Kásipodaq uiymdary jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaýda úlken ról atqarady. Kásipodaq uiymdary áleýmettik qubylys retinde eki ǵasyrdan astam ýaqyt boiy ómir súrip kele jatqan, tek belgili bir ýaqyt kezeńinde mazmuny boiynsha ózgerip otyratyn qyzmet pen qurylym. Olar, alǵashynda ujymnyń quqyqtary men múddesin qorǵaý úshin jumysshylar uiymy retinde paida boldy. Al búginde kásipodaq uiymdarynyń arqasynda elimizdiń eńbekshileriniń quqyǵy qorǵalyp otyr.
Eger jumys berýshi men qyzmetkerdi tatýlastyrý rásimderi arqyly ujymdyq eńbek daýy sheshilmese, kásipodaq uiymdary ereýil ótkizý týraly sheshim qabyldaýǵa quqyly.
Qazaqstanda jumysshylardyń ereýili táýelsizdik alǵannan beri júieli túrde ótkizilip keledi. 1990-shy jyldary ereýil ótkizýge ekonomikalyq daǵdarys pen JIÓ-niń 13 paiyzǵa deiin tómendeýinen týyndaǵan jappai qysqartýlar men jalaqynyń tólenbeýi sebep boldy. Alaida ereýilder kásiporyndardyń jabylýy men adamdardyń jumyssyz qalýyn toqtata almady, saldarynan elde jumyssyzdyq paida boldy.
Sol jyldary memleket ereýilge qatysýshylarmen kelissóz júrgizýge daiyn bolyp, táýelsiz kásipodaq uiymdary úlken qoldaýǵa ie boldy. Alaida ýaqyt óte kele zańnama kúsheie tústi. Konstitýtsiiada kásipodaq uiymdaryn shetelden qarjylandyrýǵa tyiym salyndy, bul olardyń qoǵamdaǵy jumysyn qiyndatqany anyq. Sóitip ereýildiń uiymdastyrylýy toqtatyldy. Kásipodaq uiymdary qysymǵa ushyrady.
2000 jyldarǵa taiaý Úkimet jumysshylardyń kelissózder kúshine nuqsan keltirip, ujymdyq sharttardy erikti, al jeke sharttardy mindetti etetin alǵashqy Eńbek kodeksin qabyldady.
Ujymdyq sharttar kásiporyn qyzmetkerleriniń barlyq sanaty úshin jalpy sharttar men eń tómengi jalaqyǵa kepildik berdi. Jeke sharttarǵa kóshý arqyly jumys berýshi jumysqa muqtaj adamdarǵa tómen jalaqy men nashar eńbek jaǵdailaryn usynýǵa jáne suranysqa ie mamandardyń jalaqysyn kóterýge múmkindik aldy. Osylaisha, eńbek ujymdarynda teńsizdik paida bolyp, másele shielenise tústi.
Keiinirek, Qazaqstan Dúniejúzilik saýda uiymyna (DSU) kirýge daiyndalyp, jańa Eńbek kodeksin qabyldady. Onda ereýilderdi uiymdastyrýǵa jumysshylardyń quqyqtary kúsheitildi, ereýildi ótkizý úshin endi jumys berýshi men jumysshylar arasyndaǵy kelissózderdiń uzaq kezeńderinen ótý qajet boldy. Al qazirgi ýaqytta kásipodaq uiymdary QR zańnamasyna sáikes ereýilder, beibit jinalystar uiymdastyrady jáne ótkizedi, tipti birlesken narazylyq aktsiialaryn ótkizý úshin kúsh biriktire alady.
MAMAN OIY:
Baǵdat Rahmatýllauly saiasattanýshy:
Kásipodaq uiymdary halyqaralyq standartqa sáikes jumys isteidi
– Men eki másele týraly aitqym keledi. Kásipodaq uiymdary búginde jumysshylardyń eńbek jáne áleýmettik-ekonomikalyq quqyqtary men múddelerin qorǵaýmen ainalysatyn jalǵyz azamattyq qoǵam institýty. Bizge kásipodaqtyń qabyldaý paradigmasyn ózgertý kerek. Ókinishke qarai, bizdiń qoǵamda áli kúnge deiin kásipodaq uiymdary qandai da bir igilikterdi bóletinine qatysty paradigma bar.
Meniń oiymsha, biz búginde kásipodaq uiymdarynyń eńbek quqyqtary men múddelerin qorǵaýdyń tiimdi júiesin qurýmen ainalysýy kerek jáne mindetti degen negizgi máseleni sheshken siiaqtymyz.
Máselege qaita oralsaq, tiimdi qorǵanys bar, biraq azdy-kópti. Al tiimsiz eńbek kúshimen ne isteý kerek? Tiimdilik degenimiz ne? Meniń túsinýimshe, tiimdi júieniń bir aspektisi – eńbek zańnamasy. Meniń oiymsha, Eńbek kodeksimen baiypty ainalysý kerek. Elimizde áleýmettik-eńbek qatynasyn retteitin bir ǵana Kodeks bar. Bul durys emes. Elge mundai Kodekstiń birnesheýi qajet.
Jumysshy kásipodaq uiymdaryna jalaqysynyń 1 paiyzyn ǵana tóleidi. 100 myńnan, ol 1000 teńge tóleidi delik. Biraq kásipodaq ázirlegen ujymdyq sharttyń arqasynda ol 300 myńnan astam ailyq alady. Biz qandai da bir jolmen ujymdyq sharttardy monetizatsiialadyq. Adamdar ujymdyq sharttyń arqasynda, kásipodaq uiymdarynyń jumysynyń arqasynda demalys kúnderi aqy alatynyn bilmeidi.
Bul zańnamanyń arqasynda emes, óitkeni bizde Eńbek kodeksi ujymdyq shartqa silteme jasaidy. Qazaqstannyń zamanaýi kásipodaq uiymdary halyqaralyq standartqa sáikes jumys isteidi. Birinshiden, óndiris salalyq printsip. Ekinshiden, men nazardy qoǵamdaǵy kásipodaq uiymdarynyń róli men ornyna aýdaryp, Qazaqstanda osy sońǵy jyldary qalyptasýǵa, belgili bir kásipodaq qurýǵa basa mán berilgenin aitqym keledi.
Búginde elimizde kásipodaq uiymdarynyń qurylymy keńestik túrde qalyptasqan. Iaǵni, ol áli ózgergen joq. Men shetelderdiń tájiribesine toqtalǵym keledi. Mysaly, Germaniiadaǵy ereýilderdi jumys berýshi emes, kásipodaq uiymdary tóleidi.
Al Qazaqstanda mundai emes. Bizde jarnalardyń 95 paiyzy bastaýysh kásipodaq uiymynda qalady. Bizde tóńkerilgen piramida modeli bar. Kórdińiz be, biz búgin kásipodaq paradigmasyn ózgertý týraly aityp otyrmyz. Bizde joq.
