deitinderge beretin jaýabym: «...Kók bóriniń jalpy túrki tektes halyqtardyń bárine ortaq qasietti totemge ainalýy, al bizdiń Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik Týynyń negizinen kógildir aspan tústes bolýy tipti de kezdeisoqtyq nárse emes» - deidi Nursultan Ábishuly Nazarbaev. «Tarih tolqynynda» atty kitabynyń 32-33 betterine úńilseńiz. Túsingen janǵa budan artyq qandai dálel kerek.
DEREKKÓZI: danakaz.kz
