Osydan 10 jyl buryn «Ana tili» tilshisimen saýaldasqan Ámirjan Qosanov araǵa ýaqyt salyp prezident sailaýyna túserin boljamaǵan bolar. Ol tusta Qosanov JSDP qatarynda edi. Odan beri de qanshama sý aqqanmen, sol suhbatynyń máni men mazmuny solǵyn tartpapty. Qosanovtyń 10 jyl burynǵy suhbaty men búgingi ómirden esh aiyrmashylyq tappasańyz, taýsylmańyz. Suhbatty jariialaýdyń sebebi sol-tuǵyn.
– Ámirjan aǵa, Parlament sailaýynan beri de biraz ýaqyt ótti. «Nur-Otan» partiiasyn biliktiń qolbalasy dep qansha synap-minesek te, kún ótken saiyn dúbiri kúsheiip kele jatqan sekildi. Kerisinshe, «halyqshylmyz» dep júrgen oppozitsiialyq partiialardyń úni nege báseń? Oppozitsiiaǵa halyqpen jumys isteýge qulyqsyz, olarǵa halyq emes, bilik pen jaily oryn ǵana kerek deýshilerge ózderińizdi jyǵyp berip otyrgan joqsyzdar ma?
– Sailaý kezeńi – óz zańdylyǵy bar erekshe kezeń. Kimniń kim ekeni tanylatyn da, kimniń kim ekenin tanytatyn da osy tus.
Sondyqtan «Abylaidyń asynda shappaǵanda... » dep, kezi kelip turǵanda qai partiia bolsyn qamshyny aiamai basyp qalady.
Onyń ishinde «aqqa Qudai jaq» dep, «Allalap» áline qarap shabatyndar da, áline qaramai álek bolatyndar da bar. Qarap shabatyndar – ózine jáne halyqqa senedi, qaramai shabatyndar máre aldynda ózgeni tobyqtan qaǵsh, ózin shylbyrdan súirep ótkizetin kókesine senedi.
Qai partiia bolsyn sailaýshylarǵa óz tuǵyrnamasyn jetkizip, onyń qoldaýyna ie bolý úshin baryn salady, el aralap, aqparat quraldary arqyly úgit-nasihat júrgizedi.
Onyń ústine qazirgi zamannyń ajyramas bóligine ainalǵan «saiasi tehnologiia», «piar» degen bar. Bular – sailaý kezindegi saiasat tili. Sol sebepti qalasa da, qalamasa da saiasi partiialar sol saiasat tilimen sóileýge májbúr.
Árine mundai sailaýaldy qam-qareket bylaiǵy kezeńdermen salystyrǵanda, qyzý da qarbalasqa toly bolatyny sózsiz. Ondai aiyrmashylyqqa túsinistikpen qaraý qajet dep oilaimyn. Biraq saiasatta syrttai saiabyr bolǵanmen, ishtei saiabyr bolmaidy. Saiasi kúrestiń kózge kórine bermeitin tustary, basqa da ádis-tásilderi kóp.
Al, endi, tek qana jaily oryn kerek bolsa, baiaǵyda-aq Astana jaqta júrer edik qoi. Shynyn aitqanda, ondai shaqyrýlar aragidik bolyp ta turady. Ol da saiasi oiyndaǵy astyrtyn júristerdiń biri. Ásirese, sailaýlar men sottaýlar aldynda jiilep ketedi ondai bailanystar.
Meniń de, meniń demokrattar sapyndaǵy áriptesterimniń de mańdaiyna «Ǵumyr boiy oppozitsiiada júrsin» dep jazylyp qoimaǵan shyǵar. Zaman da ózgerer, bilik te ózgerer. Memlekettik qyzmetke de shynymen halyqtyń qamyn oilaityn azamattar kóptep keler.
Saiasi júieni qanshama synasaq ta, sol júiede qyzmet etip júrgen, eli men ultyna janashyr birtalai azamat bar ekenin moiyndaý kerek. Olardyń túr-túsin halyq jaqsy biledi. Eger de shynaiy saiasi reformalar qolǵa alynsa, olardyń da qatary molaia túser edi.
Al «halyqpen jumys isteýge qulyqsyz» degenge kelsek... Árine, qalyń kópshilikke, ásirese, aýyldaǵy aǵaiynǵa oiymyzdy, qoǵamdaǵy qubylystarǵa balama kózqarasymyzdy jetkizý bizge ońai bolyp jatqan joq. Qulqymyzdyń joqtyǵynan emes, múmkindigimizdiń joqtyǵynan. Onyń obektivti de, sýbektivti de sebepteri bar. Ózgeniń kúbirin dúbirge ainaldyryp jatqan telearnalar bizge kelgende, esigin aiqara ashyp: «Kel, efirge shyǵa qoi» dep otyrǵan joq.
Jergilikti jerdegi sheneýnikterdiń sholaq belsendiligi birinen biri ótedi. Biraq halyqtyń kózi ashyq: ol biliktiń de, bizdiń de ótirigimiz bolsa, sózimiz ben isimiz janaspai jatsa, lezde seze qoiady.
Ózimizden de kiná joq emes. Osy baǵyttaǵy jumysymyzdy jetildire túsý kerektigin sezemiz. Sailaýǵa qatysý – bizdiń júmysymyzdyń bir ǵana bóligi. Negizgi maqsatymyz – halyqtyń saiasi mádenietin kóterý, qalyń buqaraǵa óz quqy men bostandyqtaryn talap ete bilýdi uǵyndyrý.
– Úlken saiasat «úlken» aqshasyz júrmeidi. Ótken Parlament sailaýynda «Nur Otan» partiiasy men oppozitsiialyq JSDP partiiasynyń sailaý qoryndaǵy qarjy kólemi ózgelerden qara úzip, dara shyqty. Qyrýar aqshany oppozitsiia qaidan alyp otyr?
«Sheteldik uiymdar astyrtyn qarjylandyrady, otandyq alpaýyttar tasada jatyp, qoltyqtan demeidi, onyń ishinde bizdiń elde shynaiy demokratiialyq qundylyqtardyń ornyǵýyna múddeliler de, belgili bir adamdy partiia kósemi etý arqyly bilikti qolǵa túsirgisi keletinder de bar» deitin joramaldarda qisyn bar ma?
– «Aqshany qaidan aldyń?» degen suraqty bizden góri, bizdiń qarsylastarymyzǵa qoiǵanyńyz durys bolar. Óitkeni biz qaidan alsaq ta, urlap almaǵanymyz anyq.
Eger biz urlasaq, ánsheiinde synyqqa syltaý tappai otyrǵandar bir-aq kúnde áshkerelep, «ýa, halaiyq, mynalar ury» dep, aidai álemge pash eter edi. Elimizde saiasi partiialarǵa shetelden qarjylyq kómek alýǵa zań júzinde tyiym salynǵan. Durys, óitkeni óz elimizdiń bolashaǵyn muhittyń arǵy jaǵyndaǵylar emes, ózimiz anyqtaýymyz kerek.
Basqasyn bilmeimin, dál bizdiń JSDP eshbir banktiń, ne oligarhtyń shylaýynda júrgen joq. Bizdiń qoldaýshylarymyz qarapaiym halyq, shaǵyn jáne orta biznes.
Sondyqtan da qaltasy qalyń toptardyń múddesine sai kelmeitin jaittardy, máselen, iri kapitalǵa ie oligarhtardy tejep, ekonomikaǵa memlekettik retteý mehanizmderin engizý, halyqty súliktei soryp otyrǵan monopolisterdi táýbasyna keltirý sekildi shymbaiǵa batar shyndyqty eshkimnen imenbei aityp júrmiz. Mundai ótkirlik bilikke ǵana emes, demokrat ataǵyn jamylǵysy keletin keibireýlerge de jaǵa qoimaitynyn bilemiz.
Óz basym bizneste júrip, ishtei tynyp, ádiletti kóksep júrgen kóp azamatty tanimyn. Siz ben bizge belgili sebeptermen olar bilikke ashyqtan-ashyq syn aita almaidy. Bálkim, olar bizge qol ushyn berý arqyly ańsaǵan maqsattaryna jetýge úmtylatyn da shyǵar.
Al kósemdikke kelsek. Saiasi qyzmettiń bir sharty belgili bir tulǵanyń azamattyq belsendiliginiń ózgelerden erekshelenýi. Osy jaǵyn báz bireýler jalpy protsess murattary úshin emes, jeke basynyń qamyna paidalanyp, el kózine qorash kórinetini ras.
Múmkin sondyqtan da bizdiń keibir áreketterimiz «kósemshildikti kókseýshilik» siiaqty kóriner.
Qaitalap aitaiyp, eń basty synshy – halyq. Qyrýar qarjy jumsap, jeke uiymnyń bastyǵy bolyp, qonjiyp otyra qalýǵa bolady. Ondai mysaldar jetip jatyr. Alaida kósemshildikti qoldan jasaýǵa bolsa da, kósemdik satylmaidy!
– Oppozitsiia bilikti, bilik oppozitsiiany synasa da, ult máselesine kelgende ekeýiniń de ustanymy egiz qozydai uqsas bolatyny qalai? «Kóptildi», «kópdindi» sailaýshylardan aiyrylyp qalmas úshin qazaq halqynyń múddesin elemeý qashanǵa deiin jalǵasady?
– Iá, osy ýaqytqa deiin saiasi partiialar «qazaq máselesin» ashyq kótere alǵan joq.
Kerisinshe, bilik partiialary Qazaqstandagy orys máselesin kótergeni, ultaralyq tatýlyqtyń jóni osy dep, orystildi elektorattyń kóńilin aýlaǵany esińizde shyǵar. Bul da saiasi tehnologiianyń bir túri.
Ult máselesi, sóz joq, shetin másele. «Ýralap» urandatqanmen dúnie aiaq astynan ózgerip ketpeidi. «Musylman bolmaq áste-áste» degendei, «aqyryp teńdik suraityn kún» de alys emes.
Menińshe, zaman da, qoǵam da ózgerdi. Eń bastysy, qazaq ultynyń ózgeden ózgeshe tól múddeleri bar ekenine basqalardyń da kózi jete bastady. Máselen, Almaty qalasyndaǵy qazaq gimnaziiasynda oqityn kishkentai qyzymdy aparǵanda men sol mektepke balalaryn oqytyp júrgen basqa ult ókilderin jii kóremin.
Sońyń bireýiniń maǵan: «Bolashaq qazaq tilinde ǵoi. Ózim tolyq úirene almaspyn, jas kelip qaldy. Al balam qazaq tilinde sýdai aǵyp turýy tiis! Sonda ǵana men áke retinde onyń bolashaǵyna senimdi bolamyn!», – degeni bar-dy. Bul – Qazaqstan sekildi erekshe ulttyq tarihy bar memleket úshin óte-móte mańyzdy jait.
Jalpy bizdiń elimizdi «kóptildi», «kópdindi» elder qataryna qosyp, ony halyq sanasyna sińirýdiń sońy jaqsylyqqa aparmaidy. Bul tirkesterdi – keshegi naqty ulttyq tuǵyry joq «sotsialistik internatsionalizm» ideologiiasynan qalǵan sarqynshaq dep bilemin.
Qatyp-semip qalǵan jasandy saiasi urandardy qoiatyn ýaqyt jetti. Ult saiasatyn, XXI ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń óz elindegi ornyn anyqtap alý jolynda bizge eń áýeli jańa saiasat, el basshylyǵynyń saiasi erik-jigeri kerek! «Ultym!» dep bilik te, biz de az aityp júrgen joqpyz.
Biraq bir nárse aiqyn – qazaq máselesi tek qana til men tarihqa, mádeniet pen rýhani máselelerge tirelmeidi! Ol máseleniń aiasy anaǵurlym keń.
– Qazaqstandyq oppozitsiianyń ortaq ustanymy nemese ideiasy bar ma?
– Qazaqstandyq oppozitsiia da kez kelgen qoǵamdyq qúrylym sekildi birkelki emes. Qoǵamnyń bir bóligi bolǵandyqtan, barshaǵa tán jaqsylyqtar da, kemshilikter de onyń boiynan tabylary haq.
Bizdiń qatarymyzda solshyl da, ońshyl da, tsentrister de bar. Bul – zańdy nárse. Máselen, biz ustanyp otyrǵan sotsial-demokratiialyq ideianyń basqa partiialardyń baǵdarlamasyna uqsamaityn, keide kereǵar tustary az emes. Alaida bul – «demokratiialyq kúshter yrdý-dyrdý» degen sóz emes. Kerisinshe, ideialyq alýantúrlilik – bizdiń bailyǵymyz. Iaǵni, demokratiia murattaryn qoldaýshylardyń jalpy qataryn kóbeite túsýge múmkindik artady. Óitkeni bizdiń ortaq maqsat bireý jáne barshamyz sonyń mańyna toptasqanbyz. Ol – eldegi saiasi júieni odan saiyn demokratiialandyrý, shynaiy halyq biligine qol jetikizý.
– Oppozitsiialyq basylymdardy oqysaq, oppozitsiiada kemshilik joq siiaqty. Artyqshylyǵy qaiysy?
– Kemshiliksiz eshnárse joq. Jandy jaratylym bolǵandyqtan bizde o jaǵy da jetedi. Máselen, óz ideialarymyzdy aýyl-aimaqtarǵa jetkizý, qalyń buqaramen tyǵyz jumys isteý jaǵy bizde aqsap jatyr. Jergilikti jerdegi kadrlarymyz da keide kóńilden shyǵa bermeidi. Saiasattyń uńǵyl-shuńǵylyna boilai bermeitin aǵaiynǵa bizdiń birigip, sosyn bólinip jatýymyz da túsiniksizdeý bop jatady.
Al artyqshylyǵymyzdy tizbelemei-aq qoiaiyn. Maqtaný ádetimde joq. El ózi aitar.
Tek qosarym mynaý:
ádilettikti, erkindikti murat etken bizdiń sózimiz qaimana halyqtyń kóńilinen shyǵyp jatyr.
Túptep kelgende, shyndyq bizdiń jaqta.
Sailaý ádil de ashyq ótse; barlyq deńgeidegi ákimder sailanyp, joǵarǵy jaqtaǵy bastyqtarynyń aldynda dirdektemei, sailaýshylarymen sanasyp, qyzmet atqarsa; sottardy da halyq ózi tikelei sailap alsa; memleket ekonomikadaǵy rólin kúsheitse; baǵa men tarifterdiń retsiz ósýi toqtatylsa; jerasty bailyǵynan túsken tabys at tóbelindei oligarhtar men sheneýnikterden halyqqa qaitarylsa, sóitip, jyldan jylǵa ýshyǵyp bara jatqan áleýmettik máseleler tezirek sheshilse; jastarymyzdyń joǵary bilim alýy tegin ári sapaly bolsa; birinshi kezekte kórsetiletin meditsinalyq kómek te tegin bolsa; sóz bostandyǵyna shekteý qoiylmasa degen usynystardy talai jyldan beri aityp kele jatyrmyz.
Osy ideialarymyzǵa kim qarsy bola alady?
Bizdiń taǵy bir artyqshylyǵymyz – qatarymyzdaǵy áriptesterimizdiń sapasy. Bizde joǵarydaǵy bastyq ne aitady degen psihologiia atymen joq. Shynaiy demokratiialyq, bir-birimen terezesi teń qarym-qatynas. Munyń ózi shenge tabynýdan aryla almai júrgender úshin úlken mektep. Qoǵam da solai ózgerýi tiis.
– Táýelsiz Qazaqstan tarihynda oppozitsiia men bilik arasynda astyrtyn kelisimder jasalǵan kezder az bolmaǵan siiaqty. Qazirgi oppozitsiia qolynda bilikke yqpal etetindei tetikter qalmady desek te, sondai kelisimder áli de júrip jatqan bolar?
– Kez kelgen órkenietti memlekette oppozitsiianyń bilikke yqpal etý joldarynyń biri – Parlament sekildi sailanbaly organdarǵa enip, sonyń sanatynda óz oiyn júzege asyrý.
Ókinishtisi, ótken sailaý bizge birpartiialyq Májilisti alyp keldi de, bizdi ondai múmkindikten aiyryp otyr. Bizdiń málimdemelerimizge bilik asa qatty qúlaq asyp jatqan joq.
Endi bizde ne qaldy? Tikelei halyqqa júginip, yqpal etý ǵana! Sol jumyspen ainalysyp jatyrmyz qazir.
Al astyrtyn ba, jariia ma, kelissózder bolyp turady. Ol da bolsa, saiasi kúrestiń bir ádisi. Tek, áiteýir, sol áńgimeler barysynda kelissóz júrgizýshiler halqyna jariia etken maqsat-murattaryn tárk etpese bolǵany. Áitpese, oppozitsilyq tirliktiń qiyndyǵyna shydamai, keshegi áriptesterin satyp ketip, biliktiń shashbaýyn birjaqty kóterip ketkender de joq emes qoi.
– Oppozitsiia men bilik qandai jaǵdaida mámilege keledi? «Ótkendi qazbalamaiyq, alda qatelespeiik» degen ortaq tujyrym nemese ideia tóńireginde toptasyp, saiasi protsesti jańa paraqtan» bastaýǵa bolmai ma?
– Ortaq mámileniń formýlasyn ózińiz aityp otyrsyz ǵoi!
Kez kelgen mámile eki jaqtyń nietin qajet etedi.
Bilik oppozitsiianyń ómir súrýge qaqy bar ekenin túsinse. Onyń pikirlerine qulaq assa, qundysyn qajetine jaratsa. Eldegi saiasi júieni odan saiyn demokratiialandyrýǵa qadam jasaýǵa ázir ekenin dáleldese.
Al oppozitsiia bilik pen onyń institýttaryn tolyqtai joqqa shyǵarmasa, onyń kemshilikterimen qatar, jetistikterin de moiyndaýdan qashpasa. Qoǵamdy, qala berdi, ómirimizdi túbegeili jańartý jónindegi basty printsipterimizden ainymai, olardy saiasi básekede tabandy túrde qorǵai otyryp, qoǵamdyq dialogqa daiyn ekenimizdi kórsete bilsek, mámile degen sol emes pe?
Elge shynaiy demokratiialyq qundylyqtardy ornatý jolynda ortaq sharýa bolsa, nege birlesip atqarmasqa? Máselen, jaqynda Qazaqstan EQYÚ-ǵa 2010 jyly tóraǵa bolatyny týraly sheshim qabyldandy. Óte durys sheshim, osynaý bedeldi halyqaralyq uiymnyń tórinde elimizdiń kók bairaǵy jelbirep turgany barshaǵa maqtanysh emes pe?
Olai bolsa, Madridte sóilegen sózinde Syrtqy ister ministri M.Tájin myrza jariialaǵan jospardyń tóńireginde nege birlesip jumys atqarmasqa? Sheshingen sýdan taiynbas. «Sailaý týraly», «BAQ týraly», «Saiasi partiialar týraly» Zańdardy nege birge ózgertpeske? Kelisip pishken ton kelte bolmaidy.
Erekshe nazar aýdarar másele mynada: EQYU-ǵa tóraǵalyq etý memleketimiz úshin tek qana maqtanysh emes, buryn-sońdy bolyp kórmegen orasan zor jaýapkershilik. Endigi jerde búkil álemniń nazary biz jaqqa aýmaq. Eger de EQYU-nyń halyqaralyq standarttaryna sai bolmai, saiasi reformalarymyz jetkiliksiz bolyp jatsa, uiattyń kókesi sonda bolady.
Menińshe, Qazaqstannyń bedelin oilaityn barsha azamatgar – sheneýnikter bolsyn, biz bolaiyq – osy bir jait týraly myqtap oilanǵanymyz durys!
– «Oppozitsiia bilikke kelse, bailyqty qaita bólis bastalady, beibereketsizdik oryn alady» deitin úreidi qalai tarqatasyz?
– Bizdiń baǵdarlamamyzben muqiiat tanysyp shyǵyńyz. Onda bireýdiń menshigin tartyp alaiyq, kámpeskeleiik, eldi astyn-ústine shyǵaraiyq deitin baptar bar ma? Onyń bári – bizdiń opponentterimizdiń oidan shyǵarǵany. Maqsattary aiqyn: bizdi elge meilinshe qubyjyq retinde kórsetip, bizden halyqty úrkitý! Ondai quityrqylyq kei jerde jemisin berip jatqany da ras.
Mine osyndailarga jol bermeý, elimiz órkenietti jolmen damý úshin bizge órkenietti qoǵamdyq ómir zańdary qajet. Bilik pen oppozitsiia arasynda órkenietti, bir-birin moiyndaý printsipterine negizdelgen qarym-qatynas ornaýy tiis.
Bárimiz de osy eldiń túlegimiz. Bárimiz de Otanymyzǵa jaqsylyq tileimiz. Bálkim, sol igi maqsatqa jetý joldary týraly úǵymymyz ózgeshelenetin shyǵar. Oǵan da túsinistikpen qaraǵanymyz abzal.
Men bir nárseden qatty qorqamyn. Qazir bizde josparly ekonomika dáýirinen keiin alas-qapasta el bailyǵyn bir toptyń qolyna bere salǵan «jabaiy kapitalizmniń» barynsha «órkendegen» kezeńi.
«Forbs» jýrnaldarynyń tórinde ornyn oiyp alǵan dollarlyq milliarderler bar eken elde!
Al úlken aqsha úlken tábetti ashady. Ásirese, saiasatta, bilikke umtylysta. Qanaǵat umytylady. Sondyqtan da ol qaltalylar qolda bar bailyǵyn mise tutpai, óz baspasóz quraldaryn jabdyqtap, óz partiialaryn qura bastaidy. Keibiri tipti «demokrattar» qataryna enip alyp, «ańqaý elge aramza molda» printsipin ustanýy da múmkin.
Mine, men osynaý «toptyq oppozitsiiadan» qorqamyn! Óitkeni, qolynda milliardtary bar bailar qara basynyń qamy úshin, aqshasy úshin, menshigi úshin jalpyhalyqtyq múddelerdi tárk ete salýy múmkin! Qýyrdaqtyń kókesin sonda kóretin bolamyz!
Sondyqtan da bizge toptyq, jekebastyq oppozitsiia emes, júieli túrdegi ideialyq oppozitsiia qajet. Jeke qarjylyq toptyń emes, barshaǵa birdei demokratiialyq murattar tóńireginde birikken kúsh kerek.
Onyń ustanymdary meilinshe anyq ári túsinikti: bilikti halyqqa qaitarý, qoǵam ómiriniń barlyq salalaryńda ádilettilik zańdaryn ornyqtyrý.
Qarsy pikir aitýshylarǵa ala kózben qaraityn biliktiń de dál osy jaitty túsinetin kezi keldi dep oilaimyn.
Suhbattasqan, Asylhan Mamashuly,
2008 jyl
