Sonyń biri – AQSh.
Bul eldi 1981-88 jyldardyń aralyǵynda basqarǵan Ronald Reigan bizneske salynatyn salyqty tómendetip-aq, jardyń jaǵasynda turǵan Amerika ekonomikasyn qutqaryp qaldy.
Forbstyń turaqty sarapshysy, qazir Amerikada turatyn kásipker Timýr Seiitmuratovtyń maqalasyn úkimettegiler oqysa ǵoi deisiń, osyndaida.
Daǵdarystan shyǵýdyń kilti tap tumsyǵynyń aldynda jatsa da teris júretin, bitpeitin baǵdarlama, aiaqtalmaityn reforma jasap, aqyr sońy adasatyn ádetimiz qanǵa sińip ketkendei.
Bul týraly talai aityldy, biraq. Ózgergen dáneńesi joq. Bizdiń degenimiz de baiaǵy jartas, sol jartasqa jan bitirmesi belgili.
Aq úige Reigan kelmei tura 70-jyldardyń orta sheninde AQSh ekonomikasy shamamen qazirgi Qazaqstannyń kúiin keshipti.
Infliatsiia ósken, jer-jerdi jumyssyzdyq jailaǵan, ekonomikanyń keteýi ketip:
- Jumyssyzdyq 10,8 paiyzǵa jetken.
- Infliatsiia 13,5 paiyzdan asyp jyǵylǵan.
- Nesieniń paiyzdyq mólsheri 21, 5 paiyzǵa jetip, ári qarai sharyqtaýdyń az aldynda turǵan
- eldegi kedei-kepshiktiń sany 33 paiyzǵa kóbeiip, jalpy halyq sanynyń 15,2 paiyzyn quraǵan
- orta taptyń tabysy 10 paiyzǵa tómendegen
- aýyr kezeń tuǵyn.
Osyndai alai-túlei ýaqta bilikke kelgen Ronald Reigan óziniń aldyndaǵy prezident-demokrat Djimi Karterdiń ustanǵan baǵytynan múlde bólek ekonomikalyq kontseptsiiany kópshilik nazaryna usynady.
Ýaqyt óte kele bul kontseptsiia usynysqa negizdelgen ekonomika degen resmi ataý alady.
Onyń ózegi nede deisiz be?
Reigan bizneske salynatyn salyqty kúrt tómendetip, osy arqyly el ishindegi kásipkerlik belsendilikti kóterýdi kózdeidi.
«Ekonomikany kótergimiz kelse birinshi kezekte biznesti qoltyǵynan demeýimiz qajet» deidi Reigan.
Sói deidi de Aq úidegi alǵashqy úsh jylynda bizneske salynatyn salyqty 2.5 esege azaitady.
Kapital ósimine salynatyn salyqty, tabys salyǵyn tómendetedi.
Jańa tehnologiiaǵa investitsiia salǵysy keletinder úshin salyqtyq jeńildikter engizedi.
Reigannyń bul reformasy keiin Amerikada tehnologiialyq dúmpý týǵyzýǵa sebepshi bolady.
Sheteldik kapitaldy elge kirgizý úshin qolaily jaǵdai jasaidy, qysqasha aitqanda.
Baiqaisyz ba, óz janynan shyǵarǵan, ózi oilap tapqan eshteńesi joq. Ekonomikany shet-jaǵalai bolsyn biletin adam estip júrgen, aragidik aitylyp júrgen usynystar osynyń bári.
Amerikanyń jaǵdaiynda Reigannyń reformalary jemisin berdi.
Ekinshi prezidenttik merziminiń sońynda Reigan AQSh-ty shyn mánindegi alpaýyt elge ainaldyrady. El ekonomikasy syrqatynan saýyǵyp, biznestiń aiaq alysy túzeledi.
Atap aitaiyqshy.
Jumyssyzdyq 5,5 paiyzǵa deiin tómendep, Reigan reformasynyń nátijesinde jańadan 20 mln (!) jumys orny qurylady.
Infliatsiia 3,2 paiyzǵa deiin tómendeidi.
Eldegi kedei-kepshiktiń sany Reigan biliginiń jeti jylynda 11 paiyzǵa deiin azaiady.
Amerikalyqtardyń ár otbasyǵa shaqqandaǵy tabysy 20 paiyzǵa artady.
Ishki jalpy ónimniń jyldyq ortasha ósimi – 5 paiyz, al eń joǵarǵysy 6,8 paiyzdy quraidy.
Reigannyń arqasynda, ainalasy 7 jylda Amerika bizshe aitqanda, damýdyń dańǵyl jolyna túsedi.
Salyqty tómendetýdegi Reigannyń kózdegeni ne edi?
Ol shaǵyn jáne orta biznestiń tabysyna talasýdan bas tartyp, halyqtyń baiýyna múmkindik berdi.
«Baiyǵylaryń kele me? Baiyńdar. Memleket senderge kedergi keltirmeidi» deidi Reigan qarapaiym amerikalyqtarǵa qarata.
Reigannyń túpki oiyn tanýdyń túk qiyndyǵy joq.
«Jappai jańa biznes ashylar bolsa, jańa jumys oryndary qurylady. Ekonomikany eldiń biznespen ainalysýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn týdyryp qana damyta alamyz» degen qaǵidany ustandy ol.
«Biznespen ainalysýshylar kóbeigen saiyn ekonomika da kórkeie túsedi» degen printsipke súiendi.
Iá, solai. Ilgeride aittyq. Óz janynan shyǵarǵan, ózi oilap tapqan eshteńesi joq Reigannyń.
Memleketti daǵdarystan shyǵarýdyń joly jeńil eken. Qarapaiym ǵana. Kúrdeli de, kúrmeýli de emes.
Osyny bizde de aityp júr. Biraq biz Amerika emespiz ǵoi?..
KSRO-nyń túbine jetken kim?
Margaret Tetcher óziniń «Memleketti basqarý sheberligi» atty eńbeginde bylai deidi. Shamalap aýdarýǵa tyrystyq.
– Reigan kelmei tura onyń aldyndaǵy Nikson, Ford, Karterler KSRO-nyń «erkeligine» keshirimmen, keńshilikpen qaraityn edi.
[perfectpullquote align="full" bordertop="false" cite="" link="" color="" class="" size=""]AQSh «ái» demegesin, Sovet odaǵy oiyna kelgenin istep, jarty álemdi jalmai jazdaidy.
Bilikke kelgen Reigan birinshi kezekte tábetin tejeýden qalyp, jer-kókti kommýnistik ideologiiamen ýlai bastaǵan KSRO keńirdekten aldy.[/perfectpullquote]
AQSh pen alyssa ajal qusharyn túsingen KSRO iarolyq qaýipsizdik, qarýsyzdaný baǵytynda Reigannyń talabyn oryndaýǵa májbúr bolyp, aqyry sońy ydyrap tyndy.
Solai. KSRO-ny qulatqan áste Gorbachev emes, – Reigan.
Tórt jyl boiy tabandap turyp alǵan Reigannyń qatal saiasatyna ánsheiinde basynan sóz asyrmaityn agressor el jaýap qatqan joq. Kerisinshe, Reigannyń tilin tabý úshin birinshi hatshylyqqa
minezi jumsaq, ortaq kelisimge kelýge beiim Gorbachevti ákelýge májbúr boldy.
Daiyndaǵan Dýman BYQAI
