Biz osy suhbatta qytai ádebietiniń qazirgi jai-kúii, baspa isi, qalamaqy, aýdarma salasy, qazaq ádebietiniń Qytaidaǵy orny, ondaǵy qazaq oqyrmandarynyń bizden kimderdi jaqsy tanyp, jastana oqityny jáne óziniń de tanymaldyqqa jetýdegi joldary jaiynda keńirek áńgime órbittik.
Men – internet ádebietiniń jemisimin
— Ózińiz týraly qysqasha aqparatqa qarap otyrsam, «Qytai internettik telearnasynyń qazaq bóliminde redaktorlyq qyzmet isteidi» dep jazylypty. Sonda onyń saity telearnadan bólek pe?
— Iá, bólek. Bólek bolǵanda múlde bólek emes, biz saitqa telearnadan tys arnaiy ózimiz daiyndaǵan materialdardy da júkteimiz. Saittyń telearnadan bólek óz stýdiiasy, óz baǵdarlamasy, jeke diktorlary bar. 2011 jyldan bastap sonda jumys istep kelemin.
— Túsinikti. Al Ereke, jaqynda Beijiń qalasynda «Tez ótetin ailar» deitin áńgimeler jinaǵyńnyń tusaýkeseri bolǵanyn aqparattardan kórdik. Keń kólemde atalyp ótipti. Áńgimemizdi sodan bastasaq.
— Iá, bul kitaptyń tusaýkeseri Beijińdegi Ortalyq Ulttar ýniversitetinde keńinen atalyp ótti. Kóptegen aqyn-jazýshy, ǵalymdar qatysty. «Tez ótetin ailar» bei áńgimeleri túgeldei Beijiń qalasynda jazyldy. Beijiń úlken qala, jan sany 25 milliondy quraityn osy qalada bilim alyp, qyzmet jasap jatqanyma da on jyldyń júzi bolypty. Ári úlken, ári ózgeshe orta men syqyldy aýyl balasyn san qily sezim men alýan oilarǵa jeteledi. Armandap jetken Beijińde turyp qarapaiym aýylymdy saǵyndym, qadirin osy jaqqa kelgende uǵyndym. Beijiń maǵan shabyt berdi. Men týǵan dalamdy qandai súisem, jastyǵym, qalyptasqan ortam — Beijiń qalasynyń mádeni ortasyn da sondai jaqsy kórem. Biraq bul qalaǵa eshbir tán emes ekenimdi bilemin. Bir kún jyly, bir kún sýyq qabaǵyn tanytady. Bir kún syrtqa tepse, bir kún qushaǵyn jaiady. Meniń barymmen de, joǵymmen de eseptespeitin osy qalada bei áńgimeleri týdy. Jalpy kitap úsh bólekten turady. «Mýza paraǵy» dep atalatyn bóleginde jastarǵa tán, jastyq kezeńdegi ainalyp óte almaityn siýjet-mahabbat taqyrybynda jazylǵan birneshe áńgimeler jinaqtalǵan. Onda «Jazylmai qalǵan hattyń mátini», «Tústiń stsenarii jáne rejisseri», «Kókek búldirgenge toiǵanda qaitady» atty áńgimelerdi aitýǵa bolady. Ekinshi bólim «Aýyl áńgimeleri» dep atalady. Onda «Men úrlegen baqbaqtyń ulpasy qaida bardyń?», «Ata qazasy», «Naizaǵai oty shetenge tańdap túsedi», «Qosh bol, Bulanai» atty áńgimeler bar. Al úshinshi bólegi — «Bei dápterinen» dep atalady.
— Attary da tosyn estiledi eken, «bei áńgimeler» degenińizdi túsindire ketińizshi.
— Bunda kezindegi internet betindegi «Bei» búrkenish atymmen jariialanǵan internettik jazbalarym jinaqtalǵan. «Bei» búrkenshek esimi sol ýaqytta qoldanylǵan bolatyn. Odan buryn da biraz áńgimeler jazdym, biraq men ózim týraly shynaiy baǵa estigim keldi. Sosyn burynǵy atymdy ýaqytsha qoia turyp, «Bei» degen búrkenshek esimmen kúndelikti qysqa internet jazbalaryn saitqa salyp otyrdym. Berilgen baǵalar meni qatty qýantty. Ataǵym da shyqty. Erekshe shabyt.
Ailar aýnap, kúnder zaýlap jatty. Sol baqytty ailardyń qushaǵynda qalyp qoiǵyń keledi. Tez ótetin ailar bir jaǵy soǵan da qaratylǵan. Sol áńgimeler jazylý barysynda qazirgi kitaptyń redaktory, jobalaýshysy Ómirjan Seisenqululy menimen kezdesip, internettik jazbalarymdy baspaǵa berý týraly usynys jasady.
Kitaptyń taǵy bir aita keterligi – bul internet ádebietiniń kórinisi, internet ádebietiniń belgisi dep aitýǵa bolady. Bul kitap oqyrmanǵa ýaqyt tapshy kezeńde shubalańdyqtan arylǵan, taq etip tańdaiǵa urylatyn lezdik, shaǵyn siýjetti áńgimelerden quralǵan. Budan tys jergilikti tildiń ereksheligin saqtap jazýǵa qulshyndym, kórkem ádebiette dialekt, jergilikti erekshelik saqtalýǵa ruqsat etiledi ǵoi, iaǵni, keiipker obrazyn ashýǵa paidalanylady. Sondyqtan osy Qytaidaǵy qazaqtarǵa tán sóz qoldanystar, sóilem quraý daǵdysy, jat tilderdiń yqpalyndaǵy sóz quraý, sóilem oilaý formasy birshama saqtaldy. Bul jaǵynan alǵanda redaktorǵa da kóp qyryqtyrmai, sol kúide saqtap qalýǵa kúsh saldym. Menshe bul kitapty alǵanda birden qazaq ádebi tilinen sál aýa jaiylǵandai sezilýi múmkin. Biraq bul tildiń qoǵamdyq ereksheligi, bizdiń qoǵamdyq ortamyzdaǵy sóileý daǵdymyz osylai. Sondyqtan Qazaqstannan kelgen til mamandaryna, ásirese, Ahmet Baitursynov atyndaǵy Til bilimi institýtyndaǵy ustazdarǵa jergilikti tildik material retinde usyndym. Ol kisiler bizdiń Qytaidaǵy qazaqtardyń tildik qoldanysta qaisy baǵytqa qarap bara jatqanymyz týraly tamasha material boldy dep qabyldaǵan.
— Osy oraida, Sizderdegi internet ádebieti týraly aityńyzshy.
Internet ádebieti jaqynǵy jyldardan bergi óte qyzý talqydaǵy taqyryp. Burynǵy dástúrli ádebiet siiaqty redaktor, baspa qatarly qym-qýyt joldardy basyp ótpeiin erekshelikke ie internet ádebieti bizde jaqsy damyp keledi. Mysaly, «Qara jartas» atty saitty aita keteiin. Siz saitqa tirkelgende aldymen siz avtorsyz ba, joq oqyrmansyz ba dep suraq qoiady. Iaǵni, sizdi jikke aiyrady. Men avtor bolsam onda avtormyn deimin de, tirkelemin. Ary qarai jazatyn shyǵarmańyz bolý kerek, sosyn internet júiesinde shyǵarmashylyǵyńyzdy bastap ketesiz. Kitabyńyzdyń muqabasyn, atyn, mazmunyn jazatyn jerleri bolady, sosyn sol arada jazyp otyrasyz.
Al qalamaqy qalai beriledi degenge kelsek, sizdiń kórilimińizge, iaǵni shyǵarmańyzdy oqyǵandardyń sanyna qarai sait basqarýshylar sizdi óz internet avtorlary qataryna qabyldaidy. Odan keiin sizdiń týyndylaryńyzdy bastapqy birneshe taraýyn aqysyz oqýǵa bolatyn, sońǵy taraýlaryn kórý úshin aqy tóleitin etip jasap qoiady. Eger shyǵarmańyzǵa qyzyqqandar bolsa, onda aqshasy tólenip internet ádebietiniń avtoryna ainalasyz. Aqsha shyǵarmanyń ashylǵan ár betine tólenedi. Qytai aqshasy boiynsha bir betine bes tiyn nemese on tiyn tólep oqysańyz, bir shyǵarmany oqyp bolǵanyńyzda sol kitaptyń quny shyǵady. Menshe Qazaqstanda ádebiet portaldary osyndai júieni qoldansa jaqsy bolar edi, aldyńǵy taraýlary aqysyz, sońyn aqyly etip jetelep oqytsa, oqyrman úirenedi. Qytaidaǵy internet ádebietiniń jarqyn ókilderinen men tanityndardan Han Han, Gó Jińmiń qatarlylar dep aitsaq bolady. Bular óte jas jazýshylar. Kórkem shyǵarmalaryn internette jazýmen bastaǵan. Birte-birte internette ózderiniń óte kóp oqyrmandaryn qalyptastyrǵan, sol oqyrmandarynyń kúndelikti jebeýi men qoldaýynyń arqasynda shyǵarmashylyq shabyt taýyp otyrǵan. Qazir ekeýi de eń ótimdi jazýshylar qataryna enip ketti. Qazir olar internet ádebietinde óz joldaryn taýyp, shyǵarmalaryn kinoǵa, iaǵni, mádeni taýarǵa ainaldyrýǵa qarai bet buryp ketkendigin aiyryqsha aitýymyz kerek. Aqshalary óte kóp. Mine, men de sol internet ádebietiniń jemisimin. Jazýshylyq shabyt, qoldaý, tanymaldylyq, sapa. Ótimdi kitapqa jol.
Garsiia Markes qytai baspalaryna nege ashýlandy
— Qytaida kitap saýdasy, baspalar básekesi degen bir qyzyp jatqan dýman, qainap jatqan qazan ǵoi, internet ádebieti oǵan qanshalyq áser etýde?
— Qytai úlken bazar ǵoi, áseri bar ekeni daýsyz. Biraq mundaǵy baspalar ártúrli joldarmen tyǵyryqtan jol taýyp, óz paidalaryn kemitip jatqan joq. Qaita báseke burynǵydan da qyza túskendei. Meniń internette tanymal bolǵan dúnielerim kitap bolyp shyqqanda da ótimdi. Óitkeni, sana kitapty báribir jinaq, tolyq nusqa negizinde qabyldaidy ǵoi.
— Osy Qytaidaǵy baspa quqyǵy jóninde ártúrli áńgimeler aitylady. Sheteldegi brend ónimderdiń kóshirmesin jasap shyǵara qoiǵysh ádetimen shetel jazýshylarynyń shyǵarmalaryn da jymqyryp turatyn jaǵdailar bola ma qalai?
Bul týraly mynadai mysal keltireiin. 1982 jylǵy Nobel ádebiet syilyǵynyń iegeri, Kolýmbiianyń ataqty jazýshysy Gabriel Garsiia Markes sol áigili syilyqty alǵannan keiin onyń shyǵarmalarynyń Qytaidaǵy áseriniń joǵarylyǵyna bailanysty keibir baspalar onyń «Júz jyldyq jalǵyzdyq», «Holera tusyndaǵy mahabbat», «Polkovnikke eshkim hat jazbaidy» qatarly shyǵarmalaryn avtor ruqsatynsyz nemese sol kezdegi baspa quqyǵy týraly bilimniń kemshiliginen qytaishaǵa aýdaryp, taratyp jibergen. 1990 jyly Markes Beijiń jáne Shańhai qalalaryna saparlai kelip, osy saparynda kitap sórelerinen óziniń ruqsatynsyz qytai tilinde basylyp shyqqan shyǵarmalaryn kórip, qatty qapalanady.
Sonymen Beijińde Qytaidyń mádeniet salasyndaǵy qairatkerlerimen kezdesý barysynda olarǵa qarata «Barlyqtaryń zańsyz baspa urylarysyńdar ǵoi sonda?» deidi. Markestiń renishti bul sózi sol arada turǵandardy yńǵaisyz jaǵdaiǵa túsiredi. Kolýmbiianyń Qytaida turatyn elshisi bul jaǵdaidy jýyp-shaiyp jibergisi kelse de, Markestiń ashýy tarqamaidy. Sol arada «Men ólgennen keiin 150 jyl ótse de Qytaiǵa shyǵarmalarymnyń baspa quqyǵyn bermeimin, ásirese «Júz jyldyq jalǵyzdyqty» dep kesip aitady. Osydan keiin 30 jyl ishinde Qytaidyń qaisybir baspa organdary jáne myqty baspagerleri mádeniet qyzmetkerleri bul iske aralasyp, uly jazýshynyń shyǵarmalarynyń baspa quqyǵyn alý týraly hattar jazady, usynystar jiberedi. Markes qytai baspa salasyn elemei qoiady. 1992 jyly Qytai resmi túrde «Halyqaralyq baspa ortaq kelisimine» (Universal Copyright Convention) kirdi. Qytai baspa salasynyń baspa quqyǵy týraly túsinikteri qalyptasa bastady. Beiresmi málimetterge qaraǵanda 20 neshe jyl ishinde Qytaidaǵy 100 neshe baspa Markeske, Kolýmbiia elshiligine, tipti Markes Meksikada turǵanda Meksika elshiligine de baspa quqyǵy týraly ótinish jasaidy. Alaida birde bir jaýap bolmaǵan. Biraq Markes bul sózdi aitqanymen, 2008 jyly baspa quqyǵyn aqyry berdi. Bul týraly Qytaidyń Shin jińdiian mádeniet kompaniiasynyń bas alqasy Markesti qalai jibitkeni týraly áńgimesin bylai baiandaidy. 2008 jyly olar Markeske mynadai hat joldaidy:
«Qurmetti Markes myrza, sizdiń kezinde Parij kóshesinde alystan turyp «Ustaz» dep óz kóńilińizde áýliedei kóretin jazýshyńyz Hemingýeige aiǵailaǵanyńyz siiaqty, biz Tynyq muhittyń arǵy betinen sizge «Ustaz» dep aiǵailap turmyz, eger siz tyńdai alǵan bolsańyz, dál sol kezdegi Hemingýei siiaqty bizge qol bulǵap, joǵary daýysta: «Sálem, dostar!» dep aitatynyńyzǵa senemiz». Mine, osy hattyń áserinde bálkim uly jazýshy kezindegi ózin eske alǵan bolýy múmkin. «Júz jyldyq jalǵyzdyq» qatarly shyǵarmalarynyń resmi baspa quqyǵyn beredi. Bul Qytai baspa salasynda úlken dúmpý qozǵady. Al osydan keiin ilgerindi-keiindi basqa baspalardyń shyǵarǵan zańsyz basylymdaryn Úkimet zań organdarynyń arqyly birte-birte joǵaltyp, qazir bazar betindegi Markes shyǵarmalary túgeldei osy baspanyń quqyǵyndaǵy zańdy kitaptar esepteledi.
Qalamaqy qalai sheshiledi?
— Jańa aitqanymdai, 1992 jyly Qytai halyqaralyq baspa quqyǵy jónindegi kelisimshartyna qol qoiyp, sol uiymǵa kirgennen keiin, shetel klassikteri jáne myqty shyǵarmalardyń baspadan shyǵýy birte-birte óz arnasyn tapty. Resmi baspadan shyǵatyn kitap baspa ónimderiniń barlyǵynda ISBN iaǵni, halyqaralyq ólshemdi kitap nómiri basylady jáne kitaptyń baspa quqyǵy, kóshirilip basylsa jaýapkershilik arqalaitynyna deiin aiqyn belgilenedi. Al buǵan qarap Qytaida búkildei zańsyz kitap joq bolyp ketken eken dep oilamańyz. Beijiń kóshelerinde júrseńiz, kóshe boiynda qol arbasymen kitap satyp júretinder bolady, odan da izdegen kitabyńyzdy taba alasyz. Bul qandai jaǵdai deseńiz, olar resmi baspadan shyqqan kitaptardyń kóshirmesi. Qazir Qytaidyń jeńil ónerkásibi, qaǵaz ónerkásibi, baspa ónerkásibi damyǵan ǵoi. Kitabyńyz búgin baspadan shyqsa, satylym mólsherine qaraidy nemese bazarda qandai kitap ótimdi, oqyrman qandai kitapty izdep júrip oqyp jatyr, osyny baqylap otyratyndar óziniń jekelik baspa úiinde sonyń aýmaǵan túrin kóshirip basady. Sóitedi de kóshedegi kóterme saýdagerlerge taratqyzady. Kitaphanada turǵan áýelgi nusqamen salystyrǵanda qaǵazy, túpteýi nashar bolǵanymen, munyń baǵasy arzan, birer kitapty sol kitaptyń áýelgi baǵasynyń jarym baǵasymen de alyp alýyńyzǵa múmkindik bar. Bul týraly bizdiń ortamyzda: «Kitabyńyzdyń kóshirmesi kótermeshiniń qolynda júrsin, ótimdi ekenin sodan bilemiz» degen sóz bar. Al budan tys, kitaptyń elektrondyq nusqasyn saýdalaityn, internette kóshirip jazyp jariialap jiberetin jaǵdailar ekiniń birinde kezdesedi. Bul jaǵynda zań organdary basqarýdy kúsheitti degen kúnniń ózinde birin bassań, biri shyǵyp retteýge bolmaityn bir etek-jeńi jiylmas úlken sharýashylyqqa ainalyp bara ketken.
Álem ádebietindegi shyǵarmalar qazir Qytaida túgeldei aýdarylady. Aýdarmanyń tek bir nusqasy emes, birneshe nusqasy qatar júretin kezderi de bolady. «Aýdarma qaitalai jasampazdyq barysy» dep jatamyz, sondyqtan aýdarmashynyń óresine qarai aýdarma basqasha áser berýi múmkin ǵoi.
— Qalamaqy máselesine kelsek…
Qytaidyń baspalarynan shyǵatyn árqandai sheteldiń jazýshysyna, baspasyna kelisimsharttar jasalynady. Oǵan óz ruqsatyn berip, qolyn qoiǵannan keiin baspa basyp shyǵarady. Biraq sol avtordyń aldynda kim buryn barǵany mańyzdy. Keshigýge bolmaidy. Úlken bir roman eki-úsh táýlikte aýdarylyp eki-úsh redaktorlyq jumys jasalǵannan keiin-aq baspadan jarq ete qalady. 20-30 aýdarmashy bólip alady da, redaktorlarǵa beredi. Sonda uzaq bolǵanda bir apta ketedi. Óitkeni, qazir Qytaidyń baspa bolsyn, barlyq mádeniet salasynda báseke óte kúshti, ótimdi kitapty bir baspa aldymen aýdaryp daiarlap turmasa, ekinshi qaǵyp ketedi. Bul úlken saýdaǵa, bizneske ainalǵan júie. Baspa quqyǵy men qalamaqy máselesi anyq ólshemge túsken. «Qytai halyq respýblikasy avtorlyq quqyq zańynyń» 2-tarmaqshasynda: sheteldikterdiń, memleketke qarastylyǵy joq azamattardyń jazǵan shyǵarmalarynyń sol avtor turǵan memleket jáne óńir halyqaralyq kelisim shartqa nemese sol uiymǵa múshe bolsa, ondai azamattardyń avtorlyq quqyǵy saqtalady dep belgilengen, 1999 jylǵy belgilengen qalamaqy tóleý belgilemesine sai: kitaptyń quny × taralym sany × qalam aqy paiyzy mine osylai qalamaqy beriledi, Qalamaqy áýelgi avtorǵa 3-10 paiyzdyq ólshem boiynsha berilse, aýdarma shyǵarmaǵa 1-7 paiyzdyq ólshem qoldanylady. Biraq avtor kelisimin bergen nemese jeke qarajatymen shyǵarylatyn kitaptarǵa qalamaqy tólenbeidi.
— El ishinde qalai?
— El ishindegi búkilge jýyq gazet-jýrnal biryńǵai qalamaqy júiesinde jumys isteidi. Iaǵni, proza, maqala, óleń barlyǵyna qalamaqy tólenedi. Qalamaqy ólshemi sol jýrnaldyń taralymyna jáne ataq-dárejesine qarai ólshenedi. Memleket dárejeli nemese ólke, oblys dárejeli úzdik jýrnaldardyń qalamaqysy ár betine 100 iýan (5 000 teńge) nemese 70-80 iýan mólsherinde qalamaqy beredi. Óleń men qara sózdiń de ólshemderi bólek bolady. Oblystyq, aimaqty jergilkti jýrnaldar ár betine 50 iýan ainalasynda bolady. Naqty kesimdi emes, mólshermen aityp otyrmyn.
Kitap shyǵarý júiesi sol memlkettik tapsyrys, jeke shyǵarý degen sekildi dúnie. Memlekettik te qalamaqy bar, jekede joq. Jekege kitap mazmunyn qarap, ruqsat beredi.
«Júz jyldyq jalǵyzdyq» qaita qazaqshalandy
— Al sol qytai tiline aýdarylyp jatqan dúnielerdiń qazaqshaǵa aýdarylyp jatqany az emes shyǵar?
— Álem ádebietinen qytai tiline aýdarylyp, odan qazaq tiline aýdarylý jaǵdaiy jyl saiyn jaqsaryp keledi. Elis Mýnronyń shyǵarmalarynan «Áiel mahabbaty», «Sairan kúnder», «Jirenish, dostyq, ińkárlyq, mahabbat, neke» qatarlylary, Harýki Mýrakami «Ný ormandaǵy mahabbat» Orhan Pamýktiń «Meniń atym Qyrmyzy» taǵy basqa tolyp jatqan romandar nemese Nobel ádebiet syiylǵynyń iegerleriniń shǵarmalary aýdarylyp jatyr. Jaqynda aýdarmashy Qaltai Orazbekuly sol Garsiia Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyǵyn» «Ǵasyrlyq qulazý» degen atpen qaita aýdaryp jaryqqa shyǵardy. Qazaq tilinde jyldaǵy Nobel syilyǵynyń ádebiet salasy boiynsha baǵalanǵan jazýshylarynyń, Batys elderi, Japoniia, álem ádebietindegi klassikteri kóptep aýdarylý ústinde.
Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romany «Ǵasyrlyq qulazý» degen atpen aýdaryldy
Bertingi jyldardan beri úkimet jaǵynan ádebiet-kórkemóner salasyna basa nazar aýdaryp, qytai tilindegi shyǵarmalardy az ulttar (qytaida qytaidan ózge ulttar az dep atalynady) tiline aýdarý, qytai ádebietindegi áidikterdi az ult tiline aýdarý jobasy birshama jedel júrdi. Az ulttarǵa qytai ádebietin tanytý maqsatynda jylyna kóptegen kitaptar aýdarylady. Erterekte qytaidyń klassikalyq shyǵarmalary «Sý boiynda», «Qyzyl sarai túsi», «Qalyń orman, qarly dala», «Batysqa sapar», «Sunzynyń áskeri ailasy», «Tań dáýiriniń báiitteri» qatarly úzdik týyndylardan bastalǵan ádebi aýdarma salasy odan keiinirek Lý Shun, Maý Dun, Laý Shy, Ba Jin, Biń Shin, Ái Shiń, Hai Zy qatarly avtorlardyń shyǵarmalaryn aýdarýymen jalǵasty. 2012 jyly Mo Ian Nobel ádebiet syilyǵyn alǵannan keiin, onyń shyǵarmalaryn jappai aýdarý bastaldy. Odan qalsa «Qytai az ulttar ádebietin kórkeitý qurylysynyń aýdarmany demeý nysany» baǵdarlamasy boiynsha «Qytai osy zaman ádebi týyndylarynan tańdamalylar» atty áńgimeler, povester, óleńder, shalqymalar, derekti ádebiet tomdyǵy bolyp bes tomdyq úlken seriiamen qytai ádebietindegi úzdik ádebi shyǵarmalar az ulttar tiline aýdaryldy.
— Al osy jerde, keri baǵytta az ult tilindegi shyǵarmalardy qytai tiline aýdarý qalai?
Bul da joǵaryda atalǵan baǵdarlamanyń quramdas bóligi. Iaǵni, az ulttar ádebietin qytai oqyrmandarynyń nazaryna usyný qyzmeti de qarqyndy júrýde. Qytai qazaq ádebietine tanys avtorlardan Tápei Qaiysqanuly, Mádeniet Muqataiuly, Almagúl Jumajanqyzy, Gúlnar Qýanbekqyzy, Yntymaq Sádýuly, Tóleýbai Doshyquly, Bilisbek Ábdirazaq, Nurbolat Ábdiqadyr, Mádetbek Balǵabek, Erlan Nurdyhan, Qýanysh Dálei, Gúlaisha Erahmet, Qýat Asylbek, Aziia Maǵyperqyzy qatarly aqyndardyń óleńderi, Orazqan Ahmetov, Shaimurat Qamzauly, Nurila Qyzyqanqyzy, Áýelqan Qali, Jumabai Biláluly, Shámis Qumar, Qumarbek Jýanǵan, Jeńis Yryshan, Tursynbek Baijuma, Baiahymet Jumabai, Qidash Jubanysh qatarly avtorlardyń prozalyq shyǵarmalary romandary qytai tiline aýdarylyp basyldy.
— Olardy qazaq aýdarmashylar aýdarady ǵoi sonda?
— Iá, qazir myqty aýdarmashylardan Erkesh Qurmanbek, Qaisha Tábárákqyzy, Qadila Nurǵali, Murat Ybyrai, Sháken Bóketai, Jaiyrbek Muqametqan, Dáýletjan Patih, Qajybek Aidarhanuly qatarly kisilerdi ataýǵa bolady. Bul kisilerdiń aýdarýymen, iaǵni, Ákbar Májitulynyń aýdarýymen «Abai qara sózderi», Qabai aqsaqaldyń (ulty sibe) aýdarýymen Abai óleńderi, Abai qara sózderi qytai oqyrmandaryna jol tartty. Sondai-aq, Qazaqstan ádebietinen Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeidi», «Kúnshildik» romandary aýdaryldy. Rahymjan Otarbaevtyń birqatar shyǵarmalary aýdaryldy. Bular ǵana emes, biraz shyǵarmalar bar. Saiasi jaǵynan da Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń «Tarih tolqynynda», «Qazaqstan joly» qatarly birqansha shyǵarmalary da qytai tiline aýdarylyp basyldy. «Elin súigen, eli súigen Elbasy» atty kitaptyń qytai tilindegi nusqasynyń tusaýkeseri osy Beijiń qalasynda ótti.
Jalpy, bizdegi aqyn-jazýshylardyń óz shyǵarmashylyǵynan tys kásibi aýdarma dese de bolady. Óitkeni, olar óz betinshe emes, memlekettik tapsyryspen ǵana aýdarady. Aýdarady, qalamaqysyn alady, boldy. Basqa eshteńege bas qatyrmaidy. Jáne tapsyrys ta kóp, qalamaqy da joǵary. Endi bir kemshin tusy – álem ádebietiniń bizdiń ádebietke kirýindegi, qazaq tiline aýdarylýyndaǵy kópir taǵy sol qytai tili bolyp tur. Ózge tilderden tikelei aýdaratyn aýdarmashylar qosyny kemdik tanytyp tur. Aǵylshynnan tikelei aýdaratyndar endi-endi qalyptasyp keledi.
— Al qazaqtardan qytaisha jazatyn jastar shoǵyry qalyptasty ma? Jalpy, qytai oqyrmandary qalai qabyldaidy, moiyndai ma degenim ǵoi?
Qytai tilinde shyǵarma jazyp, qazaq ómirin sýrettep júrgen aǵa býyndardan Ákbar Májituly, Erkesh Qurmanbekqyzy qatarly kisilerdi ataýǵa bolady. Jazýshy Ákbar aǵanyń qalamynan týǵan «Aqsaq qulan», «Qairan on bestegi Halida-ai», Shyńǵys hannyń tarihy tóńireginde jazǵan «Muqali» qatarly shyǵarmalary qytai oqyrmandary arasynda keremet ańys qozǵaǵan. Aǵamyz ótkir qalamy, shyǵarmashylyq talanty arqyly Qytaidyń sol ýaqytta eshkim qol sozýǵa batyly barmaityn memlekettik ádebi syilyqtarynyń bas júldesin art-artynan jeńip alyp otyrǵan, bul bizdiń maqtanyshymyz. Árine osy aǵa býyndar qazaq ómirin Qytai oqyrmandaryna óz tilinde jetkize bildi. Óz oilaý formalary arqyly eshqandai bógetsiz bildire aldy. Qytai oqyrmandary qazaq halqynyń tarihy, mádenieti týraly túsinikke ie boldy. Aýdarma arqyly qytai oqyrmandaryna birqansha shyǵarmalarymyz baryp jatyr. Biraq ol qansha degenmen aýdarma. Jańa zamanda sol aǵa býyndardyń jolyn qýǵan, qytaisha shyǵarma jazatyn jas býyndar qatary úzilgen joq. Bul qýanatyn jaǵdai árine. Solardyń qatarynda Aidos Amantaiulyn aitý mindet. Aidos joǵary bilimdi, jaqsy otbasynda dúniege kelgen azamat. Atasy Qytai halyq radiosynyń alǵashqy býyn qurýshylary Saǵat Jaipaquly, ákesi Amantai Saǵatuly, ápkesi qazaqtyń myqty rejisser qyzy Janar Saǵatqyzy. Osyndai Qytaidaǵy mádeniet salasynda orny bar kisilerdiń otbasynda týylǵandyǵy sebepti de jazýshy bolǵan shyǵar. Onyń qazaq halyq ánderiniń mazmundaryn sony áńgimege ainaldyrý arqyly jańasha stilde jazǵan «Aidos-Sholpan» romany jaqsy oqyldy. Ásirese qytai tilinde mektep oqyǵan, qytai tilinde bilim alyp kózi ashylǵan, qazaq tilinde ádebiet oqýǵa sharasyz, biraq qazaq ádebietine, turmysyna zer salyp, túsingisi keletin qytaisha oqyǵandar men qytai oqyrmandary izdep júrip oqydy. Bul kitaptyń ataǵy qatty shyqty. Qytai jazýshylary, synshylary jaqsy pikirlerin bildirdi. Qytaidaǵy «Ulttar ádebieti» jýrnalynyń bas redaktory, qatysty ádebiet mamandary Aidos shyǵarmashylyǵyn joǵary baǵalady. Onyń buryndary «Eń bútin synyq» atty jyr jinaǵy, jaqynda «Beibaq» atty jinaǵy jaryq kórdi. Onyń internet betinde jazǵandary da biraz dúnie.
Odan basqa Ainur Tumarbekqyzynyń «Attyń ólimi», «Qyz taǵdyry», «Qart malshy», «Hypińli tústik kóshesi», «Úi salý hikaiasy» qatarly áńgimeleri de qytaitildi oqyrmandar arasynda edáýir ańys qozǵaǵan. Osy qytai tilinde shyǵarma jazatyn jas býyndardy qoldap-qýattaý menshe tótenshe qajet dep oilaimyn. Sebebi, Qytaidaǵy qazaqtildi oqý aiasy barǵan saiyn tarylyp bara jatqanda, kóptegen oqýshylar qytai tilinde óz halqynyń ádebietinen, mádenietinen sýsyndaǵysy keledi. Jasyrary joq, qazir qazaqsha biletin urpaq azaiyp barady. Olarǵa myna Ahmet Baitursynov álipbii múldem beitanys, osyndai jaǵdaida biz qazaq til jazýyn solarǵa úiretýmen qatar, olarǵa ońai keletin qytai tilinde jazylǵan shyǵarmalar arqyly da ózimizge qarai tartýymyzǵa bolady. Al ol úshin qytai tilinde jazatyn jazýshylar bilimdi, qazaq mádenietin tolyq túsingen, qazaqsha oilai alatyn adam bolýy kerek, bul mańyzdy.
Mo Iannyń qatty synalyp jatatyny ras
— Syn-pikir demekshi, keiingi kezde sizder jaqtaǵy internet álemin qarap otyrsam, Mo Iandy dattaýshylar men aqtaýshylar degen qatty talas-tartys júrilip jatady. Sol týraly qysqasha aityńyzshy?
— Mo Ian týraly qytai áleýmetiniń pikiri ártúrli. 2012 jyly Nobel syilyǵy Mo Ianǵa berilgende, el ishinde alýan pikir týdy. Biraq túsinesiz be, qazan sarqyldap qainai bastaǵanda qaqpaǵyn jaba qoisańyz qandai bolady? Qainaǵan sý qaqpaqty kóterip tastap bir jaǵynan asyp tógiledi ǵoi? Dál sondai qoǵamdyq pikir, qoǵamdyq ańys qozǵaldy. Mo Iannyń kitaptaryn árbir baspa talasa-tarmasa basty, oqyrmandary talap áketti. Dese de Mo Ian qalamynan týǵan, Mo Ian qalamymen beinelengen qytaidyń aýyl turmysy, Qytaidaǵy qarapaiym qara halyqtyń turmysy, beineti men tartqan japasy, «josparly týyt» qatarly birqatar máseleler qozǵalǵandyǵy sebepti Qytaidyń halyqaralyq bedeline nuqsan keletinin oilaǵan, sheteldegi oqyrmandardyń Qytai qoǵamyn osyndai kóleńkeli tustary arqyly túsinip qalýynan alańdaǵan top ta boldy. Mo Ian qytaidyń pálen jyl kútken, uzaq kútken Nobel syilyǵynyń iegeri, biraq qytai ádebieti úlken teńiz siiaqty qordaly ádebiet. Nelikten tek qana kóleńkege toly siýjetterge syilyq beriledi? Bul týraly Nobel ádebiet syilyǵynyń ustanymyna, iaǵni saiasi maqsatyna kúmán keltiretinder de paida bolýy zańdy. Bilesizder, Mo Iannyń «Baqa» atty romanynda Qytaida júrgizilgen jalǵyz perzentti bolý saiasaty sóz bolady. Mo Ian bir suhbatynda: «Árkim óz kindiginen qansha urpaq taratý kerek ekenin ózi sheshý kerek» dedi. Osy bir urpaq qurbandyqtardyń zaryn, muńyn árine halyqaralyq qaýymdastyq tyńdaýy kerek. Ony Mo Ian jazdy. Qytai úkimetin, sol saiasatty atqarǵandardy qalamymen túiredi. Kim jaman atty bolǵysy keledi deisiz. Sondyqtan kúngeii men teriskeiin aiqyn paryqtaý kerek siiaqty.
Al Mo Iannan basqa da tolyp jatqan tom-tom kitap avtorlary bar, jazýshylar bar, stili, qalam qýaty, jasaǵan obrazy ár alýan. Iaǵni Mo Iandy qalpaqpen uryp alatyndar jetedi, solardyń oqyrmandary árine alakózdenedi. Biraq tarih solai jazyldy. Solai buiyryldy. Mo Ian táleili jazýshy. Jaqynǵy jyldardan beri Qytaida sybailas jemqorlyqty qatań tekserip, qatań jazalaý júrildi. Buny «Jolbarys soǵý» áreketi dep te ataidy. Eń úlken mansapty Qytai kompartiiasy 17-inshi kezekti ortalyq komitetiniń turaqty múshesi eseptelinetin Joý Iuńkańǵa deiin bardy jáne budan ózge aýdan, aimaq, oblys mansaptylaryna deiin jetti. Jalpy sybailas jemqorlyq máselesin túbirinen ońaýǵa kóshti. Osy kezeńde Mo Ian: «Men sybailas jemqorlyq týraly roman jazǵaly jatyrmyn» dedi. Mine osydan bastap, urynyń arty qýys degendei «Meni aityp qoia ma, meni jazyp qoia ma, meni áshkerelep jibere me» degen joǵary jiktegi jemqor sheneýnikter túrli tásilder arqyly Mo Iandy qaralaýǵa, bedeline nuqsan keltirýge tyryssa kerek. Shyndyq aitatyn adamnyń shyǵarmashylyǵy da qiyn bolady. Biraq ótirik te uzaqqa barmaidy ǵoi.
Esenǵali aǵa Beijińge kelgende…
— Búgingi qazaq ádebieti Qytaidaǵy oqyrmandary arasynda qalai baǵalanady? Kimderdi izdep, surap oqyp júrsizder?
— Qytaidaǵy qazaqtar Qazaqstan avtorlarynyń shyǵarmalaryn oqi bastaýynyń tarihy óte ertede bastalǵan. Ol jaiynda aitsam sóz kóbeiip keter. Sary tysty, qanatty tulpardyń beinesi salynǵan Muqaǵali Maqataevtyń «Qazdar qaityp barady» deitin óleńder jinaǵy 10 myń taralymmen 9 márte qaitalai basyldy. Qazaq jazýshylarynyń «Oramal» atty toptama proza jinaǵy Qazaqstannyń ár úige berip jibergen sálemdemesindei edi. Al Maǵjan Jumabaev, Iliias Jansúgirov qatarly alash ardaqtylarynyń óleńderi, Qadyr Myrzaliev, Qabdesh Jumadilov, Jumeken Nájimedenov, Muhtar Shahanov, Muhtar Maǵaýin, Aqseleý Seidimbek qatarly ádebiet pen ónerdiń biigindegi tulǵalarymyzdyń shyǵarmalary óte kóp taraldy. Biz osy avtorlardan sýsyndadyq. Al jańa zamanda «zaman basqa, zamanyna sai adam basqa» degendei, internet damydy, jazý ortaq bolmasa da jazýdy sáikestendiretin júieler zerttelip jasaldy, sol arqyly qazaq saittarynda Qazaqstan avtorlaryn erkin oqýǵa múmkindik aldyq. Marqum Talasbek Ásemqulovtyń shyǵarmalary internet betin jaýyp ketti. Izdep júrip oqydyq. Rýhaniiatymyzdy baiytýǵa, orta shelegimizdi toltyrýǵa qamdanyp oqydyq, mol bilim aldyq. Al endi jastar janyna jaqyn ásirese poeziiadan Esenǵali Raýshanov, Járken Bódeshuly, Ulyqbek Esdáýlet, Tynyshtyqbek Ábdikákimov, Serik Aqsuńqar, Maraltai Raiymbek, Jaras Sársek, Murat Shaimaran, Almas Ahmetbek, Almas Temirbai, Gúlnár Salyqbai, Ularbek Dálei, Almat Isadil, Yqylas Ojaiuly, Toqtaráli Tańjaryq, Qalqaman Sarin, Áskerhan Aqtai, Erbol Beiilhan, Asylzat Arystanbekqyzy, Aqberen Elgezek, Erlan Júnis, Gúlmanat Áýelhan, Quralai Omar, Yrysbek Dábei, Baýyrjan Qaraǵyzuly, Ularbek Nurǵalym, Qaisar Qaýymbek, Batyrqan Sársenhan, Erbol Alshynbai, Azamat Tasqara, Umtyl Zaryqqan dep tizbektele beredi. Prozadan da bir shoǵyr esimder bar. Nurǵali Oraz, Esbolat Aidabosyn, Darhan Beisenbek, Beibit Sarybai, Qoishybek Múbarak, Ómirjan Ábdihalyqtyń, Mádina Omar, Aiagúl Mantaeva syndy qalamgerler shyǵarmalaryn bilemiz. Jaqynnan beri «Egemen Qazaqstan» gazeti saitynyń tóte jazýynda da toptama óleńder, áńgimeler berilip júr. Óz kezeginde olar da talqyǵa túsip jatyr. Bul aqyndardyń shyǵarmalaryndaǵy tyń túren, tamasha aǵyn óleń súier qaýymnyń jan qalaýynan shyǵyp otyr. Bul avtorlardyń atynyń atalyp otyrýy árine jekelik kózqarastan emes. Qaita ádebiettik ortadaǵy kózge basylatyn jiiliginiń joǵarylyǵynda, attarynyń kóbirek atalyp, shyǵarmalary ortaǵa salynatyndyǵynda. Qandai jaǵdaida da osy avtorlardyń shyǵarmalarymen júzdesip qalýǵa orai shyǵyp turady. Menshe bul oqyrmandar arasyndaǵy taralymy, oqylymy jii avtorlar dep túsinýge bolady.
— Al sizder jaqtan «Qazaqstandaǵy ádebi qaýym biledi, bilýi kerek» dep kimderdi aitar edińiz?
Qytai qazaq ádebieti tutas qazaq ádebietiniń mańyzdy bir butaǵy ǵoi. Jáne ol da bir suhbat, bir maqalaǵa syiǵyzýǵa kelmeitin kesek dúnie. Sondyqtan jastardy ǵana aitaiyn. Proza janry boiynsha Hasen Áýbákiruly, Qanat Qabykenuly, Januzaq Jókenuly, Bi-Hamit Nurbazaruly qatarlylar. Osy qatarda «Jas júrek jaiyp saýsaǵyn» atty birneshe avtorlardan quralǵan prozalyq áńgimeler jinaǵynda meniń de áńgimem jariialandy. Al poeziia salasynda Mural Toqtaruly, Erlan Nurdyhanuly, Qýanysh Dálei, Murat Áýesuly, Turdyhan Aidarhanuly, Dýman Paziljanuly, Qajybek Aidarhanuly, Shalqar Qanykeiuly, Qýat Asylbekuly, Órken Salýbaiuly qatarly qalamger aǵa býyndar kiredi. Budan tys, Qabden Ojaýbaiuly, Qyrbaq Nurǵalidyń týyndylary meniń shyǵarmashylyq ustazym retinde tanylady. Aidos Amantaiulyn joǵaryda aittyq. Jańagúl Qadaiqyzy, Janna Qozybaeva, Sipat Qazyken qatarly zamandastarymyzdyń da ózindik stili men soraby bólekshe. Al poeziia janrynda ózindik lebimen kele jatqan avtorlardan Áripjan Ábitai, Nurash Áitiken, Mańǵaz Muqametqan, Aisha Qabylqoja, Yqylas Orazbai, Begáli Tóleýbai, Dylmurat Jumaqanuly, Ybyrai Dúisenuly, Ádilet Ahymetuly, Dúisenáli Shámek, Ádenbek Qamashuly, Zańǵar Turabek, Alpen Ýaiys, Erlan Iasyn, Nurshat Ázimbek, Erkejan Beisenbek, Sana Qurmanǵazy, Janatbek Serǵazy, Mural Maqsut, Jumatai Kóksýbai t.b. qatarly orta, jas býyndardy ataýǵa bolady. Bul meniń ádebi ortam, osy ádebiet aiasynda júrgenderdiń qalamdarynan týǵan jyrlarynyń, shyǵarmalarynyń turaqty oqyrmanymyn. Al osy býyn ádebietshilerdi synǵa alyp otyratyn jas synshy retinde Tileýberdi Qanabekulyn ataýǵa bolady.
— Qazirgi ádebi ortań, ádebi úrdis, talpynys qalai?
— Men Beijińdegi Ortalyq Ulttar ýniversitetinde oqyp bilim aldym. Bizdiń ýaqytta qarapaiym ádebiettik ortamyz bolýshy edi. Ýniversitetimizdiń «Aq besik» atty jýrnaly jyl saiyn shyǵyp turatyn. Sonyń belsendi avtorlarynan Baǵdáýlet Ǵinaiatuly, Ǵarapa Nasiollauly, Qusyman Qumashuly, Kenjebek Tóleýbaiuly, Hamit Nurbazaruly, Ádilet Ahmetuly, Ybyrai Dúisenuly, Alpen Ýaiysuly, Zańǵar Turarbekuly qatarly stýdent ádebietshiler qatary bar edi. Ara-tura bas qosyp, ádebiet týraly, oqyǵan kitaptar týraly shaǵyn suhbattar jasalynatyn. Bizdiń ýniversitet ózi Beijińde tursa da qazaqy qut qonǵan ýniversitet. Tursyn Jurtbai, Jantas Altai, Gúldarqan Smaǵulova, Baǵdan Momynova, Ornai Jubai qatarly ustazdarymyz bizge sabaq berdi. Aqyn Esenǵali Raýshanov aǵa sáti túsip Beijińge kelip qalǵanda osyndaǵy aqyndarymyzdyń óleńderin tyńdap, sodan Qazaqstanǵa qaitqannan keiin «Shyńynda ósken Altaidyń» atty shaǵyn essesin jazdy. Bir jasap qaldyq. El kóship kelgendei qýandyq. Jazýshy Raqymjan Otarbaev kelip lektsiia jasady. Bul ǵajaiyp sátterdiń kókiregimizge quiyp ketken sáýlesi óz aldyna áńgime.
Bizdiń Jań Dińjiń, Muhtar Ábilqaquly, Bolash Shókeev, Erkin Aýǵali qatarly ustazdarymyz ádebi ortamyzǵa tamasha jaǵdailar jasap berip otyrdy. 2009 jyly Qytaidaǵy ataǵy dúrkiregen «Kúltegin» saityn qurdyq. Asqar Jańabekuly qatarly aǵalardyń tehnikalyq jáne qarjylyq súiemeldeýinde bir kezderi sol saittyń ystyǵyna kúiip, sýyǵyna tońdyq, ádebi redaktor boldyq. Sol biz qolǵa alyp turǵan mezette «Kúltegin» búkil qytai qazaqtarynyń eń birinshi ádebiet-tarih portalyna ainaldy. Al biz oqý támamdaǵannan keiin osy ádebiettik shoǵyrymyz tarqap ketti de, keibireýimiz basqa qyzmettermen bolyp, odan qala berdi Qytaidaǵy internet baqylaýy qatańdasýyna bailanysty «Kúltegin» saitynyń jumysy aqsai bastady. Munyń taǵy bir sebebi «Vichat» atty áleýmettik jeli baǵdarlamasynyń paida bolýy da shyǵar dep oilaimyn. Qazir ol jerde de ádebi orta qyzyp tur. Siz jazǵan shyǵarmańyzdy «Vichatqa» salýyńyzǵa bolady, sol arqyly dostar aýmaǵyndaǵylar nemese sizdiń «Vichat» qoldanym tekshesine jazylǵan oqyrmandar sizdiń shyǵarmańyzdy kelesi minýttarda-aq oqi bastaidy. Bálkim, barlyq adam jeńilge júgirip, jappai osy úrdiske qarai betteýi bizdi taiazdyqqa aparatyn da shyǵar. Biraq jańa ádebiettiń, jańa qoǵamnyń óz shoq juldyzdary jarqyrap shyǵyp keldi.
— Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Ularbek Nurǵalymuly, «Egemen Qazaqstan»
