R. Aiypuly: "Qazaqstan-Qytai qarym-qatynasyna suhbat mádenieti kerek"
– «Jebeý» qoǵamdyq birlestiginiń uitqy bolýymen Qytaidan arnaiy jumys toby kelip, Astana men Almatyda arnaiy kezdesý ótkizipti dep estidik. Resmi kezdesý ótkizýge qandai jaǵdai túrtki boldy?
– Ótken jyldyń sońynan beri Qytaidan osy jaqqa kóship nemese týysshylap kelgen qazaqtardy Qytaiǵa qaita shaqyrtyp jatyr eken, olardyń alatyn zeinetaqysyn toqtatyp tastapty, yqtiiarhat alǵandardyń pasportyn jinap alypty degen áńgime el arasyn kezip ketti. Biz bul máseleni muqiiat zerttedik. Shynymen de, Qazaqstanǵa kelip azamattyq alǵan zeinetkerlerdiń zeinetaqysyn toqtatyp tastaǵan mysaldar bar eken. Sondai-aq, osy jaqqa kelip-ketip, yqtiiarhatpen júrgen kópsandy azamatty Qytaiǵa shaqyryp, «yqtiiarhattaryńdy tapsyrasyńdar, eger olai etpeseńder zeinetakylaryndy toktatamyz» degen talap qoiyp, pasporttaryn jinap alǵan jaǵdailar da kóp bolyp shyqty. Ásirese bul jaǵdai Ile qazaq avtonomiialy oblysynda jii qaitalanyp jatqanyn bildik. 2016 jyly qazan aiynyń 30 kúni QHR kommýnistik partiiasy ortalyq komiteti, úgit-nasihat departamentiniń basshysy bastaǵan memlekettik delegatsiia Astana, Almaty qalalarynda saparda boldy. Almatyda «Jebeý» qatysqan máslihat ótti. Sonda «Jebeýdiń» tóraǵasy delegatsiia nazaryn etnikalyq qazaq tyǵyz qonystanǵan Shyńjańdaǵy «pasport jinap alý máselesine» aýdaryp, osy jaiynda pikirin suraǵan bolatyn. Delegatsiia basshysy bul ýaqytsha jaǵdai ekenin túsindirip, alańdaýǵa negiz joqtyǵyn, terrorizm men dini qaýip-qaterdiń aldyn alý úshin jasalyp jatqan shara ekendigin aitqan edi. Olar Shynjańnan shetelge shyqqan azamattardyń qaida barǵanyn, nemen shuǵyldanyp jatqanyn bilý úshin arnaiy tekserý júrip jatqanyn, aldaǵy ýaqytta jinalǵan pasport ielerine qaitarylyp beretinin jetkizgen. Biraq ortalyq Qytaidyń saiasaty men Shynjańdaǵy jergilikti biliktiń ustanymy eki basqa bolyp shyqty. Jergilikti atqaminerler ýaqytsha tekserýdi «asyra oryndap» jibergen. Tipti, Ile oblysynyń keibir aýdandarynda Qazaqstan azamattyǵyn alǵan zeinetkerlerge azamattyqtan bas tartýyn, óitpese zeinetaqysynan aiyrylatynyn eskertken. Yqtiiar hat alǵandarǵa da sondai shart qoiyp, pasporttary men yqtiiarhattaryn jinap alǵan. Keibir azamattardy «sen Qytaidaǵy tirkeýińdi ýaqytynda óshirtpei, zań buzdyń» dep, túrli qysym kórsetkenin de estidik. Al Qytaidyń muqajyrlarǵa (shetelge qonys aýdarǵan qytailyqtar) katysty zańdyq kúshi bar normativtik aktilerinde zeinetke shyqqan Qytai azamaty qai eldiń azamattyǵyn alsa da, onyń zeinetaqysy toqtamaityndyǵy anyq jazylǵan. Sonymen birge, Kytaidyn "Azamattyk týraly" zańynyń 9- babynda sheteldiń azamattyǵyn alǵan Kytai azamaty azamattyqtan avtomatty túrde shyǵarylady dep kórsetilgen. Demek, avtomatty degen ugym boiynsha onyn tirkeýi de oshirilýi shart. Bul zańda baska kosymsha talap qarastyrylmaǵan.
Osy jyly qańtar aiynyń ortasynan beri «Jebeý» birlestiginiń tóraǵasy Omaráli Ádilbek myrza bastap, Qytaidyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisiniń atyna jáne Qytaidyń taǵy basqa quziretti mekemelerine arnaiy hat jazdyq. Sol hattardyń negizinde Qytai elshisi Jan Hanhýi myrza men Almatydaǵy bas konsýly Jan Ýyi myrza birneshe ret arnaiy kezdesý ótkizip, máseleniń mán-jaiyn bizben birge talqylady. Bas elshiniń naýryzdaǵy arnaiy merekelik shaqyrýyna barǵan Omaráli Ádilbekuly men Talǵat Mamyruly Ile oblysyndaǵy túitkildi máseleniń kún sanap kúrdelenip bara jatqanyn qaitalai eske salǵan. Olardy Almatyǵa kelgen soń Almaty konsýly basshysynyń orynbasary qabyldap, bul jaǵdaidy basynan ótkergen naqty adamdarmen tanysyp, olardyń aryz-armanyn tyńdady. «Jebeý» qoǵamdyq birlestigi tarapynan bul máseleni aýyq-aýyq Bas elshi men Almaty konsýly basshysynyń nazaryna salyp otyrdyq.
– Osy jolǵy delegatsiia quramynda kimder boldy? Olarmen kezdesýde naqty qandai usynys aittyńyzdar?
– Bul jolǵy delegatsiiany Qytaidyń Qazaqstandaǵy elshiligi arnaiy shaqyrtty deýge bolady. Delegatsiianyń basshysy ShUAR úkimeti syrtqy ister departmentiniń hatshysy boldy. Sondai-aq, Ishki ister mekemesinen, kadrlar mekemesinen, tártip tekserý komitetinen, ádilet departamentinen, Ile Qazaq oblystyq tártip tekserý komitetinen onǵa jýyq adam keldi. Al «Jebeý» qoǵamdyq birlestiginiń atynan 5 adam jáne osy qalyptasqan jaǵdailardy óz kózderimen kórgen iaki týystary arqyly bilip otyrǵan ondai adam qatysty. Delegatsiia músheleri bizdiń tarapymyzdan qoiylǵan suraqtarǵa naqty jaýap berip, kezdesýge kelgenderdiń árbirimen mamyrajai sóilesti. Biz tómendegidei alty túrli usynysty ortaǵa tastadyq.
Birinshi, keibir mekemeler zeinetkerlerdiń pasportyn, yqtiiar hatyn jinap alyp, eshqandai túsinikteme bermei kúttirip otyr;
Ekinshi, olarǵa Qazaqstan azamatynan shyǵýdy buiyrǵan. Olai bolmaǵanda zeinetaqyny toqtatamyz degen;
Úshinshi, eki ai ishinde Qazaqstannan alǵan yqtiiarhatyn qaitarýyn mindettegen, sóitpegende zeinetaqyny toqtatyp, pasportyn jiyp alatynyn aitqan.
Tórtinshi, Qazaqstannyń azamattyǵyn alǵan adamdardyń ishinde ýaqytynda propiskasyn óshirmegenderdi qos azamattyq dep tanyp, zeinetaqysyn toqtatqan, Esh sebepsiz propiskasyn óshirýge kedergi keltirgen.
Besinshi, ýaǵynda mekemesine baryp tizim bermegenderdiń (densaýlyǵyna bailanysty) zeinetaqysyn toqtatqan.
Altynshy, qaityp barǵan biraz kisilerdiń jasy ulǵaiǵan, densaýlyqtary jaqsy emes, bala-shaǵalary qasynda joq, ol jaqtaǵy úilerin satyp jibergen. Osy kisiler qatty qinalyp jatyr.
Delegatsiia múshelerine osy jaǵdailarǵa jiti kóńil bólip, ońdy sheshim qabyldaýlaryn suradyq. Olar bul máseleni túbegeili sheshýge quziretteri jetpeitinin, osyndaǵy talap-usynystardy tyńdap, zerttei kele, Qytai zańdaryna sai bir sheshim qabyldaitynyn aitty. Biz olarǵa Qytai zańynda zeinetkerlerdiń qai eldiń azamattyǵyn alsa da zeinetaqysy toqtamaidy ári ózge eldiń azamattyǵyn alǵan azamattyń Qytaidaǵy azamattyǵymen kosa propiskasy da avtomatty túrde birden óshirilýi kerektigin qaitalai aityp, qazirgi jergilikti biliktiń keibir áreketteri Qytaidyń negizgi zańdaryna qaishy keletinin túsindirdik. Olar bizben mádenietti suhbat quryp, bizdiń usynystarymyzdy Qytaiǵa barǵan soń sheshýge tyrysatyndyqtaryn jetkizdi.
– Odan beri de aptaǵa jýyq ýaqyt ótti. Qandai sheshim qabyldapty? Delegatsiia múshelerimen habarlasyp tursyzdar ma?
– Olar Qytaiǵa ketken soń da bizge telefon soǵyp, ózderiniń túsinbegen tustaryn qaitalai surady. Qazir Ile qazaq oblysynyń keibir aýdandarynda jiyp alǵan yhtiiarhattardy, ishinara pasporttaryn da ózderine qaitaryp berip jatqanyn estip jatyrmyz. Bizge arnaiy rahmet aityp, qýanyshyn jetkizgender de bar. Aitalyq, delegatsiia quramynda bolǵan Ile oblystyq partiia komiteti tártip tekserý komiteti hatshysynyń orynbasary Ánýar Aidaruly Qulja qalasyna jetisimen arnaiy jiyn ótkizip, jergilikti aýdandarǵa zeinetaqy jáne yqtiiarhat máselesi boiynsha arnaiy tapsyrma beripti dep estidik. Jiyp alynǵan pasporttardy qaitaryp berýdi de tapsyrypty deidi.
Osydan buryn kezinde Tarbaǵatai aimaǵy Dórbiljin aýdanynan kelgen Aldiiarhan Túrkistan atty aqsaqal Qazaqstan azamattyǵyn alǵanyna bailanysty 8 ai boiy zeinetaqysyn ala almaǵanyn, keiin Kytaidyń Almatydaǵy bas konsýly Jan Ýyi myrzanyn tikelei aralasýymen 8 ai boiy toqtatylǵan zeinetaqysyn bergizip, budan bylai jalǵasty alýǵa kol jetkizgendigin delegatsiia múshelerine óz aýzymen aitty. Aqsaqal óz aimaǵyndaǵy quziretti oryndardyń budan bylai azamattyq alǵan azamattardyń zeinetaqysy toqtamaitynyna ýáde berip, olar jylyna bir ret Qazaqstandaǵy Qytai elshiligine baryp, ózderiniń aman-esen ekendikterin málimdep tursa boldy, Qytaiǵa da barmasa bolady degen sheshimge kelgendigin jetkizdi.Menińshe, bul artyq talap emes. Endi yqtiiarhat alǵan zeinetkerlerdiń máselesi de on sheshiledi degen úmittemiz. Odan ózge de máseleler óz ýaqytynda birtindep sheshilerine senimdimiz.
– Sonda bul túitkildi másele jalpy Qytaidyń qazaqtarǵa jasaǵan arnaiy saiasaty emes, jergilikti ákimshiliktiń «asyra silteýi» bolyp tur ǵoi?
– Dál solai. Muny «Qytaidyń qazaqtarǵa ádeii jasap otyrǵan qysymy, imperiialyq saiasatynyń bir kórinisi» dep dabyra qylýdyń ózi uiat. Bul jergilikti ákimdiktiń máseleniń arǵy ózegine úńilmei, birjaqty qaraýynan týyndaǵan dúnie. Áitpese, dúniege eń kóp taralyp jatqan osy Qytailar. Olar qai eldiń azamattyǵyn almai jatyr? Eshqaisysynyń zeinetaqysyn toqtatyp jatqan joq. Sebebi, óz zańdarynda bul másele anyq jazylǵan. Ózge eldiń azamattyǵyn alǵan zeinetker óziniń sanaly ǵumyryn Qytai úshin sarp etken azamat retinde qaralady. Demek, onyń Qytai úkimetiniń zeinetaqysyn igiliktenýine tolyq quqyǵy bar.
– Osyndai túsiniksiz jaitter eki eldiń ózara qarym-qatynasyna teris áser etpeýi úshin bizdiń quziretti oryndar qandai sharalardy qolǵa alǵany jón? Qarapaiym halyq mundai mezetterde ózin qalai ustaýy tiis?
– Bizdiń keibir azamattar «Syrtqy ister ministrligi qaida qarap otyr? Qytaidyń imperiialyq saiasat júrgizgenine tóze almaimyz» degen siiaqty urandatyp jatady. Shyn máninde, bul Qytaidyń ishki máselesi, olar shetelge ketken zeinetkerge óz zańdary boiynsha zeinetaqy berýge mindetti bolsa da, ony QR SIM talap ete almaidy. Muny tek asa saqtyqpen, diplomatiialyq jolmen ǵana sheshýge bolady. Osy jolǵy jaǵdaidan QR Syrtqy ister ministrligi de habardar boldy. Biraq máseleniń mán-jaiyn tolyq bilmeýleri múmkin. Sebebi, Qytaidyń zańyn, Shynjańdaǵy sońǵy áleýmettik-saiasi máselelerdi sol jaqqa baryp, kórip júrgen azamattar bolmasa, kóp adam bile bermeidi. Sol úshin QR SIM men Aqordaǵa orynsyz ókpe artyp, eldi shýlatýǵa úiir bolýymyzdyń qajeti joq. Atqarýshy bilik qana emes, kez kelgen azamat mádenietti suhbat qurýdyń jolyn izdep úirensek, bul elimizdiń bedelin de, bereketin de arttyra túsedi. Qytai – bizdiń myńjyldyq kórshimiz. Qalasaq ta, qalamasaq ta bul elmen bailanysymyz úzilmek emes.
Ótkende AQSh-tyń memlekettik hatshysyn qabyldaǵan Qytai Prezidenti: «Álemdegi eki alyp el úshin istestik pen dialogtan basqa tiimdi jol joq. Jaýlyq pen ózara qysastyq eki el halqyna jaqsylyq ákelmeidi» dedi. Biz úshin de orynsyz úrei, aiǵai-shý tiimdi jol emes. Ózara tatýlyq olarǵa da, bizge de tiimdi. Eger eki eldiń qazirgi úilesimdi áriptestigi buzylmasa, munyń paidasyn eń birinshi bolyp kóretin – sol Qytaidan kelgen aǵaiyndar. Al, kerisinshe, eki eldiń yntymaǵy buzylyp, teń dárejedegi áriptestigine syzat tússe, onda da eń aldymen zardap shegetinder – taǵy da sol Qytaidan kelgen qandastarymyz! Biz muny esten shyǵarmaýǵa tiispiz.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan T. ÓSKENBAI.
