Baqytsyzdar otany

Orystan dosyń bolsa, aibaltań janyńda bolsyn

Qazirgi Resei jarlaýyttyń ústindegi lashyq sekildi. Biraq olar ózderin saraida otyrmyz dep elestetkisi keledi. Ekonomikalyq ári rýhani alyp tolqyndar jarlaýytty úńgi túsýde. Ony sezer Resei joq. Kóp ótpei ainalasynan daýyl kóterilýi ǵajap emes. Sonda álgi lashyqtarynyń dal-duly shyǵary sózsiz. Mundai qaýqarsyz halderin jasyrý úshin ainalasyna aibar shegý orystardyń ejelgi ádeti.

Ne Batys, Ne Shyǵys, ne Eýropa, ne Aziia ekeni belgisiz dúbára eldiń tarihyna úńilseńiz, bilik ieleriniń óz halqynyń azaptalýynan lázzat alatyn toǵysharlyǵyn baiqaisyz. Sonaý patshalyq Reseiden kúni búginge deiin bilik basyna urda jyq, toǵyshar top ielik etýde. Orys halqy Dostoevskiidiń álgi bir jyndysúrei, óz jandaryn ózderi qinaýmen ómirlerin ótkizetin keiipkerlerinen áli de uzai qoiǵan joq. Olar áldenege ie bolǵysy kelip jantalasady, qyzyǵy, onyń ne nárse ekenin ózderi bilmeidi. Óitkeni, olardyń taban tirer tól mádenieti bolǵan emes. Olardyń mádenieti – toǵysharlyq pen jekkórýshilik, ózgemen jaýlasý. Sondyqtan, mádenietti suhbattasýǵa dármensiz. Ekinshi dúniejúzilik soǵysta jeńilgen nemister men japondardy tyǵyryqtan qutqarǵan mádeniet ekenin, ulttyń ishki rýhani bolmysynyń suhbattasýǵa beiimdiginiń arqasy ekenin barsha álem moiyndasa kerek. Orystardyń ondai biik parasaty bolmaǵandyqtan, kún sanap qurdymǵa ketý ústinde. Sońǵy 20 jyl ishinde Keńs odaǵy kezindegi bar aibarynan aiyrylǵan Resei barsha álemge jaýyǵýmen kún keshýde. Olar ózderiniń irip-shirýin, ózekterin kemirgen jegi qurtyn ózderinen kórýdi umytqan. Buryn da solai edi, qazir de solai. Bir tańǵalarlyǵy, Reseidiń álsizdigin ózderi artyqshylyǵyna balaidy. Qoldaryndaǵy áskeri qarýlaryn qoqańdatyp, doq kórsetý arqyly jan-jaǵyn úreige bóleýdi jeńis dep tileitinderi kúlkili. Anyǵy, Reseidiń kez kelgen salasy áldeqashan toqyraǵan. Shyn máninde, tek TMD elderi ǵana seskenetini bolmasa, Eýropanyń olarǵa túkirgeni bar. Baltyq jaǵalaýyndaǵy elder áldeqashan reseilik fobiiadan qutylǵan. Ázirbaijan, Grýziia, Ózbekstan sekildi elder de «sasyq ólkeden» irgesin aýlaq salyp úlgerdi. Alaida, Pýtindy Kún kósem dep biletin orystar ol shyndyqty moiyndaǵysy joq. Ózderin aqyldy, zeiindimiz dep esepteitin elitalarynyń kóp bóligi Pýtindi «Batys qubyjyqtarynan qutqarýshy paiǵambar» dep oilaitynyn bilý qiyn emes, áitpegende, olar sońǵy ýaqiǵalar kezinde tegeýirindi qarsylyq kórseter edi. «Reseidiń jeri qanshalyq úlken bolsa, sory sonshalyq qalyń» degen sózdi kim aitqanyn bilmeimin, kim aitsa da, dál taýyp aitqan. Olar dál qazir sorlaryn odan arman qalyńdatýǵa kúsh salyp otyr.

Bizdiń keibir qazaqtar Reseisiz kún kóre almaimyz dep oilaidy. Qudaiy kórshimiz ekeni shyndyq, biraq olarmen birge otqa túsýdiń qajeti joq. Sebebi, Resei kúni batyp bara jatqan el. Biz úlgi tutar eshqandai mádenieti joq ulttan biz ne úirenemiz? Áýeli, juqtyrǵan jaman dertterimizden qalai saýyǵýdy oilaǵanymyz abzal. Mysaly, Siz bilimniń qainar kózi dep uǵatyn orys tiliniń TMD elderinen basqa aimaqqa barsańyz kók tiyndyq quny joq ekenin bilesiz. Ýkrainadan eki attap Polshaǵa, Latviiaǵa, Horvatiiaǵa qadam basyńyz, eshkim pysqyryp qaramaidy. Ázirbaijannan ary asyp, Túrkiiaǵa jetińiz, orys tilin túk qajetsinbeitinderin júzinen baiqaisyz. Kaspiidiń arǵy – parsylar men Arab dúniesi orys tiline muryn shúiire qaraidy. Qytai, Japoniia, Úndistan... eshbiri orys tilin qajetsinip jatqan joq. Eýropa elderi orys kórse, saiqymazaq keiipker kórgendei, ańtaryla ári jany ashyp qaraidy. Orystardyń ózderi jaratqan qandai jańalyǵy bar ekenin sanap kórińizshi, oiyńyzǵa jóni durys eshteńe túspeidi. Kerisinshe, olar únemi ózgelerden urlaýmen keledi. Senbeseńiz, saittaryndaǵy aqparattardy aqtaryńyz, halyqaralyq mańyzy bar, ǵylym, óner, dúnietaný, ádebiet salasyndaǵy barlyq jańalyqtardy Batys elderinen siltemesiz kóshirip otyr. Al biz olardy orystar jazǵan eken dep, aýzymyzdy ashamyz da otyramyz. Jáne olar ózderiniń kemdigin bildirmeýge tyrysyp, ótirik namysqa basyp, orystardy ózgelerden artyq kórsete, ústemelep aýdarady. Mundai plagiattyq tek orys dúniesine jarasymdy...

Men orystardyń bir minezine tánti ekenimdi jasyrǵym kelmeidi. Olardyń kez kelgeni ózderiniń az biletindikterin bildirmeýdiń sheberi. Qarapaiym, eki aýyz sózben túsindirýge bolatyn dúnieni olar únemi kúrdelendirip, qiyndatyp jetkizýdiń masteri. Kez kelgen alqash oryspen jaqyndasa ketseńiz, óziniń shalapushlyq bilgenin úlkeitip aityp, dabyraita danyshpansitynyn baiqaisyz.

Resei – baqytsyzdar otany, jalǵyzdardyń mekeni. Ony baqytsyz etken mádenietsizdikteri jáne toǵyshar sheneýnikteri. Búgingi Resei bolashaqta qalai jalǵyz qalsa (qazirdiń ózinde jalǵyz), qarapaiym halqy da sondai jalǵyzdyq qursaýyna qamalǵan. Olar jalǵyz emes ekendikterin dáleldeý úshin bárine jaýyǵyp júr. Kózi qaraýytqannyń janyna úiir bolmaý kerek, zalaly tiedi...

Toqtaráli TAŃJARYQ.