Ekonomikasy qýatty el – mashina jasaý salasy damyǵan el. Álemniń kóshbasshy memleketterine qarasańyz, bul tujyrymnyń aqaýsyz shyndyq ekenin moiyndaisyz. Sol elderdiń kóbi óndiriske qajetti shikizatty ózge aimaqtan tasymaldaityny oilantpai qoimaidy. Bizdiń el mashina jasaý salasynda ózgelerge táýeldi bolyp keledi. Qanshama jobalardy qolǵa aldyq, biraq ońdy nátije áli baiqala qoiǵan joq. Bul saladaǵy olqylyqtyń ornyn qalai toltyramyz? Mashinanyń qandai túrlerin shyǵarýdy qolǵa alǵan jón? Elimiz ǵalymdarynyń ǵylymi potentsiialy qandai? Osy jáne ózgede suraqtar tóńireginde Q. I. Sátbaev atyndaǵy Qazaq Ulttyq tehnikalyq ýniversitetine qarasty Á. Búrkitbaev atyndaǵy ónerkásiptik injeneriia institýtynyń direktory, tehnika ǵylymdarynyń doktory Áýezhan TURDALIEV myrzany áńgimege tartqan edik.
– Jer júziniń ekonomikalyq kartasyna qarasaq, mashina jasaý ónerkásibi damyǵan elderdi tórt topqa bólýge bolady. Birinshi topqa Soltústik Amerika jatady, olar mashina jasaý ónimderiniń barlyq túrin óndiredi. Ekinshi topqa Eýropa (TMD elderinen basqa) elderin aitýǵa tiispiz. Bular alǵashqy bý mashinasyn jasaǵannan beri, bul salada ózgege des bergen emes. Úshinshi top dep shyǵys jáne ońtústik shyǵys Aziia elderin ataimyz, onyń ishinde Japoniia jáne ońtústik Koreia ózderin mashina jasaýdaǵy joǵarǵy tehnologiiasymen moiyndatyp otyr. Al tórtinshi top – TMD elderi, úlken kólemde mashina jáne qondyrǵylar shyǵaratyn qýaty boldy, bir kezderi... biraq aldyńǵy 3 topqa karaǵanda ǵylymi jetistikterin engizýden artta qalyp keledi. Germaniia, Frantsiia, Italiia, Angliia, Ispaniia, Amerika, Braziliia, Japoniia, Ońtústik Koreia, Qytai, Singapýr, Malaiziia sekildi kóptegen elder mashina jasaý salasyn ýysynda ustap tur. TMD elderinderiniń ishinde Belorýssiia óziniń aýyl sharýashylyǵyna qajetti tehnikalaryn, Resei aýyr tehnikalyq mashinalary men burynǵy jeńil kólikteri qaita jańalap, shyǵarýdy qolǵa alyp keledi. Kórshimiz Ózbekstannyń jetistikteri de edáýir. Jeńil avtokólik óndirýde álemniń aldyńǵy 30 eliniń ishine engenin aitsaq ta jetkilikti.
– Qazaqstanda kezinde kóptegen zaýyttar boldy ǵoi. 2000 jyldary «Tulpar» atty kólik shyǵarǵanymyzda jadymyzda. Nege kóptegen bastamalar aiaqsyz qalyp keledi?
– Elimizde kezinde óndiristik ónimniń besten birin mashina jasaý ónerkásibi bergen. Bizdiń kóptegen zaýyttarymyz boldy. Soǵystan keiingi jyldarda ondaǵan mashina jasaý zaýyttary salyndy. Aspap jasaýdyń, elektrotehnikalyq ónerkásiptiń, traktor jasaýdyń jańa salalary qarqyndy jumys istei bastady. Mysaly, 1990 jyldary mashina jasaý kesheniniń quramynda 2500-dei ónim túrlerin shyǵaratyn 370 zaýyt jumys istegenin bul kúnde kóbimiz umytyp ta ketkendeimiz... Qazir she? Mashina jasaý salasynda kóp zaýyttarymyz burynǵy Keńes odaǵy ýaqytynda shyǵarǵan ónimderin sany jáne sapasy jaǵynan tómen quldyratyp aldy. Tańǵalatyn nárse emes, elimizdegi ulttyq ónerkásiptiń mashina jasaý ónimderi 1990 jyly 16% bolsa, 2008 jyly 2,9% qurady. Ókinishtisi sol, biz zaýyttardy saqtaýdyń ornyna, temir-tersek esebinde satyp jiberdik. Endi sondai zaýyttar salý úshin milliardtaǵan qarjy qajet. Sońǵy jyldary bul salaǵa memleket airyqsha nazar aýdara bastady. Jýyrda Elbasy Nursultan Nazarbaev Qostanaiǵa sapary barysynda Koreia birlesken mashina qurastyrý zaýytyna soǵyp, olardyń jumysyna sáttilik tiledi. Eger til-kóz timese, aldaǵy birneshe jyldyń ishinde sol zaýytta 80 myń dana mashina qurastyrylatyn kórinedi. Bul airyqsha aýqymdy joba. Memleket basshysy artqan senimniń úddesinen shyǵý úshin zaýyt basshylyǵyn qaýyrt jumys kútip tur.
– Bizge dál qazir mashina jasaýdyń qandai túrlerin qolǵa alǵan jón?
– Odaq ydyraǵan kezde Qazaqstanda 120 myńǵa jýyq júk vagony bolǵan. Búginde sonyń 70-80 myńy bar, qalǵandary eskirdi. Bizde vagon jetispeýshiligi jylda sóz bolyp keledi. Bizge dál búgingi tańda 20-30 myńdai vagon qajet. Onyń bárin satyp alýǵa jaǵdaiymyz jar bermeidi. Sondyqtan jyl saiyn 1000 vagon ǵana satyp alyp otyrmyz. Muny bir deńiz. Qazaqstanda buryn 230-240 myńdai traktor bar edi. Qazir shamamen 130 myńdai qalsa kerek. Demek, aýyl sharýashylyǵyna 100 myńdai traktor kerek. Aýyl sharýashylyǵy tehnikalaryna zárý, satyp alýǵa qarjylyq múmkindigi joq iri sharýashylyqtar qanshama. Iri sharýashylyq birlestikter shetelden tehnika satyp alǵanymen, shaǵyn fermerlerdiń oǵan múmkindigi jetkiliksiz. Belorýstyń shaǵyn traktorlaryn satyp alýmen ildaldalap keledi. Onyń ózi tapshy. Biz aýyl sharýashylyǵy tehnikalaryn birneshe márte jasaýǵa talpynyp kórdik. Bul jumysymyzdan nátije shyqpady. Meniń aitpaǵym, bizge dál qazirgi tańda vagon jáne aýyl sharýashylyǵy tehnikalaryn óndiretin birneshe iri zaýyt salǵan durys. Onan shyǵatyn ónimderdi meilinshe halyqqa qoljetimdi baǵamen bolmasa lizing arqyly bersek, zaýyt ta, halyq ta utylmas edi. Al jeńil avtokólikterdi shyǵarýdyń jóni basqa. Oǵan júieli jumys kerek. Múmkindiginshe, otandyq ǵalymdardyń ǵylymi potentsialyn ońdy paidalanǵan jón.
– Q. I. Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnikalyq ýniversiteti mashina jasaý mamandaryn daiarlaityn biregei oqý orny. Uzaq jyldyq pedagogikalyq jáne ǵylymi tájiribesi bar. Mashina jasaý mamandyǵy boiynsha bitiretin túlekterge suranys bar ma?
– Eń áýeli, ýniversitetimizdiń biyl 80 jyldyq mereitoiy ekenin aita keteiin. Uzaq jyldyq tarihy bar biregei oqý ordasynyń jan jaqtyly jetistikterin aitar bolsaq, áńgimemiz uzaqqa sozylary anyq. Elbasy ár Joldaýynda joǵary oqý oryndarynda tehnikalyq mamandyqtarǵa jiti kóńil bólýdi tapsyryp keledi. Bizdiń ýniversitet elimizge eń qajetti mamandardy daiarlaityn, ǵylymi múmkindigi óte joǵary, joǵary sanattaǵy oqytýshylary kóp, halyqaralyq bilim berý standarttary negizinde shákirtter daiyndaityn, aty alys-jaqyn shetelderge tanymal mańdaialdy oqý orny bolǵandyqtan, qashanda óz atyna kir keltirmeýdi oilaidy. Mundaǵy ár ustazdyń moinynda airyqsha júk bar. Elbasy «Básekege qabiletti ult qalyptastyrý – zaman talaby» ekenin aityp keledi. Biz dál sol maqsatta jumys isteitin ujymbyz. Ýniversitet rektory Jeksembek Mákeiuly Ádilov álemdegi tehnologiialardyń jańa úlgisin der kezinde oqý ordasyna engizip, jańa ǵylymi jetistikterdi úirenýge bar jaǵdaidy jasaýdy qolǵa alyp otyr. Bilim berý salasyndaǵy árbir jańalyqtan qalys qalmaýdy bizge mindetteidi, oǵan qajetti ǵylymi bazany qalyptastyrýdan qarjy aiap jatqan joq. Qazir bizden bitirgen túlekterdiń biraz bóligi elimizdegi zaýyttarda jumys istese, keibiri shetelderden shaqyrtý alyp, qurlyq attap ketip jatqandary da bar. Árine, eger elimizde mashina jasaý salasy qarqyndy damysa, olardyń elden ketpeitini anyq. Al institýtymyzdan bitirgen bilikti mamandardyń qatarynda nebir elge tanymal azamattar, qoǵam qairatkerleri, zaýyttar men fabrikalardyń basshylary, belgili ǵalymdar kóp. Institýt mashina jasaý, munai-gaz ónerkásibi, jeńil ónekásipke qajetti tehnikalardy daiyndaityn mamandardy ázirleidi. Bizdiń túlekterimizdiń birnesheýi ózderiniń patentterin ózge elderge satqanyn da bilemiz. Bizde olardyń jańalyqtaryn óndiriske engizýge enjaolyq qolbailaý bolyp otyrǵanyn da jasyryp qaitelik. Ózderi ónim shyǵarýǵa qarjy tappaidy. Bul olqylyqtyń ornyn toltyratyn kún taqaý ǵoi dep oilaimyn. Óitkeni, Prezident mashina jasaý salasyna airyqsha kóńil bólip otyr. Úkimet te qoldan kelgen kómegin aiap jatqan joq. Qýatty el mashinasyn ózi jasaidy. «Jaiaýdyń shańy shyqpas» degen halyqtyń urpaǵymyz ǵoi. Mashina óndirisi damymaǵan eldiń ózge salasy damidy deý qiyn.
Ýniversitetimizden bilim alyp jatqan jastardyń izdengishtigi súiintedi. Olar tehnologiia men indýstriia damyǵan ǵasyrdyń túlekteri bolǵandyqtan, aqparattyq múmkindikti qalt jibermei, ózderine kerekti ǵylymi jańalyqtardy ýaqtyly bile alady. Bir baiqaǵanym, únemi ózge elderdegi sońǵy ǵylymi jańalyqtarǵa qulaq túrip, ishtei solarmen báskelesetinderi baiqalady. Ózderi jańalyq ashýǵa qumar. Armandary álemge tanymal qazaqstandyq mashina brendin jasaý ekenin aityp ta jatady. Biz solardyń armandaryna qanat bitirý úshin bar kúshimizdi salamyz. Eger maǵan: «Ulttyq ideologiiany qalai qalyptastyrýǵa bolady?», – dep suraq qoisańyz, men oilanbastan: «Otandyq indýstriiany damytý, óz mashinamyzdy jasaý» der edim. Ulttyń rýhyn serpilter kúnniń de aýyly alys emes ekenine senim kásil.
Áńgimelesken, T. TAŃJARYQ.
.
DEREK
Odaq ydyraǵan kezde Qazaqstanda 120 myńǵa jýyq júk vagony bolǵan. Búginde sonyń 70-80 myńy bar, qalǵandary eskirdi.
Qazaqstanda buryn 230-240 myńdai traktor bar edi. Qazir shamamen 130 myńdai qalsa kerek. Demek, aýyl sharýashylyǵyna 100 myńdai traktor kerek.
