«Shańyraq» filmin alǵash kórgenim áli esimde. Qatty áser etkeni sonshalyq, qaitalap birneshe ret kórgenmin. Onda árine, film rejisseriniń kim ekenine nazar aýdarǵanym joq. Bas keiipker Erlan men Mairanyń arasyndaǵy sátsiz mahabbat qatty opyq jegizip edi. Basyna túsken jalany naǵyz azamatsha kóterip, óz mahabbaty úshin kúresken Erlannyń obrazy qairan qaldyrǵan. Negizi, Mairanyń da esh kinási joq-ty. Bar pále onyń naǵashysy men sheshesinen edi. Ony sottatqan da solar bolatyn. Maira bolsa óz mahabbaty úshin kúrese almady. Durysy – sheshesiniń aitqanynan asa almady. Al Erlan temir tordyń ar jaǵynan bir-aq shyqty. Aqyr sońynda Erlan jazasyn ótep, týǵan jerine oralyp, jańa ómir bastady. Keshigip bolsa da adaldyq pen ádildik báribir saltanat qurdy. Erlanǵa degen mahabbatyn júreginde saqtaǵan Maira ózin-ózi mert qyldy. Adamdardyń bir-birine degen súiispenshiliginiń aiǵaǵy mahabbat pen senim ekenin kino sátti alyp shyqqan.
«Shańyraq» filmin kórgennen keiin ataqty rejisser Sultan Qojyqov: «Edige, sen bizdiń armanymyzdy oryndadyń» degen eken. Bul ádil ári naqty baǵa edi. Aqiqat joq jerde eshteńeniń de mániniń joq ekenin jas rejisser kinodaǵy alǵashqy qadamymen-aq dáleldegen bolatyn. Biraq óz ómiri qasiret pen qaiǵyǵa toly bolatynyn ol kezde qaidan bilsin. Áńgimemizge arqaý bolǵaly otyrǵan keiipkerimiz – rejisser Edige Bolysbaev.
[caption id="attachment_16939" align="alignright" width="405"]
Álqissa! Áýelgi áńgimeni bastamas buryn sál sheginis jasaýǵa týra kelip tur...
2011 jyldyń qarashasy. Tús mezgili bolatyn. Aqyn Ámirhan Balqybek qońyraýlatty.
– Taksimen bara jatyrmyn, kútip al, – dedi. Ar jaǵy túsinikti edi. Alǵy shepke attanar jaýyngerdei sergek, shalt qimyldaityn Ámirhan aǵamnyń ekpini qatty. «Bóbek» ulttyq ǵylymi-praktikalyq, bilim berý jáne saýyqtyrý ortalyǵy ai saiyn mektep oqýshylary arasynda túrli-túrli baiqaýlar uiymdastyratyn. Ámirhan Balqybek sol baiqaýlardyń turaqty ádilqazylarynyń biri edi. Basshylyq ta Ábekeńniń bilim-biligin eskerip, qomaqty qalamaqy taǵaiyndap, oblystardan kelgen oqýshylarǵa táýelsizdik jyldardaǵy ádebiet týraly sheberlik synyptaryn ótkizip turýǵa kelisimshart jasasqan. Kezekti qalamaqysyn alýǵa kelgen beti edi. Kassaǵa ertip bardym. Sharýa retke keldi. Ábekeń jas balasha qoldy-aiaqqa turmaidy. Ushyp ketetindei asyǵys. «Aialdasańyzshy, kabinetke júrińiz, shai isheiik», – degen ótinishime eleń etpedi. Shylymyn qaita-qaita sorǵyshtap!
– Tez jinal, men seni uly qazaqpen tanystyramyn, – dedi.
– Jumys qoi, – dep edim.
– Tasta jumysty, eshteńe etpeidi, esesine uly qazaqpen tanysasyń, – dedi.
– Ol kim? – dedim taǵatym taýsylyp.
– «Shańyraq» filmin kórip pe ediń?
– Iá, kórgenmin!
– Sol kinonyń rejisseri – Edige Bolysbaev degen uly qazaq. Bolat Jetekbai
ekeýi «Qazaqfilmde» kútip otyr. Men aqshaǵa keldim. Tez jinal, – dedi buiyra sóilep. Taksimen jetip bardyq. Bulyń kóshege ornalasqan jupyny kafe eken. Kók tútinniń arasynda otyrǵan Edige Bolysbaev pen Bolat Jetekbaevqa biz baryp qosyldyq. San qaitalap kórgen «Shańyraq» filminiń rejisserin dál osyndai jaǵdaida kóremin, tanysamyn dep oilappyn ba? Ábden sharshaǵany kórinip tur. Muńǵa toly janary músápir kúige túskenin kim-kimge bolsa da tez uqtyratyndai. Tesilip qaraǵanda kózi óńmenińnen ótedi. Kiimi de jupyny, qatty qyzyp alypty. Baryldaǵan daýysymen «Balqadishany» ozandatady. Shynymdy aitsam, ony kórgenime ókindim. Kóńilim sap basyldy. Ketip qalýǵa oqtalsam da, kete almadym. Bir kezde aldyndaǵy shaitan sýyn keńirdegine júgirtti de: «Bala kezdegi armanym ánshi bolý edi. Konservatoriiada oqýdy armandaitynmyn. Armanym bolǵan konservatoriiaǵa da keldim. Máskeýden kelgen professor Sokolov talapkerlerdi qabyldap jatyr eken. Meniń jasymdy surady da, bir jyldan keiin kel, áli jassyń. Daýysyń ózgerýi múmkin dedi, sodan qara jumysqa jegildim. Ánshi bolý armanym da dalada qaldy», – dedi ótken ómirine barlaý jasaǵandai muńaia sóilep. «Meniń ákem konservatoriiada oqyǵan. Mamandyǵy boiynsha ártis bolý kerek edi. Biraq, ózi shopyr bolýdy qalady». «Al men rejisser boldym. Mendei rejisser kóp emes. Meni tirshiligimde paidalanyp kino túsirip qalý kerek. Meni qazir «bomj» dep «Qazaqfilm» qashady. Mańyna da jolatpaidy. Men jai júrgenim joq. Qazirdiń ózinde birneshe stsenariilerim bar. «Qazaqfilmnen» basqa stýdiialar shaqyrsa baramyn», – dedi. Turaqty meken-jaiy joq «qańǵybas» atanyp júrgen adamnyń «stsenariilerim bar» degen sózine senbedim. Biraq áli de bolsa otbasymen qosylyp, tatý-tátti ǵumyr keshkisi keletini anyq baiqalady. «Ákeń jyndy bolsa bailap baq» degen halyq emes pe edik? Búgingi usqynsyz kúiine jiirkene qarap, at-tonymyzdy ala qashýymyz adamdyqqa, imandylyqqa jata ma? Sol ákeniń qanynan jaralǵan perzentteriniń asqar taýlarynan teris ainalǵany kimniń de bolsa kóńilinde úrei týdyrary kúmánsiz. Kapitalistik qoǵamda adamǵa adam qasqyrsha qaraidy degen tegi rasqa ainalǵany ma?..
[caption id="attachment_16938" align="alignright" width="377"]
***
Sheńberge syimai otyrǵan bizge daiashylar kóp eskertý jasady. Rejisserdiń «áninen» bári mezi bolǵan siiaqty. Ony biz de sabyrǵa shaqyra almadyq. Ámirhan dosyn qaljyńmen qajap otyrǵan Bolat Jetekbaev bir kezde maǵan burylyp: «Qazir bárimiz Sultan Qojyqovtyń asyna baramyz», – dedi. Azar da bezer bop barmaimyn degenime kónbedi. Onyń ústine Ámirhan aǵa da biraz jerge baryp qaldy, kún sýyq. Jer kóktaiǵaq muz. Ne bolsa da qastarynda júrip, úilerine jetkizip salaiyn dep sheshtim. Qatelespesem, «Sultan» meiramhanasy. Shaqyrylǵan qonaqtai elden buryn baryp alyppyz. Bul keshtiń shyn mánindegi qonaǵy – Bolat Jetekbaev. Sebebi, «Qazaqfilmde» qyzmet isteidi. Qaraýylǵa asqa kelgenimizdi aityp ishke kirdik. Úsheýi úsh jaqqa tartady. Aqyry, shylym tartatyn bolyp tysqa shyqtyq. Qalt-qult etip júrgen Edige Bolysbaev esikten attai bere shalqasynan qulady. Onsyz da berekesi ketip, áreń júrgen rejisserdiń mazasy qashty. Bul ortaǵa otyrýǵa yqylasy joq ekenin áý basta-aq baiqaǵanmyn. Men qosylmai turǵanda úsheýi birge kelýge ýaǵdalasqan eken, aitýlaryna qaraǵanda. Bir kezde Edige aǵai bizdi adastyryp ketti. Qoldyń basyndai kishkene qara telefonyn qaltasynan alyp: «Nómirimdi jazyp al, habarlas, suhbat beremin», – degen. Qanshama ret habarlastym. Óshirýli boldy... Men ishke kirmedim. Syrtta Ámirhan aǵany kúttim.
Arada biraz kún ótken soń Ámirhan aǵa sol kesh týraly ózi aitty. Biraq úiine qalai barǵany esinde joq eken. Halyq ártisi Doshan Joljaqsynov: «Ámirhan, men ártispin be dep júrsem, sen menen ótken ártis ekensiń ǵoi», – dep, kúldi dedi. Men de kúldim...
***
Edige Bolysbaev – qatardaǵy kóp pendeniń biri emes-tuǵyn. Mol talantyn kemeline kelgen tusta sarqyp paidalana almady. 100-ge jýyq qysqametrajdy filmderin bylai qoiǵanda, qazaq kinosyna jańa lep ákelgen «Shańyraq», «Ultýǵan» syndy kórkem filmderi arqyly kásibi biliktiligin kórsetip, jurt esinde qalǵan edi. Jazýshy Saiyn Muratbekovtiń «Kúsen-Kúseke» áńgimesiniń jelisi boiynsha túsirgen qysqametrajdy kórkem filmi tosyndyǵymen kórermender kóńilinen shyǵyp, tyń beleske kóterip edi rejisserdi. Al búgingi kórgen kúni mynaý. Qańǵybastar qatarynda. Kim kináli? Biraq onyń osyndai jolǵa túsýine kinoǵa degen úlken mahabbat bolsa kerek. Jýrnalist Nazym Qydyrbaiqyzyna bergen suhbatynda: «Otbasymmen ajyrasýǵa aqsha sebep boldy. Ol kezde nesie degen bar bolatyn. Úiimdi nesie alý úshin kepilge qoiyp jańa jumys bastaimyn dep oilaǵanmyn. Biraq sáti túspei osylai quldyrap kettim. Páterimdi alyp qoidy. Allaǵa shúkirshilik etem, ol kezde balalarym ózimen-ózi bolyp eseiip ketken. Sodan bes jyl páter jaldap turdyq. Ol kezde meniń jalaqym kóńilge qonymdy, jaqsy edi. Keiin jalaqyny taǵy ósirem dep júrip, jumystan aiyrylyp qaldym. Sodan, áielim bul qiyndyqty kótere almai, ekeýmiz aiyrylysyp kettik», – deidi rejisser. Tipti, kópqabatty úilerdiń jertólesin panalaǵan. Aǵaiyn-týys, dos-jarannan alystap ketken soń, shaitan sýdyń kúrmeýine jipsiz bailanyp qalǵan. Sol kezde onyń talantyn eskerip, qoldaǵan adam bolsa aianyshty kúige túspes pe edi, kim bilsin? Basqa túsken qiyndyq, alpysty alqymdaǵan shaǵynda bordai úgip, baqytsyzdyqqa alyp keldi. Bárinen de, aiaýly jary, baýyrynan órgen úsh birdei balasy teris ainalǵany janyna qatty batty. Sergeldeńmen júrip Áleýmettik beiimdeý ortalyǵyna 4 ret túsken. Qaqaǵan qysta úsip ólip qala jazdaǵan rejisserdi ortalyq qyzmetkerleri óz qamqorlyqtaryna alǵan. Jeke kýáligin de jasatyp bergen. Arada eki jyl ótse de, Bolysbaevty eshkim izdep kelmegen. Aqyry, qańǵyp júrip dúnieden ozdy. Onyń ómirden ótkenin balalary, tipti, týysqandary da bilmegen. Almatynyń irgesindegi Boraldai qorymyna belgisiz adam bolyp jerlengen. 31 telearna «Aitylmaǵan áńgime» baǵdarlamasynda másele kótergennen keiin baryp, rejisser Erkin Raqyshev bas bolyp janazasyn shyǵaryp, jer qoinyna tapsyrǵan.
Ókinishke qarai, adamgershilik qundylyqtar aqshanyń kóleńkesinde qalyp, ar, ataq-mansaptyń bosaǵasynda shirýge ainaldy. Ózimshildik, nemqurailylyq jelkemizge ábden minip alǵan siiaqty. Eger rýhymyz ór, jigerimiz myqty bolǵanda Edigedei erimiz qańǵybas atanyp, aidalada kóz jumar ma edi?
***
Uly jazýshy F. Dostoevskiidiń «Qylmys pen jaza» romanynyń negizinde túsirilgen rejisser-stsenarist Darijan Ómirbaevtyń «Stýdent» filminde Edige Bolysbaev aqynnyń rólin somdaidy. Ol atalmysh filmge akterlik qyry basym bolǵandyǵy úshin emes, ómirdegi beinesi jaqyn bolǵandyqtan tańdap alynǵandai oiǵa qalasyń. Bul kinonyń stsenariii búgingi qoǵamymyzdyń bet-beinesine qarai negizdelgen. Biraq aqyn rólin somdaǵan kishkene epizod sátti shyqqan dep aita almaimyz. Týa bitti rejisser ǵoi, akter emes. Sol kinoda ol aqyn rólinde tómendegi óleńdi oqidy.
Kóbeiip bara jatyr sátsiz adym,
Men nege erejeni kóp buzamyn.
Talyqsyp, talaýlaǵan júregimdi,
Tań ata áreń úige jatqyzamyn.
Men nege senbeitinge kóp senemin,
Ómirde ne boldy eken kóksegenim.
Senimsizge men nege syrymdy ashyp,
Uqtyram dep áýre bop óksheledim.
Desem de adamdardy bólmedim men,
Adaldyq joldas edi jórgegimnen.
Men ólsem de, adaldyq, sen ólmeshi,
Eshteńe ózgermes men ólgennen.
Iá, Adaldyq eshqashan ólmeidi... Bul jyr óner úshin otqa kúigen Edige Bolysbaevtyń janaiqaiy ispetti. Jaqsylardyń, talanttardyń eńbegi keshigip bolsa da óz baǵasyn alady. Árine, salǵyrttyqtan qutyla alsaq qana.
Erǵali Baqash, aqyn
