Reseidiń Baltyq elderine basyp kirýi múmkin be osy? Qyrym men Ýkrainadan keiingi kezek kimge keledi? Bizdiń saýalymyzǵa estoniialyq «Eýropalyq bastamalar ortalyǵynyń» direktory Evgenii Krishtafovich jaýap berdi.
– Eston halqy qazirgi Ýkraindaǵy jaǵdaiǵa, onyń Pýtinniń áreketine qandai baǵa beredi?
– Bizdiń pozitsiiamyz Eýroodaq pen NATO-nyń ustanymynan alys jatqan joq, bilesizder. Qyrymdy tartyp alyp, endi Ýkrainanyń shetin kertip alǵysy bar Pýtinniń áreketin aiyptaimyz. Estoniiada Ýkrainaǵa qoldaý bildiretin kúnine birneshe shara ótedi.
Bizdegi Resei Elshiliginde maza joq. Basqynshylyqty toqtatýdy talap etken júzdegen, myńdaǵan adam elshilik ǵimaratynyń aldyna jinalady. Olar búgin de tur, erteń turady. Tipti, onyń aldynda túneýge bar. Biz munymen Reseige aqyl kiredi dep oilamaimyz, árine. Alaida, bul biz úshin simvolikalyq akt. Kezinde «qyzyl imperiia» Estoniiany otarlaǵan tusta, Stokgolm (Shvetsiia astanasy) turǵyndary elimizdi azat etýdi talap etip, kún saiyn dál osyndai mitingiler uiymdastyratyn.
– «Ýkrainadan keiin, Pýtin Baltyq elderine aýyz salady» degen áńgimeler qanshalyqty qisyndy?
Resei jalǵyz qaldy. Onyń dosy joq. Ol kez-kelgen ýaqytta kez-kelgen elge basyp kirýi múmkin.
Baltyq elderi Máskeýge eshqashan da jyly qabaq tanytqan emes. Sizderdi qaidam, biraq biz orystan kórgen quqaiymyzdy umytqan joqpyz, umytpaimyz da.
Bizdiń NATO múshesi atanǵanymyzǵa 10 jyldan asty. Qorǵanys salamyz, bylaisha aitqanda, bul taraptaǵy tutas strategiia shyǵystan tónýi múmkin soqqyny toitarýǵa negizdelgen. Sebebi, bizdiń Reseiden basqa jaýymyz joq.
Eger Estoniia NATO-nyń múshesi bolmaǵanda, Pýtinniń áskeri bizge áldeqashan basyp kirer edi. Buǵan oǵan syltaý tabylar edi. Oǵan kúmánim joq.
Biliktiń memlekettik til salasyndaǵy saiasaty qatań boldy. Biz qaittik? Eń aldymen eston tilin ǵylymǵa kiriktirdik. Ǵylymnyń eston tilindegi terminologiiasy jasaldy. Estondardyń sany millionnan aspaidy. Biraq, til biz úshin óz ózimizdi anyqtaityn qural. Estondy ózge ulttan ereksheleitin de onyń tili.
– Jalpy, Estnoiia men Resei arasyndaǵy áriptestik qaida deńgeide?
– Turaqsyz. Erteń ne bolaryn bilmeisiń. Reseidiń kúlli Eýropamen aradaǵy bailanysy osyndai.
Kreml estondyq qaýipsizdik qyzmetiniń ókilderin satyp almaq bolady. Munysynan túk shyqpaidy. Kreml shekara týraly kelisimshartty ratifikatsiialaýdy soza túskisi keledi. Ondaǵy oiy – qorqytyp-úrkitý. Biraq, munysy da «balanyń oiyny».
– Eston halqynyń orys tiline kózqarasy qandai? Jalpy, orys tilin bilmeý sizderde qalypty úrdis pe?
– Estoniiada 40-50-den asqan kez kelgen adammen oryssha sóilese berýge bolady. Jastar jaǵy orys tilin bilmeidi, naqtyraq aitsam, qajet etpeidi. Esesine, aǵylshynshaǵa sýdai.
Táýelsizdik alǵan tustan bizdiń jerimizde ómir súretin orystildi qaýym memlekettiń «eston tilin úirenińder!» degen talabyn, tapsyrmasyn oryndady dep oilaimyn. Óitkeni, ol memlekettik til, sondyqtan eston tilin bilmei bizde jaqsy qyzmetke ornalasý múmkin emes.
Iá, bul da ońai bolǵan joq. Ásirese, 90-shy jyldary. Biraq biliktiń memlekettik til salasyndaǵy saiasaty qatań boldy. Biz qaittik? Eń aldymen eston tilin ǵylymǵa kiriktirdik. Ǵylymnyń eston tilindegi terminologiiasy jasaldy. Estondardyń sany millionnan aspaidy. Biraq til biz úshin óz-ózimizdi anyqtaityn qural. Estondy ózge ulttan ereksheleitin de onyń tili.
Bizdiń NATO múshesi atanǵanymyzǵa 10 jyldan asty. Qorǵanys salamyz, bul taraptaǵy tutas strategiia shyǵystan tónýi múmkin soqqyny toitarýǵa negizdelgen. Sebebi, bizdiń Reseiden basqa jaýymyz joq.
– Estondardyń ótken tarihqa (KSRO kezeńindegi) kózqarasy qandai?
– Estoniiany otarlaǵan «qyzyl imperiia» álemdegi eń jaýyz júie jáne adamzat tarihynda dál solai bolyp qalmaq. Bolshevikter naǵyz natsister bolatyn. Olar bizdiń táýelsizdikti tartyp aldy, beibit halyqqa oq atty, estondardyń tanymal tulǵalaryn qýǵyn-súrginge ushyratty. Bylaisha aitqanda, kommýnistik kezeńniń jarasy eshqashan jazylmaidy jáne umytylmaidy.
Sodan da shyǵar, biz Pýtinniń «KSRO-nyń kúireýi HH ǵasyrdaǵy eń úlken geosaiasi apat boldy» degen málimdemesin jiirkene qabyldaimyz. Bulai aitýǵa qalai dáti bardy eken? Eger nemis kantsleri Angela Merkel: «Gitlerlik Germaniianyń qulaýy, onyń ekinshi dúniejúzilik soǵystaǵy jeńilisi HH ǵasyrdaǵy eń úlken geosaiasi apat boldy» dese, qalai qabyldar edik? Pýtinniń málimdemesi de dál solai estiledi.
[caption id="attachment_9874" align="alignright" width="452"]
– Sizder reseilik telearnalardy kóresizder me? Estoniiadaǵy reseilik aqparattyń yqpaly qanshalyqty?
– Reseilik BAQ-tyń (onyń ishinde memlekettik) biz týraly taratqan aqparatyn kórgende, estigende eriksiz ezý tartasyń. Estoniiadaǵy orystildilerdiń jaǵdaiyn barynsha burmalap kórsetedi. Óz elindegi ańqaý jurttyń aiaýshylyǵyn týdyrýǵa tyrysady. Negizinde bizdegi orystildiler eshqandai qysastyq kórip otyrǵan joq. Bizdiń olarǵa qoiyp otyrǵan talaptarymyzdyń barlyǵy zańdy. Biz táýelsiz memleketpiz. Endeshe, Reseidiń bizdiń ishki isimizge tumsyq tyǵatyn quqy joq. Kópshiligi muny uǵyndy da. Alaida, Kreml taratqan aqparatqa jelikken, kelmeske ketken dáýirdi kókseitinder áli de bar. Olar bizdi qanshama jyldar boiyna bilep-tóstep keldi ǵoi. Sonysyn buldaityn siiaqty.
Eger Estoniia NATO-nyń múshesi bolmaǵanda, Pýtinniń áskeri bizge áldeqashan basyp kirer edi. Buǵan oǵan syltaý tabylar edi.
– Eger bir kezgi KSRO quramyndaǵy bolǵan eldermen salystyryp qarasaq, táýelsizdik alǵan tustan beri Estoniia qandai jetistikterge jetti?
– Eń aldymen aqparattyq tehnologiialardy damytýda kósh ilgeri kettik. Maqtanǵanym bolmasyn, mysalǵa, sizder Skype video bailanys quralyn estondar oilap tapqanyn bilesizder me? Budan syrt, biz álemde eń alǵashqy bolyp internet arqyly jalpyhalyqtyq sailaý ótkizdik.
Internet arqyly qashyqtan sailaý ótkizýdi biz 2005 jyldan beri júrgizip kelemiz. Sońǵy biylǵy jyldyń 1 naýryzynda ótken parlamenttik sailaýda da sailaýshylardyń teń jartysy óz daýsyn internet arqyly berdi.
Munyń bári neni ańǵartady? Bizdiń dúnietanymymyz, kerek deseńiz, demokratiiaǵa umtylysymyzdyń ózi Batys jurtyna jaqyn ekenimizdi kórsetedi. Kreml munyń bárin kórmei, bilmei otyrǵan joq. Olardyń buǵan ishi ashidy, ózderinen ozyp, birjolata Eýropaǵa bet burǵanymyzdy kóre almaidy. Ýkrainany qaidam, biraq Baltyq elderinen Máskeý máńgige jáne áldeqashan aiyrylyp qalǵan.
– Estondar qandai ult jáne estonnyń qai minezinen úlgi alýǵa bolady?
– Biz óz elimizdi júregimizben súiemiz. Ekinshi dúniejúzilik soǵys tusynda estondardyń birazy elden ketip qaldy. Batysqa kóshti. Biraq ulttyq ereksheligi men tilin umytqan joq. Muny balalaryna darytty. Sonyń biri Toomas Hendrik Ilves. Qazirgi Estoniia Prezidenti. Ol Stokgolmde týǵan. Ómir boiy AQSh-ta ómir súrdi. 90-shy jyldary Estoniiaǵa qaityp keldi. Biraq, tilin umytqan joq. Ol estonsha oilaidy, estonsha sóileidi.
Sosyn reseilik BAQ-tyń biz týraly jazǵan aqparatyna senbeńizder. Shylǵai ótirik. Eger Estoniiada orystildiler naqty qysastyq kórip otyrsa, áldeqashan Reseige taiyp turar edi.
Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Dýman BYQAI
Potskeńestik keńistikte demokratiialyq damýdyń jolyna túsken jáne ózgelerden oza shapqan osy – Baltyq elderi. Onyń ishinde – Estoniia.
Demokratiia indeksi (The Economist jýrnalynyń deregine sai)
- Estoniia – 34 oryn
- Litva – 41 oryn
- Latviia – 48 oryn
- Qazaqstan – 143 oryn
Baspasóz erkindigi indeksi
- Estoniia – 3 oryn
- Litva – 30 oryn
- Latviia – 50 oryn
- Qazaqstan – 161 oryn
Jemqorlyq indeksi
- Estoniia – 29 oryn
- Litva – 50 oryn
- Latviia – 61 oryn
- Qazaqstan – 140 oryn
