Ádiletti Qazaqstan qurý elimizdiń sailaý sailaý júiesine de óziniń jańalyǵyn ala keldi. 2022 jyly ótken jalpy halyqtyq refrendýmda Konstitýtsiia men Sailaý týraly zańnamaǵa irgeli ózgerister engizilip, elimizdiń sailaý júiesi zaman talabyna sai jańarǵan bolatyn. Jańa ózgerister eldegi demokratiialyq protsesterdi óristetip, azamattarǵa óz tańdaýyn jasaýǵa múmkindik bergeni belgili.
Sailaý júiesi qalai jańǵyrdy?
Qazaqstanda sailaýdy uiymdastyrý jáne ótkizý jumystaryn Ortalyq sailaý komissiiasy (OSK) júrgizedi. OSK sailaý úderisiniń ashyqtyǵy men ádildigin qamtamasyz etýge jaýapty organ. Sailaý úderisin baqylaýǵa, sonymen qatar halyqaralyq baqylaýshylardyń qatysýyna ruqsat beriletinin de aita ketýimiz kerek. Bul sharalar Qazaqstandaǵy sailaý júiesiniń halyqaralyq standarttarǵa sáikestigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Sailaý naýqandarynyń ashyqtyǵy men zańdylyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstanda sailaýǵa daiyndyq pen ótkizý sharalary qatań baqylaýǵa alynady. Sailaý kezeńinde úgit-nasihat jumystary arnaiy erejelermen rettelip, daýys berý kúni barlyq úgit jumystaryna tyiym salynady.
Osy rette elimizde ótetin sailaý naýqany kezindegi úgit-nasihat jumystarynyń qalai júretini az-kem toqtala ketýidi jón sanap otyrmyz. Sailaý kezeńindegi úgit-nasihat jumystary zańmen qatań rettelip, túrli kezeńderden turady. Aitalyq, sailaýaldy úgit-nasihat naýqany resmi túrde kandidattardyń tirkelý kezeńi aiaqtalǵannan keiin bastalyp, sailaýǵa bir kún qalǵanda, iaǵni «tynyshtyq kúni» toqtatylady. Bul erejeler sailaý protsesiniń ádildigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan mańyzdy talap.
Úgit jumystary resmi túrde tirkeý kezeńinen keiin bastalyp, daýys berý kúni aldyndaǵy kúnge deiin jalǵasady. Úgit-nasihat jumystaryn zańda belgilengen merzimnen tys júrgizýge tyiym salynady. Osy rette úgit-nasihat kezeńinde barlyq partiialar men kandidattarǵa teń múmkindik berilýi shart. Jariialanatyn aqparattar Ortalyq sailaý komissiiasynyń baqylaýynda bolady, al sailaý úderisiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin baqylaýshylar men BAQ ókilderine ruqsat beriledi. Úgit-nasihat jumystaryna jumsalatyn shyǵyndar qatań baqylanady. Kandidattar men partiialar qarjylyq esepterdi OSK-ge tapsyryp, barlyq qarjy kózderi men shyǵyndar esepke alynýy tiis.
Partiialar sailaý kezinde resýrstardy tiimdirek paidalanantyn boldy
2022 jylǵy referendým kezinde Qazaqstannyń Sailaý zańnamasynda birqatar mańyzdy ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgeni belgili. Bul reformalar saiasi júieni demokratiialandyrýǵa jáne sailaý protsesin barynsha ashyq ári ádil etýge baǵyttalǵany anyq. Negizgi ózgeris retinde Prezident ókilettiligi bir kezeńmen shektelgenin aitýǵa bolady. Mundai is-tájiribe TMD elderi arasynda kezdespegen mańyzdy qadam desek bolady. Konstitýtsiiaǵa engizilgen ózgerister boiynsha Prezidenttiń jaqyn týystaryna saiasi laýazymdardy ielenýge jáne kvazimemlekettik sektorda basshylyq qyzmetter atqarýǵa tyiym salyndy. Bul ózgeris saiasi áýlettenýdi boldyrmaý maqsatynda jasalǵanyn bilemiz.
Sonymen qatar 2022 jylǵy ózgerister majoritarlyq júieni engizý arqyly Májilis sailaýyn aralas júiege ózgertýdi kózdedi. Depýtattardyń bir bóligi partiialyq tizim boiynsha, al ekinshi bóligi majoritarlyq okrýgterden tikelei sailanýǵa múmkindik aldy. Bul reformalar jergilikti múddelerdiń de eskerilýine yqpal etkeni sózsiz.
Mańyzdy saiasi reformalar aiasynda saiasi partiialardy tirkeý úshin qajetti músheler sany 20 myńnan 5 myńǵa deiin azaitylýy óte oryndy sheshim boldy desek bolady. Sonymen qatar, óńirlik ókildikter sany 600-den 200-ge deiin qysqardy. Bul ózgerister jańa partiialardyń qurylýyna jol ashyp, saiasi qatysýdy keńeitýge múmkindik berdi.
Osylaisha 2022 jyly ótken referendým saiasi partiialardyń jandanýyna aitarlyqtai serpilis ákeldi. Bul ózgerister saiasi partiialardyń jańa qatysýshylarǵa ashyq bolýyna jáne saiasi qatysýdyń artýyna múmkindik jasaǵany sózsiz. Ásirese, bul jańa ideialar men ózgeristerdi qoldaityn jas urpaq ókilderi úshin mańyzdy boldy. Partiia qurýdyń ońtailanýy saiasi keńistikte jańa oiynshylardyń paida bolýyna jáne ártúrli saiasi kózqarastardyń keńinen talqylanýyna septigin tigizdi.
Partiialar ózderiniń nasihat jumystaryn buqaralyq aqparat quraldary arqyly ǵana emes, áleýmettik media jáne onlain platformalar arqyly da keńeite aldy. Bul ásirese, jastar men qalalyq turǵyndar úshin óte tiimdi. Sebebi, olar jańa partiialardyń ideialaryn keńinen taratyp, kópshiliktiń qoldaýyna ie bolýǵa yqpal etti. Sonymen qatar, partiialarǵa sailaýǵa qatysýǵa qajetti resýrstardy tiimdirek paidalaný múmkindigi berildi.
2022 jylǵy referendýmnan keiingi bul ózgerister saiasi mádeniettiń jańarýyna, halyqtyń saiasatqa belsendi qatysýyna jáne demokratiialyq protsesterdiń nyǵaiýyna jol ashty. Osylaisha, saiasi partiialar úshin jańa perspektivalar ashylyp, olardyń jumysy zamanaýi talaptarǵa sai jandana tústi.
