Qazaqstan 1991 jyly memlekettik táýelsizdigin almas edi, eger 1936 jyly KSRO quramynan shyǵý quqyǵy bar Odaqtas respýblika mártebesine kóterilmese. Qazaqstan Odaqtas respýblika mártebesine qol jetkize almas edi, eger 1920 jyly avtonomiialyq respýblika bolyp qurylmaǵanda. Qazaqstan avtonomiialyq respýblika bola almas edi, eger Á. Bókeihanov bastaǵan alashordashylar eren erlik kórsetip, jankeshti áreketterge barmasa.
Pýblitsist-zertteýshi Q. Júkeshevtiń maqalalar tsikli Á. Bókeihanovtyń memleket týraly ideialary men oilaryn baǵdarǵa ala otyryp, qazirgi Qazaqstannyń saiasi biligi jáne basqarylýy aiasynda bolyp jatqan qubylystardy dúniejúzindegi keibir elderdegi qubylystarmen salystyra sipattaidy. Á. Bókeihan atyndaǵy syilyqqa usynylǵan bul maqalalar tsikli oqyrman qaýymdy bei-jai qaldyrmas degen oidamyz.
1-maqalany myna jerden oqi alasyzdar.
[caption id="attachment_20235" align="alignright" width="260"]
Qanaǵat Júkeshev, filosof, pýblitsist-zertteýshi
Qoǵamdy alǵa bastyrýǵa zaýyqtylar men zaýyqsyzdar
Bi ádil bolmai, jurt ońbaq emes.
Ilgeri basqan jurtqa qarasań – bii ádil.
Álihan Bókeihanov
(2-maqala)
Sybailas jemqorlyqtyń keń etek alýy – mesheý qoǵamdarǵa, al onyń azdyǵy – damyǵan qoǵamdarǵa tán ekendigi apriorly qubylys. Atalǵan kriterii boiynsha dúniejúzi elderin sybailas jemqorlyqqa jol bermegen jáne sybailas jemqorlyq meiilinshe iektegen elderdiń eki makrotobyn bólip qarastyrý kerek. «Transperensi Interneshnldiń» (TI) 2015 jylǵa arnalǵan sybailas jemqorlyqty anyqtaý indeksi [1.] boiynsha 167 elge 100 baldyq júiemen baǵa berilgen. Olardyń ishinde sybailas jemqorlyq salystyrmaly az kórinis beretin, 70-ten kóp ball jinaǵan elderdiń (1-makrotop) sany – 26. Bul elderdiń tizimine qarap otyryp, olardyń deni Batystyń damyǵan elderi ekendigin kórýge bolady. Olar mynalar:
- tarihi mezettik jeńilisterge ushyrap qalǵan kezderin eseptemegende, uzaqqa sozylǵan otarlyq táýeldilikte bolmaǵan, dástúrli basqarý tetikteri saqtalǵan eýropalyq monarhiialar (Daniia, Shvetsiia, Ulybritaniia; Belgiia, Norvegiia, Niderlandy, Liýksembýrg) jáne olardyń dominiondary (Avstraliia, Kanada, Jańa Zelandiia);
- demokratiialyq basqarý institýttary tarihi qalyptasqan elder (Frantsiia, Germaniia, Avstriia, Shveitsariia, Finliandiia, Islandiia, Irlandiia, AQSh);
- basqarýda liberal demokratiianyń batystyq úlgisin keshendi qabyldaǵan keibir Shyǵys elderi (Japoniia, Singapýr, Ońtústik Koreia);
- sońǵy onjyldyqtarda demokratiialandyrý sharalaryn pármendi júrgizip kele jatqan elder (Chili, Ýrýgvai, Estoniia, Katar).
Buryn sotsialistik lagerde nemese KSRO-nyń quramynda bolsa da, Reseiden alystap, Eýroodaqqa qosylyp ketken elderde jemqorlyqpen kúreste aitarlyqtai jetistikke jetip otyrǵandary bar. Olar: Polsha, Litva, Sloveniia, Chehiia, Latviia, Grýziia, Vengriia, Slovakiia.
TI-diń málimetteri boiynsha 35-ten tómen upai jinaǵan, demek sybailas jemqorlyq meiilinshe meńdegen elderdiń (2-makrotop) sany – 79. Bulardy tarihi-saiasi qurylýyna qarai, tiisinshe úsh mikrotopqa bólip qaraǵanda, sýrettiń bylai ekenin kóremiz. Sybailas jemqorlyq meńdegen elderdiń birinshi mikrotobyna sotsialistik revoliýtsiialardy basynan keshken, keiin kommýnizm jolyna túsemiz dep ondaǵan jyl boiy adasyp júrgen elder jatady. Atalǵan 79 eldiń ishinde sybailas jemqorlyqtyń órshý reti boiynsha burynǵy sotsializm elderi Resei, onyń myzǵymas seriktesi Soltústik Koreia, oqshaý qalǵan Vetnam jáne burynǵy keńestik respýblikalar – Moldova, Ózbekstan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ýkraina, Armeniia, Belarýs, Tájikstan, Túrikmenstan, Ázirbaijan atalady. Al Qytai men Albaniia tizim boiynsha sybailas jemqorlyq kóp jailaǵan elderge jaqyn ornalasqan.
Sybailas jemqorlyq meńdegen elderdiń ekinshi mikrotobyna Aziia men Afrikanyń sońǵy ǵasyrlarda artta qalǵan, sondyqtan otarlyq kiriptarlyqqa tap bolǵan elderi enedi. Bulardyń arasynda sotsialistik jolda bolmaǵan eýropalyq memleket joq.
Sybailas jemqorlyq meńdegen elderdiń úshinshi mikrotobyna órkenietke deiingi, alǵashqy qaýymdyq qurylys dáýirinde ómir súrip jatqanda otarlyq táýeldilikke túsken elder jatady.
Bul saraptaýlardan áleýmettik-psihologiialyq máni bar qorytyndy shyǵady. Sybailas jemqorlyqqa jol bermegen nemese ol meiilinshe az kórinis beretin elderdi basqaryp otyrǵandardyń tektik jaǵdailary tómendegidei:
birinshi makrotopqa engen elderdiń birinshi mikrotobyn ǵasyrlar boiy ómir súrip kele jatqan, dástúrli monarhiialar quraidy. Demek, olardy basqaryp otyrǵandar – áýletti monarhtardyń urpaqtary. Sybailas jemqorlyqqa jol bermegenderdiń kelesi toptaryn dástúrli demokratiialy jáne liberal-demokratizmniń batystyq úlgisin qabyldap alǵan elder quraidy. Sailaýlardyń ádil ótýiniń arqasynda atalǵan toptarǵa enetin elderde basqarýǵa óz elinde de, tysta da meiilinshe bedeldi aqsúiekter men áýletti ziialy (kondovaia intelligentsiia) ókilderiniń kelý múmkindigi jasalǵan.
Árine, F. Fýkýiama atap ótkendei, «sybailas jemqorlyqpen arbalý kez kelgen ónerkásip saiasatynyń aldynan ushyrasyp otyratyn jáne ony qoldanýdyń kez kelgen qanaǵattanarlyq áserin joqqa shyǵaratyn qaýipti másele bolyp tabylady» [2: 34]. Alaida, «qoǵamnyń tarihi dińgegi bola alatyn adal jáne kompetentti sheneýnikteri bar elder ǵana mundai arbaýǵa túse qoimaidy» [sonda].
Sybailas jemqorlyq jailaǵan elderdiń (2-makrotoptaǵy) bárine ortaq jáne biregei ereksheligi – bileýshileriniń tómengi taptardan shyqqandyǵynda.
Burynǵy sotsialistik elderde (1-mikrotop) kezinde aqsúiek taptary bolǵan, biraq revoliýtsiia jyldarynda aqsúiekter jáne basqa ústem taptardan shyqqan ziialy adamdar tap retinde qurtyldy, dástúrli bilik organdary buzyldy. Sotsialistik qurylysqa kóshý jyldary ústem taptardy tuqymymen qurtqannan keiin, bul elderde partiialyq jáne basqarý organdarynyń barlyq býyndaryna saýaty men salaýattylyǵy az bolsa da, jarlylardan – proletariat pen sharýadan shyqqandar keldi. Sonymen, burynǵy kommýnistik jáne qazir de sol baǵyttan taimaimyz dep júrgen elderdiń bileýshileriniń arasynda aqsúiekterdiń, batyrlardyń, bilerdiń urpaqtary joq, bolsa neken saiaq jáne aqsúiektik mentalitetinen aiyrylyp qalǵandar.
Aziia men Afrika elderiniń (2-mikrotop) júzdegen jyldar otarlyq ezgide bolý jaǵdaiy áýlettik aqsúiekter tuqymynyń álsireýine, kei elderde onyń quryp ketýine ákep soqtyrdy. Óitkeni, halyqtyń otarlyqtan bosaýyn kókseitin de, sol maqsatqa jetý úshin kúresti uiymdastyratyn da solar bolǵandyqtan, metropoliialar aldymen otar elderdiń aqsúiekteri men ziialysyn joiýmen ainalysqan bolatyn.
Otardaǵy halyqtyń arasynan shyqqan qairatkerlerdiń áldilerin qurtyp, álsiziniń qolymen baǵyndyrý ádisi ejelden belgili. «Jaýlap alǵan aýmaqty ustap turýdyń pármendi sharalarynyń biri retinde kúshtilerdi álsiretý jáne álsizderdi óz jaǵyna tartý» [3: 54-56] ádisi týraly kezinde N.Makiavelli de jazyp qaldyrǵan bolatyn. Mesheý qoǵamdardaǵy mesheýliktiń olardyń óz arasynan shyqqan kadrdyń qolymen jasalý tetikteriniń biri osylai júzege asyrylǵan bolatyn.
Osy taktikany ustanǵan kommýnistik biliktiń áreketinen tegeýrindi qazaq ziialy qaýymy joiylyp ketti. Ótken ǵasyrdaǵy saiasi qýǵyndaýdyń saldarynan qazaq halqy ultynyń betke shyǵar qaimaǵynan aiyrylyp qaldy. Bul ulttyń rýhyna qaiaý túsirdi. Belgili deńgeidegi mentaldyq buiyǵylyqqa ákelip soqtyrdy. Osylai bolyp bara jatqanyn alyn ala ańǵarǵan Á. Bókeihanov túbinde Qazaqstannyń Batys demokratiialyq elderine qosylýyn kóksegeni belgili.
Otarlanýǵa deiingi kezeńde Afrika qurlyǵynyń soltústigindegi arab elderinen basqalarynda, órkenietke deiingi, rýlyq qaýym jaǵdaiynda ómir súrip jatqan elderde (3-mikrotop) kúshti saiasi elita nemese belgili bir dástúr ustanatyn, uiymdasqan ústem tap bolǵan joq. Bul elder otarlyq táýeldilikke tez tústi. Batystyq otarlyq júie tarap, táýelsizdik alǵannan keiin bul elderdegi bilik tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda kete bardy. Bilik tutqasy qolyna tigen sibaritter men komprodorlar memlekettik turǵy degendi bilmedi, sybailas jemqorlyqty betimen jiberip, el qazynasyn meiilinshe tonaýǵa ushyratty.
Sonymen, sybailas jemqorlyqtyń taralýy men elderdiń bileýshileriniń áleýmettik-tektik jaǵdailarynyń araqatynasyna jasalǵan saraptaýlardan mynadai qorytyndy shyǵarýǵa bolady:
A) sybailas jemqorlyq monarhtar nemese ózge tekti otbasylarynan, aqsúiekter men áýletti ziialy ókilderinen shyqqandar basqaryp otyrǵan elderde óte az.
B) Sybailas jemqorlyq tektileri tap retinde qurtylǵan (kommýnistik rejim jaǵdaiynda) nemese otarlyqtan bosaǵan kezde bilikti kezdeisoq elementter basyp alǵan (otarshylar eldi tastap shyqqanda biliktiń mańaiynda júrgender nemese revoliýtsiialyq nemese qarýly kóterilis jolymen kelgender) nemese áýletti aqsúiekter áleýmettik qabat retinde qalyptaspaǵandyqtan (Afrika elderi) teksiz taptardan shyqqandar basqaryp otyrǵan elderde kóbirek nemese olardy meiilinshe jailaǵan.
* * *
Tektiniń izgilikti, teksizdiń kesirli bolýynyń fenomen retinde tarihi ýaqytta, geografiialyq aýqymda qaǵidalanyp qalýynyń syrlary adamdardyń qundylyqtar júiesiniń ornyǵý jaǵdailarymen jaqsy ashylady. Bul qubylystyń mentaldyq mánin amerikalyq ǵalym A. Masloýdyń qajettikter ierarhiiasyna súiene otyryp tolyǵyraq túsinýge bolady. Qundylyqtyń mánin túsiný qajettik uǵymynyń mánin ashýdan bastalady.
Qajettik – adamnyń qalypty ómirlik qyzmetin qamtamasyz etý úshin kerekti talaptardyń qanaǵattandyrylmaýymen sharttalǵan jáne sol qajettikti óteýge baǵyttalǵan kúi. Kez kelgen adamǵa qalypty ómir súrý jáne damý úshin belgili bir materialdyq jáne rýhani igilikter qajet. Qajettikter adamnyń zaýqyn, emotsiiasyn, oiy men erkiniń baǵyttaryn aiqyndai otyryp, ony belsendi áreketke itermeleidi.
A. Masloý adamnyń qajettikteriniń qurylymyn áleýmettik-mentaldyq turǵydan meiilinshe aishyqty anyqtap berdi. Ol adamnyń qajettikterin bes topqa bólip, mańyzdylyǵynyń ósýine sai retpen ornalastyrdy [4: 10]. Olar mynalar:
- Fiziologiialyq qajettikter (ashtyqty basý, shól qandyrý, demalý);
- Qorǵaný (dene qaýipsizdigi);
- Áleýmettik ortada ómir súrý (adamdarmen júzdesý, bilik, mahabbat);
- Tulǵa retinde tanylý (mártebe, bedel, qurmet);
- Ózin kórsetý (ózin ózi damytý, boiy men sanasyndaǵyny iske asyrý, ádildikke, shyndyqqa umtylý).
A. Masloý ierarhiiasynyń aldyńǵy 1-3 baspaldaqtaryndaǵy qajettikter – adamnyń táni jáne materialdyq ómir súrýin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan bazalyq qajettikter. Ár adam eń aldymen óziniń basym qajettikterin qanaǵattandyrýǵa tyrysady. Mysaly, ash nemese qatalap shóldep otyrǵan adam oǵan ainalasyndaǵylar qandai kózqarasta bolatyndyǵy týraly oilamaidy. Toiynǵannan, shólin qandyrǵannan keiin qajettiktiń bul túri adamnyń ózin ustaýyndaǵy qozǵaýshy motiv bolýdan qalady. Aldyńǵy lekke mańyzdylyǵy jaǵynan kelesi qajettilik shyǵady, endi ol baspana jailylyǵy, qaýipsizdik týraly oilai bastaidy. Ekinshi qatardaǵy qajettilikter qamtamasyz etilgennen keiin aldyńǵy lekke ózgelermen júzdesý, sán, mahabbat siiaqtylar shyǵady. Úshinshi baspaldaqtaǵy qajettikter ótelgennen keiin adam tulǵa retinde tanylý jaǵyn – mártebege, bedeldi bolýǵa, qurmetke bólenýge, tanymaldyqqa umtylady. Aqyry, osy baspaldaqtardyń bárinen ótip bolǵannan keiin adam qajettikterdiń eń joǵarǵy deńgeii týraly oilai bastaidy. Ol ózin kórsetýge, halyq úshin, Otan úshin uly ister jasaýǵa, keler urpaqtyń esinde qalarlyq paidaly is tyndyrýǵa tyrysady. Ol úshin ózin-ózi damytady, sana refleksiiasyn shiryqtyrady, boiy men oiyndaǵysyn iske asyrýǵa kirisedi. Bul turǵyda joǵary qundylyqtardy – ádildikti, shynshyldyqty, márttikti, ziialylyqty, qaiyrymdylyqty, meiirimdilikti ustanyp áreket etedi.
A. Masloý qurǵan qajettikter ierarhiiasyna súiene otyryp, áleýmettik tegi jaǵynan ár túrli adamdardyń mentalitetiniń immanentti belgilerine sipattama berýge bolady. Bazalyq qajettikterdiń prepotenttigi men meta-qajettikterdiń postpotenttigi arqyly adamnyń mentalitetiniń sapasy aiqyndalady.
Bulardyń alǵashqysy – bazalyq qajettikterdiń prepotenttigi – qaraǵa tán. Kedei bazalyq qajettikterdi óteýmen ómirin ótkizedi. Kedeiden shyqqan adam únemi azyq, kiim, baspana qamyn, eseigende úilenýdi, odan keiin balalaryn asyraýdy oilaýmen kúneltedi. Sol jolda kóp qiyndyqtar kóredi. Materialdyq jetispeýshilik ony adal emes ádistermen mal tabýǵa nemese túsimdi jumystan aiyrylyp qalmaý úshin bastyǵyna jaǵynyp kún keshýge itermeleidi. Sensitivtik jastarynda baǵdarlamalanyp tastalǵan starttyq mentalitetinen bas tartýǵa shamasy kelmeidi. Bala kezinde úirengen aramzalyǵyn eseigende tastai almaidy. Bilik baspaldaǵynda órlegen saiyn órlei bergisi, adal emes jolmen baiyǵan saiyn baii bergisi keledi. Kedeilik sindromy dep atalatyn qubylystyń máni osynda.
Qajettikter ierarhiiasynyń alǵashqy úsh baspaldaǵyn qurap turǵan «bazalyq qajettikterdiń qanaǵattandyrylýyn metamotivatsiia úshin jetkilikti jaǵdai dep qarastyrýǵa bolmaidy, – deidi A. Masloý. – Ol tek qajetti alǵyshart sapasynda ǵana kórinis beredi. Maǵan bazalyq qajettikteri qanaǵattandyrylǵanyna qaramastan, «ekzistentsiialyq júikesizdik» nyshandary anyq baiqalatyn, maǵynasyzdyq pen qajetsizdik meńdegen adamdardy ushyrastyrýyma týra keldi» [sonda: 314]. Mesheý qoǵamdardyń bileýshileriniń mentaliteti osyny dál kórsetip otyr. Kórsetkende bir top adamdardyń, tipti bir eldiń emes, joǵaryda keltirilgen tizimdegi 79 eldiń mysaly osynyń dáleline ainalyp otyr. Kedeiden shyqqan bileýshilerdiń jáne olardyń ainalasyna jinalǵandardyń psihologiialyq deni saý emes ekendigin, ózderiniń bazalyq qajettikterin qanaǵattandyrǵannan keiin de joǵary qundylyqtarǵa qol sozýǵa deiin óspeitinin, qajettikter ierarhiiasynyń úshinshi baspaldaǵynan joǵary kóterilmeitinin kórsetip otyr.
Osy qubylysqa I. Kant bylai sipattama bergen: «Bailyq – tektilik pen aqsúiektiliktiń qainary. Bailyq násil aqsúiekterin qalyptastyrady, ol áielderdiń sulýyn tańdaýǵa, jaqsy muǵalimderdi jaldaýǵa, taza turýǵa, dene jattyǵýlarymen ainalysýǵa múmkindik beredi jáne bárinen buryn, topastandyratyn dene eńbeginen qutqarady. Bul jaǵynan alyp qaraǵanda, birneshe urpaqtan keiin izgiliktilikti, sulý qylyqtar men áreketter jasaýǵa úirenetin jaǵdaidy jasaidy» [5: 450].
Aqsúiekterge meta-qajettikterdiń postpotenttigi tán. Óitkeni, olardyń ómiri qajettilikter ierarhiiasynyń salystyrmaly joǵary – úshinshi baspaldaǵynan bastalady. Ómirge kelgendegi starttyq jaǵdaiynyń óziniń joǵarylyǵynan, aqsúiekter balalyq jáne jastyq shaqtaryndaǵy sana jáne dene qýatyn fiziologiialyq qajettikterdi qanaǵattandyrýǵa jumsamaidy, ashtyq zardabyn shekpeidi, kiim tapshylyǵyn kórmeidi, ózin qorǵaý qajettigin oilap bas qatyrmaidy, demalysy, uiqysy durys bolady. Olar balalyq jáne jastyq shaqtarynda bilim alady, mádenietti meńgeredi, adamdarmen júzdesý mánerin úirenedi, qoǵamdyq sanasy erte oianady. Olardyń izgiliktilik pen ziialylyq daǵdylaryn qalyptastarý jaǵdaiy kedeilerdikimen salystyrǵanda mańyz alarlyq deńgeide joǵary. Kedeige qaraǵanda aqsúiekterdiń mentalitetiniń basqa bolýy osy ustanymdy aiyrmamen – aqsúiekter alatyn bilim men tárbieniń kedeiler men quldarǵa beriletin bilim men tárbiege qaraǵanda túpkilikti sapalyq airyqshalyǵymen túsindiriledi.
Materialdyq jáne táni qamtamasyzdyǵy aqsúiekterge bala kezinen-aq adamdarmen júzdesýdi úirenýge, mahabbatqa bólenýge, óse kele otan, halyq, bilik týraly oilaýyna múmkindik beredi. Sonan keiingi sanaly ómirin tektiler A. Masloý ierarhiiasynyń 4, 5 baspaldaqtaryndaǵy qajettikterdi qanaǵattandyrýǵa arnaidy. «Joǵary qajettikter men joǵary qundylyqtardyń ózektenýi joǵary salaýatty jáne zerdeli, eseigen, kúshti jáne táýelsiz, qyraǵy jáne bilimdi adamdarǵa tán». [4: 159].
Adamnyń materialdyq qamtamasyzdyǵy men salaýattylyǵy arasynda týra bailanys bar ekenine A. Masloýdan buryn kóńil aýdarǵan filosoftar da bar. Solardyń biri A. Shopengaýer bylai tujyrymdapty: «Aýqatty adam naǵyzynda myzǵymas adaldyǵymen jii erekshelenedi, óitkeni, ol ... «suum cuigue» erejesin saqtaidy, onyń qaǵidalaryn oryndap júredi... Berilý men senim adamdar arasyndaǵy erkin qatynastardyń, izgi tártiptiń, myzǵymas ieliktiń negizi, sondyqtan olar bizdiń ózimizge ylǵi da tiimdi bolyp shyǵady, osy maqsatpen ol ustanymdardy tipti keide qurbandyqqa bara otyryp ustaý kerek. Óitkeni, árqashan da igilik úshin qurbandyqqa barý kerek» [6: 190-191].
Adamnyń potentsiialy intellektýaldyq múmkindigin ol shyqqan násilmen nemese ultpen bailanystyratyn zertteýler de bolǵan. Degenmen, túrli násilder ókilderi arasyndaǵy intellektýaldylyq aiyrmanyń bolýyn genetikalyq emes, áleýmettik sebeptermen jáne qalyptasqan tarihi jaǵdaidyń saldary retinde sipattaýshylar kóbirek. Bul turǵyda joǵaryda atalǵan A.Masloýdyń «kedeilik, ezgi jáne teńsizdik jaǵdaiynda ómir súrýge májbúr bolǵandyqtan, adamdardyń kópshiligi motivatsiianyń joǵary deńgeiine deiin kóterilmeidi» [4: 341] degen tujyrymy kókeige kóbirek qonady.
Árine, parasattylyqty tuqym qýalaityn, genetikalyq fenomen degen qorytyndy shyǵarýǵa bolmaidy. Bizdiń imperativimiz: tektilerdiń parasattylyǵy genetikaǵa emes, urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan ziialylyq tárbie men mádenietke táýeldi. V. Belinskii aitqandai, «eger qoǵamnyń joǵary taptarynan tamasha adamdar kóp shyǵyp jatsa, ol tabiǵattyń tómengi taptardan shyqqandarǵa óziniń darynyn syilaýdaǵy sarańdyǵynan emes, joǵary tap adamynyń damýyna jumsalatyn qarajattyń kóptiginen» [7: 301].
Tek bul tusta qazirgi qazaq sheneýnikteri úshin eskermeýge bolmaityn bir nárse bar. Ol – qaradan shyqsań da, joǵary laýazymǵa qol jetkizip, aýqatyń molaiǵan saiyn, sen igiliktilik pen izgiliktilikke bet burýǵa mindettisiń. «Kedeiden shyqqan bai jamanǵa» ainalyp, Itbaidyń shekpenine oranyp alyp, ashkózdiktiń sońynan dalbaqtap shaba berme. Transtsendentti adym jasa, jartylai joqshylyqtaǵy kedei qiturqylyqty tastap, órkenietti eldiń zamanaýi ziialysyna ainal. «Barlyq dáýirdiń adamy bola bil» [8: 116]. Álihan Bókeihanov: «Han balasynda qazaqtyń haqysy bar» degendi aitqanynan beri ǵasyr ótti. Endi bul sózdi sheneýnik ataýlyda qazaqtyń qaqysy bar dep túsin.
Ádebietter:
- https://ru.wikipedia.org “Transperensi Interneshnl”.
- Fýkýiama F. Doverie: Sotsialnye dobrodeteli i pýt k protsvetaniiý. - M., 2004.
- Makiavelli N. Gosýdar. Rassýjdeniia o pervoi dekade Tita Liviia.- Rostov n/D.: “Feniks”, 1998.
- Masloý A. G. Dalnie predely chelovecheskoi psihiki.- SPb., 1997.
- Kant I. Osnovy metafiziki nravstvennosti. Soch. T. 4, ch.1. M.: 1965.
6: Shopengaýer A. Svoboda voli i nravstvennost. M.: 1992.
- Belinskii V.G. PSS. T. 10. M., 1956. –
- Fevr L. Boi za istoriiý. M.: 1991.
Avtordyń 1-maqalasyn osy jerden oqi alasyzdar
https://dalanews.kz/20234
