Bizdiń bilik jiyrma bes jyl ishinde Qazaqstanda qazaq ultyn qalyptastyra almaǵany bylai tursyn, orys pen ózgelerge jaltaqtaimyn dep, eldi ne orystyń, ne qazaqtyń, ne basqanyń memleketi ekenin anyqtai almaǵan saiasat júrgizdi. Sodan kelip, jiyrma bes jyl ishinde osyndai jaltaq saiasattyń kesirinen bizde dúbáralar memleketi quryldy. Sóitip, áý bastan-aq kemel bolashaqty qazaq ultymen ushtasyra almaityn, bailanystyrǵysy kelmeitin bizdiń biliktegilerdiń ushqyr qiialy únemi kókte ushyp júrdi, baq pen jarqyn keleshekti ylǵi kókten izdep júrdi. Áli de kókten túspei izdep júr. Al qara halyq solar ushqan kókke kóz qadap, bireýleri ári-sári kúi keship, bireýleri bir kúngi tamaǵynyń toqtyǵyna máz bolyp, endi bireýleri qazirgi tynyshtyqqa toqmeiilsip, endi bazbiri bir kúngi tamaqqa zar bolyp júr.
Bizdiń biliktiń taǵy bir kemshiligi, joǵary sanatty bailar men orta bailardy memleketshil etip tárbielei almady. Ondailar tek dúnie tabýdyń jolymen ketti de, el, halyq bolashaǵy jaily múlde oilamaityn boldy. Óitkeni bilik olarǵa jeńil aqsha tabýdyń jolyn úiretip, ábden baiytty, óz saiasatyna qarsy kelmeitin jaǵdaiǵa ákep qoidy. Kerek bolsa, óz saiasatyna qarsy shyqqandardy sondai bai-baǵlandardy aidap salatyn boldy. Al ondailar ózderine saiasaty maidai jaǵatyn joǵarydaǵy qolpashtaýshylary men tireýshileriniń sózderin qalai teriske shyǵarsyn. Aqsha tabýǵa aqyly asqan, biraq tereń saiasat pen ilim-bilimge óreleri jetpeitin, erteńgi máselerdi paiymdai almaityn, tek joǵarynyń sheshimderin maqul kóretinder búginde depýtat, halyqqa aqyl úiretkish kósem. Biliktiń kózsiz sheshimi – jer satý men úshtildilik baǵdarlamany jan-tánimen qorǵaýshylar da solar. Elde qandai da bir ózgeris júretin bolsa, olar halyqqa «Eshteńeden úreilenbeńder! Bári de Ata zańymyzdyń sheńberinde júredi» dep úndeý tastaidy.
[caption id="attachment_16933" align="alignright" width="265"]
Bizdiń elde birdi-bir jańashyl reforma halyq, onyń ishinde qazaq talabyna sai nemese ońdy túrde iske asqan emes. Bul turǵyda júrip jatqan protsester syrty bútin, biraq motorynyń ishki jaǵy ábden búlinse de, zorlyqpen júrip turǵan mashinany eske túsiredi. Oǵan qansha jarqyn ári jandy mysal bar. Keri ketken qazaq tiliniń máselesi, tuńǵiyqtan shyǵa almaityn ǵylym-bilim reformasy, damymaǵan shaǵyn jáne orta kásipkerligi, adal jolmen júrmeitin biznes salasy, halyqtyń rýhani júdeýligi, jeńil aqsha tabýdyń órship ketýi, birdi-bir qazaqy nemese qazaqstandyq brendtiń jasalynbaýy... oi, tize berseń kóp. Oǵan klassikalyq dúnielerdiń barlyǵyn aiaqasty etip, kileń arzanqol, jeńil ónermen, túrli shoý biznestermen halyqtyń miyn ainaldyryp, kópshilikti tobyrlyq mádenietke baýrap jatqanyn taǵy qosyńyz. Biraq jańa Astana, kórik-kelbetinde bir qazaqylyq nyshan joq, kók túspen kómkerilgen záýlim úi-ǵimarattary álde Eýropanyń ba, álde Amerikanyń ba, odan qalsa, qytaidyń ba, áiteýir, bógde eldiń úlgisine uqsap ketken, Báiterek mańyndaǵy kógalda qazaqtyń oiýlary men dombyrasy jerde jatqan, al otyz-qyryq qabatty úilerdiń ústinde aǵylshynsha nemese oryssha sózder qaptap jazýly turǵan Astanany salyp, damyp jatyrmyz. Jiyp aitqanda, bizdiń jas memlekettiń tirligi – júrek-ókpesinde aqaý bolsa da uzaq ári kórkem jasaýǵa úmiti úzilmeitin, aýyrsa da syr bermei qatarda júretin, tipti, jastardan ozǵysy keletin kári adamnyń qylyǵy siiaqty.
Soǵan qaramastan, biliktiń oiynsha, tek dalalyq ańqaý qazaq qana baiqamaidy, áitpese, bir adamnyń arqasynda qazaqstandyq jurt barlyq jaǵynan damyp, bilimi kemeldenip ketipti. Oǵan endi bir til azdyq etedi eken. Endi bes-alty jastan asqan asqan bala úsh tilde bilim alýy, sóileýi shart. Sonyń arqasynda bolashaq urpaq úsh tilde birdei sóileitin, biraq úsh tildiń sońǵysy qazaq tili dep esepteitin qazirgi reformashy sheneýnikterdiń atymen atalatyn jańa dúbára ultqa ainala ma, qalai, belgisiz.
Endi sol bilik qazaqtyń jerin satýǵa kóshken. Eger halyqtyń der kezindegi dúrligýi bolmaǵanda bul oilaryn áldeqashan-aq iske asyryp qoiǵan bolar edi. Degenmen qaýip áli seiilgen joq. Jer kodeksine bailanysty qurylǵan komissiianyń jumysy nemen tynary áli beimálim. Eger bilik jerdi satý nemese jalǵa berý josparyn birjolata doǵarǵan bolsa, mundai komissiiany quryp áýre bolmas edi ǵoi. Demek, tereńnen oilaityn bizdiń kósemder sumdyq oilarynan ainymai otyr. Óitkeni halyqtyń sezýinshe, Nazarbaev-Kárimov úkimeti áldeqandai kúshti memleketpen bul jaiynda ýaǵdalasyp qoiǵan tárizdi. Al komissiia degen tek kóz aldaý ǵana. Ondai bolmaǵannyń ózinde de, bu komissiia túptiń túbinde túrli aily-sharǵymen búgingi biliktiń josparyn oryndap shyǵary sózsiz. Sebebi qazirgi úkimet buryn da halyqty túrli ailamen talai aldaǵan.
Jer satý degen pále ózi qaidan shyqty ózi? Sonda qandai jerdi, qai óńirdegi jerdi jáne kimge satpaq? Úkimet bulardy da ashyq aitpai, jasyryp otyr. Eldiń biletini, qazaq jerin satyp alýshy sheteldikterden tek qana Qytai tárizdi. Al anyǵy solai ma? Odan soń Qazaqstanda sheteldikter satyp alýǵa qumar qunarly jerdiń kólemi qansha jáne ondai jerler qai óńirlerde? Álgi jer komissiiasynyń osy kúnge deiin áldeneshe otyrysy ótse de, nege osy másele týraly áli eshkim sóz kótermeitini túsiniksiz.
Jýyrda jazýshy Sapabek Ásiptiń 1998 jyly «Qazaqstan» baspasynan shyqqan «Qaterli dert, qaljyraǵan halyq» degen jer máselesin tereń qozǵaǵan kitabyn oqyp shyqtym. Ondaǵy jazbalar kúni búgingi kóterilip otyrǵan jer máselesine tikelei qatysty. Sol kitapta mynadai maǵlumatdy kezdestirdim: 1989 jyly Qazaqstanda on jeti oblys, 205 aýdan bolǵan. Osy 205 aýdannyń sol kezde 71-iniń áleýmettik damý dárejesi óte tómen, 30-ynyń jaiy múldem tózgisiz jaǵdaida eken. Sol jyly Qazaq KSR ministrler keńesi osy másele jaiynda arnaiy keńes ótkizip, artta qalǵan aýdandarǵa kómek kórsetý týraly sheshim qabyldapty. Biraq bul sheshimnen ońdy nátije shyqpaǵany kózi qaraqty qaýymnyń ámbesine belgili.
Atalǵan kitapta «Pavlodar oblysynda 1963-64 jyldary 1,6 mln. ga egistik jer ziiandanyp, isten shyǵyp qalǵany, al teriskeidegi bes oblys boiynsha 1965 jylǵa deiin 5 mln. astam ga egistik jer shańdy borannnyń astynda qalyp, jaramsyz kúige túsken» degen derek taǵy bar. Al sodan beri qansha jyl ótti, atalǵan jerler qaita óńdeýden ótip, jaramdy qalpyna keldi me? Álbette, joq. Qaita jaramdy jerler jyldar ótken saiyn qunarsyzdana bergeni haq.
Joǵaryda atalǵan kitaptyń avtory belgili bir óńirlerdiń ǵana jaiyn sóz etken. Sodan beri elimizde qansha mln. ga jer jaramsyz kúige tústi, eseptegen adam bar ma? Bir anyq nárse, ne isteimin dese de, qudireti jetetin keńes úkimeti jer óńdeý máselesin keiinge ysyryp tastaǵanda, artyq aqsha shashýdan aldaryna jan salmaityn jáne olardyń bir bóligin qaltalaryna basýdyń ebin jaqsy biletin keiingi egemen Qazaqstannyń basshylary birdeńe istei aldy deisiz be. Qazir jaramsyz jer, sortań basqan óńir, qaraýsyz kúide shól men shóleitke ainalǵan aimaq qai oblysta joq deisiz. Almatynyń, Jambyl men Ońtústik Qazaqstannyń teriskei aýdandary, Qyzylorda men Jezqazǵannyń tutas aimaǵy, Aqtóbe men Atyraýdyń, Aqtaýdyń qumdy da sýsyz dalalary búginde egin egýge de, mal jaiylýǵa da jaramsyz bolyp barady. Al úkimet jer satamyz deidi... Sonda qai jerdi satpaq? Sheteldikterge ár oblystyń jerleriniń jaramdy degen ár tusyn oiyp-oiyp satpaq pa?
Bárine belgili, soltústik oblystardaǵy egis egiletin milliondaǵan gekter keletin daliǵan jerlerdi esepke almasań, Qazaqstannyń ómir súrýge laiyqty óńirleriniń bárinde el bar. Shartty túrde ońtústik dep atalatyn Shymkent, Jambyl, Almaty tóńireginde halyq tyǵyz. Munda bos jer bolsa, sonda turatyn halyqtyń yrzyǵy. Tabiǵaty kelisti Shyǵys Qazaqstanda halyq tyǵyz bolmaǵandyǵynan igerilmei jatqan jerler kóp shyǵar, biraq olardy mindetti túrde bógdege satý kerek pe. Satqan kúnde de olardan qandai paida bar? Qytai men orys kelse, meniń qoimamdy azyqqa toltyryp, ezýimnen kókónis ketirmei qoiama?
Biliktiń sózin sóilegish keibir kósemder Eýropa men Amerikada jerden óndiriletin ónimniń kóleminen memleketter 60-65 paiyzdai paida kóredi eken dep soǵady. (Biraq ol elderde jermen tek óz azamattary ǵana shuǵyldanatynyn eske almaidy). Bizde jer iesiz, igerilmei jatyr deidi. Sol úshin bireýge berý kerek deidi. Al meili, bere qoi. Sonda bizge kelgen qytai men orys, taǵy basqalary bizdiń jerden tapqan paidalarymen bizdi jarylqai qoiar ma eken. Jarylqasa, munai men basqa kásiporyndarǵa ie bolyp otyrǵan olar nege elimizdi baiytyp tastamaidy? Odan soń biraz jyldan keiin bizden jerdi satyp alǵan nemese jalǵa alǵan sheteldikterdiń oiyna ne keletinin kim bilsin. Arada biraz jyl ótkende olar jergilikti qazaqtarmen ádeii qaqtyǵys týdyryp, óz elderinen áskeri kómek surap tursa, qaitpekpiz? Qarýy eski-qusqy, áskeri kúsh-áleýeti alyp eldermen teń kelmeitin Qazaqstan tarapy sonda ne istemek? Jer satýǵa qumbyldyq tanytqandar nege osy jaiyn oilamaidy?.. Qaltalaryna jer bailyǵy men keńdiginiń arqasynda sheteldikterden tegin túsken aqshaǵa ábden qunyqqan, sodan kózderine dúnieden basqa eshteńe kórinbei ketken, tek jeke basynyń abyroiy men qamyn kúittegen biliktegiler tutas halyqtyń keleshegin oilaýdy múlde doǵarǵandai ma, qalai...
Áitpese, jer iesiz jatyr degen pátýasyz sózdi aýyzdaryna ala ma? Oý, qashannan memleket qaraýyndaǵy jer iessiz bolǵan? Bundai sózdi álemde tek bizdiń eldiń bilermen basshylary jáne olardyń qosshylary ǵana aitady. Ondai jerlerdi iesiz dep sanasa, Qazaqstan táýelsizdik alǵanda belgili bir aýmaqqa nege shekara syzyp áýre bolǵan? So kezde-aq ózderi iesiz dep sanaityn jerlerdi bireýlerge bere salmai ma?
Sheteldikterge jer satý men jalǵa berý – qazaqtyń keleshegine balta shabý. Táýelsizdigimizge 25 jyl bolsa da, qai jaǵynan da óz erki ózine timegen qazaq ondai jaǵdai bola qalsa, anyq qurdymǵa ketedi. Ilgeridegi keńes úkimetiniń saiasatyn qansha jaman desek te, dál qazirgi bizdiń bilik kei tarapta sol keńestiń biraz júiesin saqtap qalǵanda, anyq ilgerileýshilikke qol jetkizir edi. Máselen, keńestik júiedegi kolhozdar men sovhozdardy saqtap qalǵanda. Árine, dál sondai júieni ainytpai saqtap qalý kerek edi dep eshkim aitpas, biraq qazirgi zamanǵa laiyqtalǵan sondai qurylymdar bizge zor paida ákeler edi. Sol júieni saqtap otyrǵan Belorýsiia men Ózbekstan aýylsharýashylyǵy máselesinde bireýlerden ozbasa, eshkimnen keiin qalǵan joq. Taǵy bir mysal aitsaq, baiaǵy keńes kezindegi bir kolhozdyń memleketke beretin ónimin qazirgi Qazaqstannyń bir aýdanyndaǵy tórt-bes myń kishi sharýashylyqtar bere almaidy eken. Eger bizdiń bilik halyqtyń namysyna tiip, nalasyna qalatyn qiiali josparlardy túze bergenshe, sandaǵan adamdy talastyryp, sendeliske túsirgen aldamshy jer komissiiasyn qurǵansha, qazir ár aýdanda burynǵy kolhoz, sovhozǵa teńesetin ujymdyq sharýashylyqtardy qurýdy oiǵa alsa, jerge qaraityn, odan ónim beretin, sonymen birge memleketke qyrýar kómek tigizetin dap-daiyn sharýashylyqtar paida bolar edi. Sonda jerdi jalǵa berý, jerdi satý degen másele óz-ózinen qoldanystan shyǵar edi.
Bálkim qazirgi úkimet Qazaqstandaǵy ulan-ǵaiyr jerdi óńdeýge, igerip ketýge eldegi aýylsharýashylyǵymen ainalysatyn adamdardyń sany jetpeidi dep oilaityn shyǵar. Mundai oi da qisynsyz. Qazir Qazaqstanda keńes kezindegiden kóp halyq turady. Tek sapaly mamandardy daiyndaýǵa, ujymdyq sharýashylyqtarǵa memleketten qajetti qarjy bólinse bolǵany. Eki-úsh jylda álgi sharýashylyqtar óz-ózderin qarjylandyratyn jáne asyraityn jaǵdaiǵa jetedi.
Eshbir el óz halqyna óz jerin satpaidy. Alaida óz azamattaryna jalǵa berýi múmkin. Degenmen sheteldikterden bizdiń halyqtyń bir aiyrmashylyǵy bar. Aýyldaǵy árbir qazaq otbasy ózderine laiyqty mal ustaidy. Eger jer óz azamattarymyzǵa satylǵan nemese jalǵa berilgen jaǵdaida da úlken problemalar týyndaýy múmkin. Nege deseńiz, 100, bolmasa 200 otbasy turatyn aýyl mańaiyndaǵy júzdegen ga jerlerdi sol aýyldardyn shyqqan ne bes, ne on baqýatty kisi-aq alyp qoiýy kádik. Tipti bir-aq kisiniń ielenýi de ǵajap emes. Al jer ielenýshi áp-sátte ózine qaraǵan aýmaqty qyzǵyshtai qoryp shyǵa keleri haq. Sonda qalǵan otbasylar malyn qai jerge jaiyp, qai jerden shóp ormaq? Mine, máseleniń ushyǵa túsetin tusy osy. Tipti qazirdiń ózinde bul másele talai aýyldardy ýshyǵyp tur. Endi qazaq úkimeti sondai ushyqqan máseleni odan ary kúrdelendirmeýdi oilasa, jalpy halyqtyń kóńilinen shyǵatyn sheshimderdi oilastyrǵany abzal.
Qazir osy másele jóninde kimmen sóilesseń de, úkimettiń atalmysh sheshiminiń durys emestigin aitady. Olardyń arasynda kári de, jasta ta, sózin basqalar esitip qoimasyn degen nietpen sybyrlap aitatyn memqyzmetker de, talai jyl biik laýyzymdardy atqarǵan ardager de, qoishy men qolań da, tipti, aýyldaǵy qatyndar da bar. Olar taǵy aitady: Búgingi bilik nege óz halqyna ózi qysastyq jasaidy dep. Kúni erteń búgingi bilik basyndaǵylardyń atyn jaqsy jaǵynan da, jaman jaǵynan da shyǵaratyn tek qazaq qoi dep. Jaqsy basshy ómirden ótse jylaityn da qazaq, kómetin de qazaq qoi dep. Endeshe, qazaq talabyn nege olar aiaqasty qylady dep. Eger jer sheteldikterge satylsa, sorlaityn tek qazaqtar, basqa ulttardyń qylshyǵy da qisaimaidy, basshylar osyny nege oilamaidy dep. Iá, olardyń báriniń ishterin osyndai qynjylys jailasa da, gazetke jabyla maqala jazbaidy, dúr etip kóterilip, urandata kóshege shyqpaidy. Sebebi bilik aqylǵa keler, qazaq jerin sheteldikterge de, óz azamattarymyzǵa da satpaityn, aýyl mańyndaǵy jerlerdi de eshkimge jalǵa bermeitin shyǵar degen úmitke aldanyp júr.
Endeshe, el úmitin aiaqqa taptama, úkimet!
Mombek ÁBDÁKIMULY, jazýshy.
