Raqym Aiypuly: "Qytaiǵa qatysty kúdik-kúmánniń kóbeiip ketýine biliktiń ózi kináli"
– Ras aitasyz. Qazir kóleńkesinen qorqatyn azamattar kóbeidi. Olar maǵan «Qazaqstanǵa Qytaidan qandai qaýip bar?» degen qarabaiyr suraqty jii qoiady. Mundai suraqtardyń óńin ainaldyryp «Reseiden qandai qaýip bar?» «AQSh-tan qandai qaýip tónip tur?» dep qoia berýge bolady. Bir nárseniń basy ashyq. Qazaqstan táýelsiz, ulttyq memleket, sondyqtan onyń máńgilik dosy da, máńgilik jaýy da joq. Qytai da solai. Ol bizge jaý da, dos ta emes. Tek jaz jailaýy, qys qystaýy toǵysyp jatqan ejelgi kórshi. Búgingi ekonomikalyq áriptes, diplomatiialyq turǵydan tatý kórshi. Bul turǵydan men jaqynda ǵana «Jas Alash» gazetinde jaryq kórgen Aidos Sarymnyń pikirimen tolyqtai kelisemin. Qytaiǵa bailanysty kúdik-kúmánniń shamadan tys qoiýlap ketýine eń aldymen biliktiń ózi kináli. Sebebi, ekonomikalyq bailanysta ashyqtyq jetispeidi. Osyny paidalanyp otqa mai quiyp otyrǵandar óz ishimizde ǵana emes, syrtqy jaqta da jeterlik. Sondyqtan, elimizge qaýip qai jaqtan tónse de odan bizdi ekinshi bir jarylqaýshy qutqaryp alady eken dep úmittenýdiń qajeti joq. Biz úshin máńgilik el bolýdyń jalǵyz joly eshkimmen jaýlaspai-aq, ádilet saltanat qurǵan, demokratiialy ulttyq memleketti jasaqtaý. Qudai betin ary qylsyn dep tileiik. Eger el basyna kún týyp, Qazaq eli ishten iritin bolsa, qazaq jerin qantalapaiǵa salýǵa esh bir kórshi aianyp qalaiyn dep turǵan joq.
– Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy bailanys qandai bolý kerek?
– Bir aýyz sózben aitqanda jaqsy bolý kerek. Mundai alyp kórshini syilaǵan Allaǵa biz alǵys aitýǵa tiispiz. Ekonomikalyq turǵydan alǵanda álemniń tórtten birine jýyq halyqty asyrap otyrǵan, ekonomikasy AQSh-tan keiingi ekinshi oryn alatyn alyp elmen kórshi bolý durys paidalana bilsek bizdiń baqytymyz. Ekonomikalyq turǵydan alǵanda Qytai álem alpaýyttarynyń silekeiin shubyrtyp otyrǵan teńdessiz naryq. Soǵan qaramastan bizdegi bar táńir syilaǵan ushan teńiz tabiǵi bailyq olarda tapshy. Aýylsharýashylyǵynyń tutyný álýeti tipti ǵajap. Eger biz ózimizde bardy uqsatyp, sol irgede turǵan ǵalamat naryqqa sátti saýdalai alsaq, bizden esebi túgel eshkim bolmaidy. Bul jerde el-jurtty alańdatyp, uiqysyn qashyryp otyrǵan túitkil – Qytaiǵa bir jaqtyly basymdyq berý. Memleket basshysynyń 2017 jylǵy halyqqa joldaýynda: «Qazaqstanda óndirister ashý jónindegi Qytaimen birlesken investitsiialyq baǵdarlamany tiimdi júzege asyrý kerek. Qytai tarapymen ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Nysandar belgilendi. Naqty jumys isteý qajet. Bul qazaqstandyqtar úshin 20 myń jańa jumys ornyn ashatyn zamanaýi óndiris bolmaq. Qazir 6 joba júzege asyryla bastady, al 2 joba iske qosyldy» - dep málimdegen bolatyn. Oǵan jaqyndaǵy Qytai Halyq Respýblikasynyń tóraǵasy Si Tszinpin men QR prezidenti N.Nazarbaev qol qoiǵan 7 milliard dollardyń investitsiialyq kelisim-shartyn qosyńyz. Bul jerde álemniń qaisybir elimen bailanys ornatpaiyq kiriptarlyq pen boryshqorlyq biz úshin eń úlken qater. Qazirgi jaǵdaida táýelsiz bir elge dórekilikpen, qarýdyń kúshine súienip basa kóktep kirýge orta ǵasyrlyq sanamen oilaityn Resei siiaqty elderdiń bileýshileri bolmasa, órkenietti elderdiń kóbi bara qoimaidy. Biraq, elińdi ekonomikalyq kiriptar etip, demografiialyq jaqtan jaýlap alý, sol arqyly táýelsiz bir ulttyq memleketti qýyrshaqqa ainaldyrý búgingi kúnde keńinen qoldanylatyn, eń ákki, jan-jaqty jetilgen imperiialyq tásilge ainaldy. Biz osydan saq bolýǵa tiispiz.
– Aitpaqshy Qazaqstanǵa kóshiriletin Qytaidyń sol 51 óndiris orny elge ne beredi, neden utylamyz?
– Bul qazaqstandyqtar úshin 20 myń jańa jumys ornyn ashatyn zamanaýi óndiris bolatyndyǵyn Elbasy shegelep aitty ǵoi. Bizge keletin sol 51 óndiris alybynyń kimder ekenin bile almai otyrǵanymyz ǵana kúdigimizdi qoiýlata túsedi. Bizdegi aqparat quraldary qaidaǵy bireýlerdiń ajyrasýy men qaita úilenýi týraly kún qurǵatpai habar berýden jalyqpaidy. Kerisinshe eldiń qaýipsizdigi men bolashaǵyna qatysty osyndai aqparlar berýge tym sarań. Sonda Qytaidyń osy 51 kásipornynyń Qazaqstanǵa kóshirilýi memlekettik qupiia sanatyna jata ma? Men atalǵan óndiris oryndarynyń naqty tizbesin bilgende ǵana ol týraly tolyq qandy pikir aita alamyn. Bul jerde Prezdent N.Nazarbaevtyń: «Tutastai alǵanda, Qazaqstannyń óz investitsiialyq strategiiasy bolýǵa tiis» degen pikirimen tolyqtai kelisýge bolady. Bir ókinerligi, biz ótken 25 jylda mundai strategiianyń qajettiligi týraly oilanbaǵan ekenbiz. Úkimet ony biylǵy 1 qyrkúiekke deiin ázirleýi kerek eken. Óz basym tolyq qandy investitsiialyq strategiia joq jaǵdaida jasalǵan ýaǵdalastyqtardyń minsiz paidaly bolaryna kúmánmen qaraimyn.
– Raqym aǵa, osy jerde Qytaidaǵy qandastardyń jaiyna toqtala ketsek. Qytaidaǵy qazaq ultynyń búgingi jaǵdaiy qalai? Qazir ol jaqta qysym bolyp jatqany aityla bastady.
– Qarapaiym pendelik sanamen baǵamdasaq, kúndelikti turmys-tirshiligi jyldan jylǵa jaqsaryp keledi. Buryn basym kópshiligi dástúrli eginshilik jáne malsharýashylyǵymen ainalysyp kelse, búginde óner-bilim men tirshiliktiń san salasyn meńgergen túrli kásip ieleriniń qatary qaýlap ósip keledi. Saýattylyq deńgeii Qytaidaǵy 56 ulttyń ishinde 5-orynda. Daý joq, básekege qabiletti ult retinde qalyptasyp úlgerdi. Mundaǵy eń osal tusy jas urpaq ulttyq til, ulttyq sana men salt-dástúrden qol úzip, máńgúrttenip barady. Ol jaqtaǵy aǵaiynnyń kóshi-qonyn myqtap qolǵa almasaq, aidyń kúnniń amanynda miliondaǵan qandas baýyrlarymyzdan tiridei airylamyz ba dep qorqamyn.
– Qytaidaǵy qazaqtyń aýyr háli jaily «ýatsap» áleýmettik jelisinde belgisiz adamnyń málimdemesi taraǵanyn estigen bolarsyz. Sol málimdemege kózqarasyńyz qalai?
– Sizdiń meńzep otyrǵanyńyz ótken jyldyń sońynan bastalǵan Qytaidyń ShUAR óńirindegi tólqujat jinaý dúrbeleńine bailanysty ata-jóni belgisiz bireýdiń málimdemesi bolsa kerek. Ótken jyldyń sońynan beri «Qytaidan osy jaqqa kóship nemese týysshylap kelgen qazaqtardy Qytaiǵa qaita shaqyrtyp jatyr eken, olardyń alatyn zeinataqysyn toqtatyp tastapty, yqtiiarhat alǵandardyń pasportyn jinap alypty» degen áńgime el arasyn kezip ketti. Biz bul máseleni muqiiat zerttedik. Shynymen de, Qazaqstanǵa kelip azamattyq alǵan zeinetkerlerdiń zeinetaqysyn toqtatyp tastaǵan mysaldar bar eken. Sondai-aq, osy jaqqa kelip-ketip, yqtiiarhatpen júrgen kóp sandy azamatty Qytaiǵa shaqyryp, «yqtiiarhattaryńdy tapsyrasyńdar, eger olai etpeseńder zeinet akylaryndy toktatamyz» degen talap qoiyp, pasporttaryn jinap alǵan jaǵdailar da kóp bolyp shyqty. Ásirese bul jaǵdai Ile qazaq avtonomiialy oblysynda jii qaitalanyp jatqanyn bildik. Bizdiń zertteýimizshe ortalyq Qytaidyń saiasaty men Shynjańdaǵy jergilikti biliktiń ustanymy eki basqa bolyp shyqty. Jergilikti atqaminerler ýaqytsha tekserýdi «asyra oryndap» jibergen. Tipti Ile oblysynyń keibir aýdandarynda Qazaqstan azamattyǵyn alǵan zeinetkerlerge azamattyqtan bas tartýyn, óitpese zeinetaqysynan aiyrylatynyn eskertken. Yqtiiarhat alǵandarǵa da sondai shart qoiyp, pasporttary men yqtiiarhattaryn jinap alǵan. Keibir azamattardy «sen Qytaidaǵy tirkeýińdi ýaqytynda óshirtpei, zań buzdyń» dep, túrli qysym kórsetkenin de estidik. Biz bul máseleni «Jebeý» RQB atynan Qytaidyń Qazaqstandaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Jań Hanhýi myrzanyń atyna jáne ortalyq pen ShUAR-daǵy quziretti biliktiń aldyna resmi qoia bildik. Qazir Qazaqstanǵa resmi qonys aýdarǵan etnikalyq qazaqtarǵa bailanysty másele birtindep sheshilip keledi. Biraq sol jerdegi sany az jergilik ulttarǵa bailanysty dini jáne rýhani qysym ázirge tiylar emes. Bul jaǵdaidy Qytaidyń ortalyq biligi de kórip-bilip otyrǵan bolýǵa tiis. Mundai álimjettik pen naýqanshyldyqtyń sońy únemi qaiǵyly saldarlar týdyratynyna Qytaidyń ortalyq biligi kóp keshikpei-aq kóz jetkizedi jáne ońdy sheshedi dep oilaimyn. Al, ýatsaptaǵy belgisiz bireýdiń málimdemesi aiǵai-attanǵa úiir, arandatýshylyq sipaty basym sarynda. Osyndai saiasi málimdeme jasaǵan adam eń aldymen óz sózine jaýap berý úshin búrkenshik at qoldanbai óziniń aty-jónin tolyq málimdeýge tiis. Jáne memleket pen ulttyń qamyn shyn oilaǵan adam ishtegi qyjyldy shyǵarýdy (ol shynymen bar bolsa) basty maqsat etip qoimai, eń aldymen osy málimdemeniń saiasi saldaryn oilaýy kerek edi. Siz oilap kórińiz, osyndai málimdemeni Qytaidyń ortalyq biliginiń aldyna kóldeneń tartqan áperbaqan ShUAR biligi ol jaqtaǵy jáne Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan etnikalyq qazaqtarǵa qysymdy burynǵydan beter kúsheite bastaidy. Al, onyń Qytai Qazaqstanǵa soǵys ashqan kúni Qytai áskeriniń aldynan qyzyl tý alyp shyǵady deitin qisynsymaǵyn qazaq kóshine qarsy shyǵýǵa onsyz da syltaý tappai otyrǵan biliktegi orysshyldar jerden jeti qoian tapqandai qýana qabyldaidy. Endi osydan kimniń utyp kimniń utylaryn ózińiz oilai berińiz.
Keshe sizderdiń saittan joǵarydaǵy málimdemeden de soraqy bir pikirdi tyńdadym. Ol bilgishbektiń paiymynsha Qytaidan kelgen oralmandar shetinen Siriiaǵa jihadqa attanyp jatqan kórinedi. Ony kórip-bilip otyrǵan Qytai biligi ondai jat aǵymnyń jeteginde ketip jatqan jat nietti qazaqtardyń Qazaqstanǵa kóshýine nege shek qoimaýy kerek. Qarap tursań joǵarydaǵy eki málimdeme bir birine múldem kereǵar. Biraq ulttyq tutastyq úshin airyqsha zalaldy. Ekeýi de jaýdy óz ishimizden taýyp alsam deidi. Qazaqtyń bir birine jaýlyǵyn, jattyǵyn tilep júrgenderdiń neni kózdep, ne oilaityndyǵy tek ózderine ǵana aian.
Suhbatty daiyndaǵan Qanat Birlikuly
Derekkóz: Abai.kz
