Qosanovtyń aitqanyna qosylǵannan basqa alyp qosarymyz joq. Qazaqtaimsqa suhbat bergen saiasatker qazirgi jaǵdaiymyzdy qalai bar solai sipattap beripti. Qazirgi kúiimiz qandai sonda? Keteýimiz ketken. Halyq «Habardyń» syńarjaq aqparatyna aldanýdan qalǵan áldeqashan. Halyq búginmen ómir súrgisi keledi, halyq búgin jaqsy ómir súrgisi keledi. Solai. Ámirjan Qosanovtyń suhbatyn yqshamdap usyndyq.
Bilik pen ekonomikany klandar bólip alǵan
Nazarbaev ókilettiliginiń bir bóligin parlamentke, úkimetke bólip berem dedi.
Bul ideia kúni keshe paida bolǵan joq, burynnan aitylyp kele jatyr. Kezinde Qazaqstanda myqty oppozitsiia boldy. Bilik bizden imendi, bizben sanasýǵa májbúr boldy! Óitkeni biz birge boldyq! Bizdiń bir saiasi talabymyz da osy boldy, iaǵni sýperprezidenttik bilikten bas tartyp, biliktiń úsh tarmaǵynyń tepe-teńdigin jasaý.
Bir qyzyǵy osy kózqarasty prezident te osydan erterek qoldap, resmi málimdegen. Biraq bári sóz júzinde qalyp keldi. Osydan eki jyl buryn prezident muny qaitadan aitty.
Shynymdy aitsam, bul jerde men sol kezde prezidentke keńesshi bolǵan Toni Blerdiń yqpalyn kórip otyrmyn. Ol elbasyna: «Eýropalyq órkeniet bolǵan soń qalai bolǵanda da myna avtoritarlyq júieden basqa júiege kóshý kerek. Eýropalyq odaqqa jaqyndaý úshin betińiz ashyq bolý kerek» degen bolsa kerek, áiteýir bir ilgerileýshilik bolǵan siiaqty. Qoǵam ol bastamany qoldady da.
«Aitylǵan sóz atylǵan oqpen teń» degendei qalai bolǵanda da muny júzege asyrý kerek boldy. Onyń ústine barlyq bilikti bir qolyna shoǵyrlandyryp, sýperókiletti «ekinshi Nazarbaevty» bizdiń saiasi júie kótere almaidy. Sondyqtan da reforma kerek.
Prezidenttiń ózi qazirgiden ózgeshe jaǵdaida bilikke keldi. Ol kezde yqpaldy Joǵarǵy Keńes boldy. Prezident óz aiaǵymen baryp, depýtattardyń aldynda esep berip júrdi. Qazirgidei klandyq júie bolmady. Demokratianyń birqatar nyshandary bar edi. Al qazir, iaǵni, bilikti tranzit kezeńi aldynda jaǵdai múldem basqasha.
«Ekinshi nazarbaev» múldem basqa saiasi ahýal tusynda bilikke keleiin dep otyr.
Qysqasha aitsaq, diagnoz mynadai: bilik pen ekonomikany klandar bólip alǵan, elde bilikti búgin alýǵa daiyn 4-5 klan bar, resmi oppozitsiia joqtyń qasy. Osyndai jaǵdaida bir klan bas bilikke qol jetkizse, arty soǵysqa ulasyp ketýi múmkin.
Óitkeni, bir-birimen terezesi teń olar erteń bir-birin qýdalai bastaidy. Onyń arty jaqsylyqqa aparmaidy! Bolashaq prezidenttiń qasynda «sen tur men ataiyn» degen básekelesteri turady. Qarjy jaǵynan da, jas jaǵynan da, bedel jaǵynan da, qazaqshyldyǵy, reseishildigi, batysshyldyǵy jaǵynan da olardyń saiasi salmaǵy birdei. Menińshe, elbasy óziniń mańaiynda shartty túrde tórt klan bolsa, tórteýin shaqyryp alyp, bilik tarmaqtaryn ózara úlestirip beretin siiaqty. Iaǵni, eshkim de renjimeitindei bolýy tiis. Prezidenttik, parlamenttik, úkimettik, sot júiesi siiaqty tarmaqtar, sóitip, ár klannyń qolyna kóshedi.
Baiqap otyrsaq, osy joba júzege asý úshin, elbasy osy konstitýtsiialyq reformany jasaǵysy kelgendei.
Biraq, meniń paiymdaýymsha, jeme-jemge kelgende, «osynyń bárin qaitesiz, eldegi bilikti óitip bólshekteýge bolmaidy, bir adamǵa tapsyrsańyz, bárimiz de sonyń aitqanyn isteimiz. Onyń aldynda resmi oppozitsiiany qurtaiyq. Prezidenttikke óz-ózin usyný quqyn alyp tastaiyq, sol kezde eshkim de bizge kedergi jasai almaidy, kez kelgen adamyńyzdy yń-shyńysyz sailap alamyz. Ózimizdiń mańdaǵy klandardyń ishindegi eń bedeldilerine kompromat jinap, aýyzdaryn japtyraiyq. Siz saspańyz, Nureke» degen aqylmandardyń sózi ótkendei.
Óitkeni, Konstitýtsiiaǵa engizilgen sońǵy ózgeristerdi men tolyqqandy, tiimdi ári zaman talabyna sai dep aita almaimyn. Beinelep aitsam, «bir qadam ilgeri, eki qadam artqa» bolyp otyr!
500 mln. aqsha emes pe?!
Birazdan beri BAQ betterinde Ulttyq qordyń 22 mlrd dollary AQSh-ta buǵattalyp qalǵandyǵy shý bop jatyr. Osy máseleniń bir jaǵy áli de qupiia.
Sol moldavan kásipkerin bizdiń munai salamyzǵa alyp kelgen, joǵarǵy kabinetterge kirgizip, sol jaqtyń batasyn alýǵa kómekteskender kim?! Eger de ol kásipkerdiń quqyǵy buzylsa, oǵan kináli kim? Jeke kompaniia ma álde memlekettik kompaniia ma? Jeke bolsa, onda nege biýdjet jaýap berýi tiis? Al memlekettik kompaniia bolsa, naqty qai basshy ne sheneýnik? Ol talap etip otyrǵan 500 million dollar qaidan paida boldy? Mine, osy saýaldarǵa ashyq ta búkpesiz jaýaptar berilýi tiis! Onsyz bári de bos sóz bop qalady!
Munai salasyna kim kóringen kire almaidy.
Osy skandaldyń artynda óte bedeldi tulǵalar men toptar turýy múmkin!
Sondyqtan da máseleinń anyq-qanyǵyna jetip, el biýdjetine orasan zor nuqsan keltirmeý úshin táýelsiz, quramynda qoǵam ókilderi bar komissiia qurylýy tiis. Onyń jumysy barlyq BAQ-ta jan-jaqty kórsetilýi kerek.
Jaqynda Ádilet ministrligi osyǵan bailanysty kommentarii berdi. Sonda meni tań qaldyrǵan bir nárse bar, iaǵni, bizdiń shendiler «asa úlken qaýip joq, 22 milliard dollar buǵattalsa da, ózimizde qalady, asyp ketse, Statidyń talabyndaǵy qarjyny tólei salarmyz» degen syńaida sóz aityp otyr! Al ol degenińiz, anaý-mynaý emes, 500 million dollar!
Olai bolsa, sotta jeńilip jatsaq, sol somany Ulttyq qorǵa nemese Qazaqstannyń sheteldegi basqa da aktivterine salmai, osy jaǵdaidyń paida bolýyna tikelei kináli adamdardan óndirip alý kerek!
Máseleniń taǵy bir qaýipti jaǵy bar; eldegi biznes qandai jaǵdaida júrip jatqanyn birimiz bilemiz – korrýptsiiasyz eshnárse júzege aspaidy. Al endi bizdiń sheneýnikterge renishi, ashýy jáne sot talaby bar jalǵyz osy Stati ma? Qýyrdaqtyń kókesin túie soiǵanda kórip júrmeiik!
Biz qandaimyz jáne qandai edik?
20 jyl buryn da biz oppozitsiialyq mitingilerge shyqqanbyz. Konstitýtsiialyq ózgeristerge qarsy bolǵanbyz. Zamanbek pen Altynbektiń qazasynan keiin bas kótergenbiz, Jańaózennen keiin Abai eskertkishi aldyna shyqqanbyz. Sol kezde 1 jarym million halqy bar Almatyda alańǵa 3-4 myń adam ǵana shyǵatyn. Árine nalisyń. Sebepteri ne?
Munyń birneshe sebebi bar. Birinshi sebep - salystyrmaly túrde (men bul jaitty basa aitqym kelip otyr!) osy kúnge deiin munaidyń arqasynda, gazdyń arqasynda áleýmettik deńgei óte tómen deńgeide bolsa da, birshama bolsa da, qamtamasyz etilip keldi. Barlyǵy qazaqtyń shúkirshildigi men táýbashyldyǵynda dep sanaýdan aýlaqpyn. Árine, jalaqy, zeinetaqy joq dese, jurt shyǵady kóshege. Ázirshe – bar. Árine, óte az. Biraq bar.
Alaida, jaǵdai kúnnen-kúnge ýshyǵyp, memleket biýdjet sarqylyp bara jatqanyn da eskerýimiz kerek!
Ekinshi sebep – resmi úgit-nasihatta. Kúndelikti jaǵymdy habar kórsetip, teledidar eldiń sanasyn ýlap jatyr. Ábden zombi etkisi keledi. «Jańa zaýyt ashylyp jatyr, jańa jumys oryndary paida boldy» degenge áli de biraz adam senip kele jatyr. Biraq ondai nasihattyń zamany ketip bara jatyr. Qazir jańalyqtyń bárin mynadan bilip alady (telefonyn kórsetip – red.). Buryn qoǵam men aqparat arasynda resmi BAQ-tyń filtri turatyn. Qazir jurtshylyq kez kelgen aqparatqa ózi tikelei qol jetkizedi. Al ol ainada – Internet, áleýmettik jeliler, messendjerler – ómir óziniń shynaiy qalpynda, eshbir boiamasyz kórsetilip jatyr! Osydan baryp, eldiń jemqor ári bylyqqa batqan bilikke kózqarasy qandai bolaryn ózińiz bile berińiz!
Úshinshi sebep bizde, oppozitsiiada jatyr dep oilaimyn. Iaǵni, oppozitsiia qazirgi tańda uiymdyq túrde birlik tanytyp, el ishindegi narazylyq áleýetti bir arnaǵa toǵystyra almai jatyr! Qazir saiasi túrde saiaq júrsem de RNPK men JSDP partiialarynyń basshylyǵynda boldym.
Búkil oppozitsiiany biriktirgen «Ádiletti Qazaqstan úshin» qozǵalysynyń bas hatshysy boldym. «JSDP Azat» partiiasynyń bas hatshysy boldym. Sondyqtan oppozitsiiaǵa aitylyp júrgen bar kináǵa meniń de qatysym, jeke jaýapkershiligim bar. Ony men moiyndaimyn. Biraq men eshqashan da jeke bas múddemdi ortaq múddeden joǵary qoiǵan joqpyn. O jaǵynan arym taza! Biraq oppozitsiiaǵa kelgen bastyqtardyń bir aýrýy bar, onyń aty – sheksiz ári kóp jaǵdaida tipti orynsyz, retsiz ambitsiia!
«Men ǵana prezident bolamyn, men ǵana tóraǵa bolamyn, men ǵana basshy bolamyn, men tizimde birinshi turamyn» - sondai keýdemsoqtyq bar.
Bizdiń keibir áriptester kezinde sóitip, nátijesinde biz jalpy oppozitsiianyń halyq aldyndaǵy bedelin túsirip aldyq. Ashynǵan halyqty biriktire alatyn saiasi kúsh bolmai tur.
Jańaózendegi munaishylar prezidentke qarsy shyqqan joq
Sońǵy arab elderinde bolǵan, parsy elinde bolyp jatqan oqiǵalardyń mán jaiyna qarasańyz, onyń artynda úsh faktor tur. Birinshi faktor - ekonomikalyq faktor. Iaǵni ol jerde turǵan bireýler eń basynda: «Men Aiatollaǵa, onyń saiasatyna qarsymyn» dep shyqqan joq. Jumyrtqa baǵasynyń qymbattaǵanyna qarsy shyqty.
Bizdiń Jańaózendegi munaishylar prezidentke qarsy shyqqan joq. Oppozitsiiany qoldap shyqqan joq. Men eki-úsh ret bardym áriptestermen Jańaózenge.
Bizge alańda jeti ai boiyna turǵan munaishylardyń aitqany: «Úkimet bekitken koeffitsientke sai laiyqty jalaqymyzdy bersin» dedi. Iaǵni ekonomikalyq jaǵdaidyń nasharlaýy eń aldymen dál sol ekonomikalyq talap qoiýǵa alyp keledi. Biraq arty saiasi talaptarǵa ulasyp ketip jatqanyn sońǵy oqiǵalar ap-aiqyn kórsetip otyr!
Ekinshi faktor saiasi sipaty bar. Óitkeni sheteldik BAQ kórseten videolardy qarasańyz – olar da saiasi urandardy kóterip otyr. Iaǵni olar máseleniń jumyrtqada emes ekenin túsinip otyr, jumyrtqa – eldegi saiasi ahýaldyń jekelelen bir saldary ǵana. Iaǵni qazirgi saiasi júiede áleýmettik máseleler mindetti túrde saiasi urandarǵa alyp kelip otyr.
Úshinshi faktor - qazirgi aqparat infraqurylymynda. Dálirek aitsam, barlyq resmi BAQ taralymynan áldeqashan asyp ketken Internet pen áleýmettik jelilerde. Osy áleýmettik jeli fýtboldaǵy forvard siiaqty aqparat alańynyń «shabýylshysy» bolyp kele jatyr. Ol aqparat taratyp qana qoimai, narazylyq aktsiialaryn uiymdastyryp, baǵyttai alatyn qoǵamdyq-saiasi kúshke ainalyp bara jatyr!
El ne deidi, Elbasy ne deidi?
Iranda bolǵan tolqýlar Qazaqstanda bolmaidy dep kim kesip-piship aita alady?! Eshkim de aita almaidy! Iranda sheshýshi rol atqarǵan faktorlardyń úsheýi de qazir Qazaqstanda joq dep kim aita alady? Qarańyz, Jańa jyl bastaldy, ai sońynda halyq jańa kommýnaldyq kvitantsiialardy alady. Tarifter bolsa, kúrt ósip, eshbir toqtaýsyz sharyqtap jatyr! Oǵan qosa dúkendegi baǵalar da kóterilip jatyr. Ailyq pen zeinetaqy bolsa, sol qalpynda.
Keshegi elbasy joldaýyn alyńyz. Joldaý tehnikalyq emes, saiasi qujat bolýy kerek!
Biraq, bul joly halyq ózine jany ashityn, óziniń soiylyn soǵatyn prezidentti kórgen joq.
Halyq óziniń úkimetine kezekti bir tapsyrmalardy berip jatqan basshyny kórdi. Eger de prezident stoldy qoiyp qalyp: «Ei, ainalaiyn úkimet, mynaý ne bolyp jatyr ózi? Halqymnyń jaǵdaiy tómendep ketti ǵoi! Sender maǵan jalǵan aqparat berip jatyr ekensińder ǵoi! Elim azyp-tozyp ketipti! Úkimet, ket! Parlamentke jańa, úkimetke tiimdi baqylaý jasai alatyn partiialar kelsin!» dep aitqan kezde prezidenttiń reitingi 200 paiyzǵa ósip keter edi!
Ókinishke orai, prezident mańaiyndaǵy at tóbelindei ǵana toptyń aitqanynan shyǵa almai qaldy. Munyń ózi eldegi jaǵdaiǵa obektivti baǵa berip, tiisti sheshim qabyldaýyna óz kesirin tigizip otyr. Bul jyldyń stsenariii qiyn bolýy múmkin. Baǵa ósip, jaǵdaiy qiyndap, ashynǵan jurt únsiz otyra qoimas. Tyǵyryqtan shyǵatyn biliktiń naqty baǵdarlamasy, jospary joq! «2030, 2050»-de bárin de jarylqaimyz!» degen strategiialarǵa el senýden qaldy! Bizge uzaq merzimdi strategiiadan, máseleni búgin, dál qazir sheshetin myqty taktika kerek! Áitpese, is nasyrǵa shabýy múmkin!
Bilik: «El ishindegi oppozitsiiany qurtyp tyndyq! Ábliazov shetelde. Esh jaqtan qaýip joq!» dep ózin-ózi aldap otyr.
Iranda da halyq kóshege eldegi resmi saiasi partiianyń uiymdastyrýymen shyqqan joq! Halyq ózi shyqty. Onyń ishinde, ortalyq qalalar emes, aimaqtaǵy jurt shyqty! Jaǵdai ózgermese, bilik óz halqymen sanasýdy bastamasa, eshbir resmi partiianyń úndeýinsiz-aq qazaqtyń «Spartagy» ne «Lenini» shyǵa keledi, onyń sońyna eretin jurt ta tabylady! Sol kezde bilik oppozitsiialyq partiialardy jaýyp tastady ma, táýelsiz BAQ-tyń kózin qurtty ma, bilik synshylaryn shetel asyryp jiberdi me, sottap jiberdi me - onyń bári túk bolmai qalady! Bilik: «Qarsylyq aktsiialary bolsa, basyp, janshyp tastaimyz!», - deitin bolar.
Men bilikke bir nárseni aitqym keledi: eger de alda-jalda sondai narazylyq kezinde bir qazaqtyń kózi shyǵyp, basy jarylatyn bolsa, onyń arty jalpyhalyqtyq sherý bop ketýi yqtimal. Qazirgi aqparattyq tehnologiialar men múmkindikter zamanynda ondai soraqylyqty jasyryp qala almaisyń! Halyq qozǵalsa, han da qozǵalyp ketedi!
