Transshekaralyq ózen oblystyń birneshe million halqyn aýyz sýmen qamtamasyz etkeni bylai tursyn, taiazdanyp bara jatqan Kaspii sý qoimasyna da quiady.
Alaida, Orynbor qalasynyń mańynda tasqyn bógetiniń salynýy týraly sońǵy jańalyq Qazaqstan men Resei ekologtarynyń alańdaýshylyǵyn týdyryp otyr. Óitkeni, bul jobanyń ásirese, qorshaǵan ortaǵa, sý balansyna, aimaqtaǵy ekologiialyq tepe-teńdikke, saiyp kelgende, búkil ekonomikaǵa tigizetin keri áseri týraly kúdik bar.
Aitalyq, ekologtar bóget salý Jaiyq ózenindegi sýdyń tabiǵi aǵynynda aitarlyqtai ózgeristerge ákelýi múmkin ekenin alǵa tartady. Olardyń paiymdaýynsha, bul ózenniń qalypty damýy men ekologiialyq jaǵdaiyn buzyp, birden ekologiialyq apatqa ákelýi múmkin.
Negizgi qaýipterdiń biri sý sapasynyń nasharlaýy. Bul bioártúrlilik pen sý ekojúiege, sondai-aq ózenge táýeldi aýylsharýashylyq salasyna keri áser etedi. Munyń saldarynan ózendi mekendegen balyqtar men sý jándikteri tastap ketýi múmkin eken.
Eń bastysy, ekologtar bógettiń salynýy aimaqtyń ekologiialyq tepe-teńdigin buzatynyn eskertedi. Jaiyq ózeniniń sý rejiminiń ózgerýi jáne tabiǵi jaǵalaýlarynyń buzylýy topyraq eroziiasyna, tabiǵi aýmaqtardyń joǵalýyna jáne jergilikti flora men faýnanyń jaǵdaiynyń nasharlaýyna ákep soǵýy yqtimal. Osy turǵyda ekologtar qorshaǵan ortaǵa yqtimal áserdi barynsha azaitý jáne biologiialyq ártúrlilikti qorǵaý sharalaryn ázirleý úshin sarapshylarmen, áleýmettik belsendilermen jáne jurtshylyqpen qosymsha ekologiialyq zertteýler men konsýltatsiialar ótkizýdi usynady.
Máseleniń máni nede?
BUU-nyń transshekaralyq sý obektileri men halyqaralyq kólderdi qorǵaý jáne paidalaný týraly konventsiiasyna sáikes Qazaqstan men Resei bógetter men sý qoimalaryn salý máselesin kelisýi kerek. Sonyń jalǵasy retinde 2010 jyly Resei men Qazaqstan arasynda transshekaralyq sý obektilerin birlesip paidalaný jáne qorǵaý týraly kelisimge qol qoidy.
Kelisim Resei men Qazaqstan arasyndaǵy sý resýrstaryn, onyń ishinde Jaiyq ózenin paidalaný salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa kómektesetin mańyzdy memleketaralyq qujat bolyp tabylady.
Alaida, mundai qarym-qatynasqa qaramastan, Resei tarapy óz mindettemelerin buzyp, Orynbor qalasyndaǵy Jaiyq ózeniniń sý deńgeiin kóterý úshin tasqyn bógetin salýdy josparlap otyr.
Bul másele QR parlamentiniń tómengi palatasynda qyzý talqylandy. Eske sala ketsek, 2021 jyldyń sáýirinde depýtat Dúisenbai Turǵanov transshekaralyq ózender máselesin kótergen bolatyn. Ol BUU-nyń halyqaralyq konventsiiasy men Resei Federatsiiasy men Qazaqstan Respýblikasy arasyndaǵy shekaradan ótetin sý obektilerin birlesip paidalaný týraly kelisimdi buzý jaǵdailaryn atap ótti.
Budan shyǵatyn sheshim qandai?
«Aq Jaiyq» (azh.kz) internet-basylymynyń habarlaýynsha, «Eki el mamandarynyń 2016 jyly daiyndaǵan aýqymdy esebine sáikes, Oraldaǵy sý aǵynynyń kólemi 70-shi jyldardan bastap birte-birte azaia bastaǵan. Bul ásirese 2006 jyldan beri qatty baiqaldy. Sarapshylar buǵan birneshe sebepterdi atady: ózen sýynyń azaiý kezeńderin arttyratyn klimattyq faktorlar, basseindegi aǵynnyń rettelýi, jer jyrtý jáne ormandardy kesý saldarynan gidrografiialyq jeliniń nasharlaýy. Ózen alabynda 12 iri sý qoimasy jáne 80-ge jýyq negizgi qurylystary bar sý sharýashylyǵy nysandary salyndy.
Sonymen qatar, alaptyń barlyq shaǵyn ózenderinde kezdeisoq 3100-ge jýyq topyraq bógetteri salynyp, Jaiyqtyń sýmen qamtamasyz etilýine úlken ziian keltirdi.
Aita ketý kerek, Jaiyq ózeni – Qazaqstannyń kóptegen qalalary men eldi mekenderi úshin mańyzdy tushy sý kózi. Ózen 2,5 million adamdy sýmen qamtamasyz etedi. Jaiyq ózeninde barlyǵy 22 sý qoimasy bar: Reseide 12, Qazaqstanda 11. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Oraldyń iri sý qoimalary: Qarǵaly (jalpy kólemi 280 mln. m3); Aqtóbe (jalpy kólemi 245 mln. m3); Kirovskoe (jalpy kólemi 280 mln. m3).
Geografiia ǵylymdarynyń doktory Aleksandr Chibilevtiń aitýynsha, birinshi kezekte sýdy tutynýdy oblystyń qolda bar resýrstaryna beiimdeýge nazar aýdarý kerek. Ǵalymnyń aitýynsha, bul baǵyttaǵy mańyzdy qadam Jaiyq ózeni basseini men onyń salalarynda jańa bógetter men sý tartý qurylystaryn salýdy toqtatý bolyp tabylady.
Bul rette qoldanystaǵy sý qoimalaryn paidalaný erejelerin qaita qaraý qajet. Sonymen qatar, ǵalym tek Jaiyqtyń ǵana emes, onyń bógetter arqyly retteletin salalarynyń sýarý úshin sý shyǵynyn azaitý arqyly sýdy únemdeitin zamanaýi tehnologiialardy paidalaný qajet dep esepteidi. Buǵan qol jetkizý úshin Resei men Qazaqstannyń birlesip jumys isteýi mańyzdy.
Aqtóbe oblysynyń belsendisi, «Qyzyl» ekologiialyq qoǵamdastyǵynyń qoǵamdyq qorynyń direktory Aleksandr Mandrikin batys óńiri biliginiń nazaryn sýdyń nasharlap bara jatqanyna aýdarýǵa tyrysty. Ekologiialyq belsendi relef pen landshaftty jaqsartý úshin kózge kórinetin jáne syrtqy sý kózderin paidalaný arqyly sý balansyn teńestirýdi jáne ózine qaldyrýǵa bolatyn yqtimal sý aimaqtaryn qurýdy usynady. Aleksandr Vasilevichtiń aitýynsha, Qazaqstan úshin sý tasqyny bógetiniń qurylysy máselesi birneshe aspektilerdi qamtýy múmkin.
«Bir jaǵynan, Resei óz aýmaǵyndaǵy sý resýrstaryn, sonyń ishinde Jaiyq ózenin basqarýǵa quqyly. Bul turǵyda ózenniń joǵary jaǵynda sý elektr stantsiialary men sý qoimalaryn salýdy sý resýrstaryn zańdy paidalaný dep sanaýǵa bolady. Ekinshi jaǵynan, sý qoimalaryndaǵy sýdy saqtaý Jaiyq ózeniniń ekojúiesine, sondai-aq aǵystyń tómengi jaǵynda turatyn turǵyndardyń ómiri men densaýlyǵyna, onyń ishinde Qazaqstanda da aitarlyqtai áser etýi múmkin».
Reseilik joba qorshaǵan ortaǵa aitarlyqtai ziian keltirýi múmkin. Bóget salý úshin túpkilikti tańdaý ekologiialyq, áleýmettik-ekonomikalyq jáne tehnikalyq faktorlardy keshendi baǵalaýǵa, sondai-aq jergilikti qaýymdastyqtarmen jáne basqa da múddeli taraptarmen keńesýge negizdelýi kerek. Buǵan qosa, ol barlyq múddeli taraptardyń, sonyń ishinde Qazaqstan turǵyndarynyń da múddelerin eskerý qajet dep sanaidy.
