Ermurat Zeiiphannyń ómir joly
Kóktegi táńir barda – óziń barsyń.
Táńirtaý – sen pánilik, men baqilyq,
Tym qurysa óziń jaily sózim qalsyn», – degen óleń joldarymen aiaqtalatyn «Táńirtaý – Táńirim» dep atalatyn tamasha ánniń mátinin aqyndyq júregimen jyr etip, saǵynyshqa toly syr etip te jetkizgen ánshi, sazger, aqyn Ermurat Zeiiphanulynyń ana jurt, baba taýmen qoshtasqany ma dep qalasyń? Mine, sol óner ólkesinen ózindik mánerimen oiyp oryn alǵan asyl azamat, óner adamy 2011 jyly 21 maýsym kúni baqiǵa attandy. Dese de, el esinde, jurt júreginde ásem daýys, ádemi yrǵaq, oily jyr, azamattyq ún qaldy...
Ermurattyń ómirine de, ónerine de kýá bolǵan jandardyń biri retinde týǵan inisi, Kúnes aýdandyq án-bi úiirmesiniń kórkemdik jetekshisi, ánshi, sazger Nurshat Zeiiphanulymen bolǵan suhbatymyzdy nazarlaryńyzǵa usynýdy jón kórdik.
– Eń aldymen Ermuratty ómirge áldilep ákelgen, eseitip-erjetkizgen, óner qaqpasynan tái-táilap engizgen tuǵyrly eli, ata-anasy, ulaǵatty ustazdary jaily toqtala ketseńiz?
– Aǵam Ermurat Zeiiphanuly 1966 jyly 30 jeltoqsan kúni qasietti Ile ańǵarynyń ór tósindegi Kúnestiń áigili alma mekeni – Almaly aýylynda ómir esigin ashqan. Alyp Kókshoqynyń qalyń qara ormany men toqtaýsyz jóńkip aqqan Kúnes ózenine kishkentai sábi Ermurattyń ińgálaǵan daýysy aralasyp, tuńǵysh ret týǵan dalanyń káýsar aýasyn qaq jara shartarapqa taralyp jatty. Shyrqy buzylmaǵan shyryn dalanyń kórkem tabiǵatyna elitip, atyz-alqaptaryndaǵy sharýalardyń qyzý eńbek dúbiri men jon-jotalaryndaǵy shopandarǵa qyzyqtai barlap, sábi sanasyna sáýlesin quiǵan Ermurat bala kezden jan-jaǵyna talpynyp ósti. Biz Ermurat ekeýmiz tete boldyq ta, birimizdiń izimizdi birimiz basyp, kópbalaly otbasynda erjettik. Ákemiz Zeiiphan Ahmetjanuly men sheshemiz Oralqan Núptebekqyzy otbasynda alty ul, eki qyz tárbielep ósirgen kóziqaraqty, bilimdi, abzal jandar edi. Ákemiz Zeiiphan áigili bi Sasan Kiikbaiulynyń nemeresi Ahmetjan Qasekeulynyń otbasynda 1916 jyly Kúnes óńirinde dúniege kelip, bala kezinde dini mektepterden saýatyn ashyp, erjete kele Quljadaǵy gimnaziiadan bilim tolyqtyrǵan. 1954 jyly Kúnes aýdanynda tuńǵysh mádeniet úii shańyraq kótergende sonda basshylyq mindetin atqarǵan, dombyra men skripkany jetik meńgergen, saýyqshyl, ańǵarly adam edi. 40 jyldan asa qajyrlyqpen eńbek kórsetkeni úshin memleket, avtonomialy raion jaǵynan omyraýyna altyn ordender taǵyp, 1986 jyly qurmetpen zeinetke shyqqan. Kúnes aýdandyq oqý-aǵartýy men mádenietine eseli eńbek sińirgen qart pedagog, tanymal mádeniet qairatkeri. Al aiaýly anamyz Oralqan Núptebekqyzy otbasy berekesiniń uiytqysy, ómirden túigeni kóp, bilimdi jan edi. Jaǵymdy daýysymen ara-tura toi-tomalaqtarda aitysqa túsetin, ertegiler men ańyz-áńgimelerdiń alýan túrin aityp, qulaq quryshymyzdy qandyratyn sheshen adam boldy. Sondyqtan da mynaý ǵajaiyp ónerdiń bastaýy sol ónerli otbasynyń qainarynan nár alǵan dep aita alamyz.
– «Segiz qyrly, bir syrly» Erekeńdi mundaǵy jurt eń aldymen ánshilik ónerimen tanidy. Sol ánshilik óner Erekeńdi qandai biikterge jeteledi eken?
– Erekeń ónerge alǵash ret sýret salý ónerimen kózge túse bastaǵan. Sońǵy kezderde de sol bir shaqtaryn jii eske alatyn, múmkin oryndalmaǵan armanynyń biri sol ma dep qalamyn. Áli esimde, 1979, 1980 jyldardyń jaz ailarynyń birinde, bul kúnderi aty áigili qylqalam sheberi Aman Abzalbekuly Muqanov týǵan aýylyna – osy bizdiń Almalyǵa shyǵarmashylyq saparmen kele qaldy. Aiǵa jýyq ýaqyt júrdi. Eptep sýret sala bastaǵan ulynyń talantyn ushtaýǵa taptyrmas orai ekenin birden sezgen baiqaǵysh áke Ermuratty Aman aǵanyń sońynan ilestirip jibergen edi. Bir aptaǵa jýyq ilesken Ermurattyń balalyǵy ma, joq, álde, uzaq ilesýge sharty kelmedi me, ol kisiden kóz jazyp qaldy. Degenmen, sol kezden bastap bala sýretshi atanǵan Ermurat kádimgidei «Ile órenderi» gazetinde «Jailaýda», «Saýynshy», «Kól boiynda» siiaqty týyndylaryn jariialap úlgergen edi. Munymen qosa bastaýysh mektep oqyp júrgende «Sý boiynda», «Myń bir tún», «Abai» jáne «Abai joly», «Qazaq soldaty», «Botagóz», «Ulpan» syndy kózi kórip, qoly jetken kitaptardy qunyǵa oqyǵan kitapqumar balanyń biri edi. Keide eptep maqalalar men óleń, taqpaqtar jazyp ta qoiatyn.
Án-kúige degen áýesimen orta mektep oqyp júrgende talanty ushtala bastap, keiindep dombyra, gitaramen ózi súiemeldep án salatyn boldy. Talantynyń osal emestigin baiqaǵan Ernar Sylamqanuly qatarly sol kezdegi mýzyka muǵalimderi mekteptegi kóńil ashý qimyldaryna qatystyra bastady. Tósele kele Erekeń tolyq ortany bitire sala aýdandyq kásiptik án-bi úiirmesiniń sahnasyna kóterildi. Ol kezde Ile óńirindegi aýdandarda kásiptik úiirmelerdiń alǵash quryla bastaǵan mezgili edi. Ábdijálel Orazbaiuly, Toqtaýbai Álimqululy, Damýjan Toqtarbaiuly, Aldash Aiapbergenuly qatarly ónerli maitalmandardyń mańaiynda qatardaǵy kásiptik ánshi bolyp qyzmet istei bastady. Júiriktiń dańqyn, árine, dúbirli jarystar shyǵarady emes pe? 1985 jyly tamyz aiynda burynǵy Ile aimaǵyna qarasty shyǵys bes aýdannyń kásiptik kórkemóner úiirmeleriniń baiqaýynda Ermurat qatardan oza shaýyp, jeke án oryndaý sheberliginiń bas báigesin jeńip aldy. Erekeńniń ónerdegi alǵashqy qadamy osylai sátti bastalǵan edi. Sol jyly Ile Qazaq avtonomiialy oblystyq kásiptik kórkemóner kolledjine qabyldanyp, professor, án muǵalimi Saǵi Qairasulynyń tárbieleýinde án mamandyǵy boiynsha úsh jyl bilim alyp, úzdik nátijemen támamdady. 1989 jyly kúzde keskin-kelbetine sai jaǵymdy qońyr daýysy bar Erekeń Ile oblystyq telearnasynyń emtihanynan ótip, telejúrgizýshi qyzmetine qabyldandy.
1991 jyly Qazaqstan álemge óz táýelsizdigin jariialady. Derbes memleket retinde halyqaralyq qarym-qatynas, mádeniet, aýys-túiis ornata bastady. Qytaimen dostyǵy kúsheie tústi. Osy oraida Qazaqstan jaǵy elimizden qazaq jastaryn negiz etken bir top mádeniet, kórkemóner daryndylaryn jetildirip berýdi maqsat etip, avtonomiialy raionymyzdyń ortalyǵy Úrimji qalasynda 14 balany saralap alǵan bolatyn. Áne, sol jeńimpazdardyń qatarynda Ermurat ta bar edi. Ol Almatydaǵy memlekettik Temirbek Júrgenov atyndaǵy óner akademiiasynyń akterlik klasyna qabyldanyp, sahnalyq ónerdiń san qyry men syryn jete meńgerse, endi bir jaǵynan áigili jazýshy, dramatýrg Ákim Tarazidyń ashqan arnaýly klasyna túsip, jazýshylyq, aqyndyq ónerin jetildire bastaidy. Ár janrdaǵy alǵan bilimderi máýelep jemis berip, arnasy tolyp, aryny arta tústi. Ózi kózdegen asyl armany, asqaq áýeni osylaisha ómir men ónerdiń qan bazaryna erkin jetelep ákeldi.
– Mynaý án álemine elitip, sodan rýhani lázzat alyp otyrǵan quima qulaq oqyrman (tyńdarman, kórermen) «Jasaǵan keshegi babamnyń mekeni» dep keletin «Jailaýym – ánim» áni bastatqan, «Sábiler-ai» qostatqan kóp ánniń avtory bolǵan Erekeńniń sazgerlik ónerine, jetken tuǵyryna, sosyn da ishki bulqynysynan býyrqanyp shyqqan mátini men áýenin birdei ózi shyǵarǵan tamasha týyndylaryna, qazaq áleminde, ásirese, jurt júregine tereń uialaǵan shoqtyqty ánderiniń ómirge kelý barysyna toqtala ketseńiz?
– Erekeńmen sońǵy kezderi Úrimjide bolǵanymda: «Ereke, ánderińizdiń uzyn sany alpysqa baryp qalypty ǵoi, poeziialyq, prozalyq shyǵarmalaryńyzdyń deni baspa betinde jaryq kórip keledi. Endi ánderińizdi jinaqtap bir kitapsha etip shyǵarsa bolady eken», – dep edim, «Joq, Nureke, meniń ánderim qazir júzdiń ainalasynda, amandyq bolsa ony da kóp ótpei shyǵaramyz. Men biyl 45 jasqa tolamyn. Isteitin jumystarym, oiǵa alǵan kóptegen sharýalarym bar. Qudai qalasa, osy naýqastan saýyǵyp shyǵar bolsam, bitire jatarmyz», – degen edi.
Ermurat ánderi – óz júrek túkpirinen qainap shyqqan naǵyz kirshiksiz móldir melodiialar men jyr marjandarynan órim tapqan shynaiy qundy týyndylar. Sebebi, Ermurat – qoǵamdyq ómirdiń bar syryn barlai bilgen, ár kásipten habary bar álemdik tosyn qubylystar men tarihi betburystardy da zerttep zerdesine toqyǵan, álem oishyldarynyń shyǵarmalaryn tereńdei oqyp, sol arqyly halqymyzdyń tarihi bolmysyn boiyna daryta bilgen, salystyra bilgen naǵyz «segiz qyrly, bir syrly» azamat. Onyń árbir áni jai ǵana tyńdai salýǵa arnalǵan emes, qaita ár áni ár taqyryptan syr shertip, túsine bilgen jandy elitip, rýhani jan álemin durys jolǵa bastai jóneletin qudiretti kúshke ie qasietimen erekshelenedi. Ermurat óz áýenderine ózi óleń jazyp, óz jyr shýmaqtaryna ózi án shyǵaratyn, sosyn qońyr dombyrasyn bebeýletip asqaqtata, mamyrlata án shyrqaityn. Qońyr úni qońyraýlaǵan naǵyz er daýysty, ór daýysty biregei ánshi ekenin mynaý ziialy qaýym ábden biledi.
Erekeńniń sazgerlik óneri 1980 jyldardyń sońy, stýdent shaǵynda kórine bastady. Umytpasam, alǵashqy áni 1987 jyly jazǵy demalys kúnderi jailaýda dúniege kelgen, «jasaǵan keshegi babamnyń mekeni» dep bastalatyn «Jailaýym – ánim» án bolyp, kóp uzamai kásiptik ánshilerdiń talasa-tarmasa oryndaýynda ulan-ǵaiyr keń ólkeniń túkpir-túkpirine tez taralyp ketti. 22 jastaǵy bozbalanyń mundai qudiretti án shyǵarǵandyǵyna kúdiktengen keibireýler bul Eskendir Hasanǵalievtiń áni bolýy múmkin desti. Bázbireýlerdiń de án mátinine tiise bastaǵanyn qulaǵymyz shalyp júrdi. Iá, ol solai bolýy zańdy da. Bolat taǵaly tulpardai júitkigen ol án shańdaǵyn artyna qaldyryp uzap barady. Odan keiin «Sábiler-ai, sábiler-ai, bazar ǵoi ózderińmen bar úiler-ai» dep áýenin de, sózin de ózi jazǵan «Sábiler» áni jaryqqa shyqty. Ol ánniń ómirge kelýine sol jyldary Zeiiphan otbasynda nemereler kóbeiip, aǵa-jeńgelerimiz bala-shaǵaly bolyp, jas otaýlardan shańyraǵymyzǵa jii-jii kelip jatatyn sábilerdiń bazarly shaǵy bolatyn. Bul sezimshil seri jigittiń júreginen án bolyp qaýashaǵyn jaimai qoimaidy. Odan keiin «Dostyq týraly», «Baqytty bol, baýyrym», «Eren taýym» syndy shynaiy ómirden alynǵan jaqsy ánderi art-artynan týyndai bastady. Al Qazaqstan topyraǵynda shyǵarǵan, eldi, jerdi ańsaǵan, saǵynysh sálemderi retinde «Kúnes-ai», «Táńirtaý – Táńirim», «Aqsha bult jel aidaǵan», «Dúnteǵapyl», «Dáýren-ai», «Kók týdyń jelbiregeni», «Kúnge kóleńke túspeidi», «Túsimdegi ana», «Janar qyz» syndy ánderimen qosa «Kenesary» siiaqty keń tolǵanysty patriottyq ánderi bul kúnderi halqymyzdyń án álemine juldyzdai jarqyrap kóterilgen, shoqtyǵy biik, jurt júregine tereń jol tartqan óshpes týyndylar.
– Tek án tekstin ǵana jazyp qoimai, otty jyrlarymen oqyrman júreginen oryn alǵan Erekeń jyr jinaqtaryn da jurtyna syilap, aqyndyq biigin baiqatty. Osy týrasynda ne aitar edińiz?
– Ermurattyń aqyndyǵy týraly ne aitamyn, men úshin bul tym aýyr suraq. Sondyqtan da aqyn tilimen jetkizgim kelip tur. Ermurattyń ómirdegi qadir-qymbaty joǵary, syrlas aǵasy, aqyn Járken Bódeshuly aǵamyz bylai dep baǵa bergen eken: «Ermurattyń óleń-jyrlary tiske qystyrylǵan etti shuqylap otyryp oqi salatyn dúnie emes, zeiinińdi aýdaryp, peiilińdi berip, yqylaspen oqityn týyndylar. Shynjańdaǵy qazaq ádebietiniń klassikteri Tańjaryq Joldyuly men Omarǵazy Aitanulynyń áseri baiqalyp turǵanymen, talantty aqyn olarǵa múldem jutylyp ketpeidi. Ózinshe oi órnek salady. Ózindik jol salady. Ermuratta alqynyp-julqynyp, aptyǵyp-qabynyp turatyn minez joq. Ol sabyrly, talǵamshyl, syrttai qaraǵanda adamǵa salqyn kóringenimen Ermurattyń ishki álemi býyrqanyp, qainap jatqan tebireniske toly. Azamat aqynnyń óleńderin oqyǵanda ózin kórgendei bolamyn. Al ózin kórgende óleńderin oqyǵandai bolamyn. Teginde tabiǵi qarapaiymdylyq, ózin tabyntqan oqyrmandy tańǵaldyrǵannan góri tamsandyrady eken». Mine, bul naǵyz aqynnyń aqynǵa bergen baǵasy. Júrek lebizi. Qazirge deiin Ermurattyń «Ózińe arnadym», «Bul dúnie», «Úsh býyryl» atty jyr jinaqtary men «Sybyzǵy saryny» atty áńgime-povester jinaǵy shyqty.
– Óner qýǵan Erekeńniń Qazaqstandaǵy qajyrly qadamy, jemisti jumystary jaiynda da baiandai ketseńiz.
– Erekeńniń Qazaqstanǵa qonys tepkenine, mineki, týra 20 jyldyń júzi bolypty. Óner akademiiasyn qyzyl diplommen bitire sala 1994, 1995 jyldary qazaqtyń Muhtar Áýezov atyndaǵy akademiialyq drama teatrynda akterlik sheberligin somdap, kóptegen sahnalyq qoiylymdardyń basty rolderin sátti oryndasa, keiin óz talǵamy boiynsha qazaqtyń Abai atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda qyzmet jasap, «Qyz Jibek» operasyndaǵy Bekejan rólin alyp, kórermen qaýymdy ánshiligimen de, akterlik ónerimen de riza etip, tamsandyrdy. 2000 jyldan ómiriniń sońyna deiin Erekeń Qazaqstan Respýblikasy Qorǵanys ministrliginiń Ortalyq ansamblinde negizgi ánshi retinde qyzmet atqaryp, ansambldiń folklor bóliminiń kórkemdik jetekshisi mindetin arqalaidy. Sondai-aq, Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń mádeniet-kórkemóner bóliminiń jaýaptysy mindetin alyp, shetel qazaqtarynyń án-kúilerin rettep, tamasha taspalar shyǵarýǵa qulshyndy. Osyndai qat-qabat jumystardy atqara júrip, ondaǵy óner sańlaqtary men halqy aldynda ónerden esep berip, shyǵarmashylyq keshin ótkizip otyrdy. Aitalyq, 2004 jyly 28 sáýirde Qazaqstan Jazýshylar odaǵy jaǵynan «Kúnes-ai» atty shyǵarmashylyq keshi, 2005 jyly 22 aqpanda Qazaqstan Respýblikasy Qorǵanys ministrliginiń uiytqy bolýymen shyǵarmashylyq keshi ortalyq kontsert zalynda ótkizilip, kásiptik deńgeiiniń jyl saiyn kóterilip kele jatqandyǵyna kópshilik kýá boldy. Ermurat Zeiiphanuly – Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, aqyn, jazýshy, Qazaqstan Respýblikasynyń mádeniet qairatkeri, ánshi, sazger. 2010 jyly 30 jeltoqsanda týǵan kúnine orai Qazaqstan Respýblikasy Qorǵanys ministrligi jaǵynan «maior» sheni ataǵy berilip, shetelden barǵan qazaqtardan tuńǵysh maior shenin alǵan birden-bir adamǵa ainaldy.
1993 jyly 14 naýryz Almaty qalasynda ótken sazgerler men ánshilerdiń respýblikalyq «Úkili úmit» baiqaýynda bas júldeni, 1994 jyly Almaty qalasynda ótken Kúlásh Baiseiitova atyndaǵy 5-respýblikalyq ánshiler konkýrsynyń laýreaty, 1999 jyly 13 qarashada Almatyda Áset Beiseýov atyndaǵy «Armandastar» atty respýblikalyq baiqaýdyń laýreaty jáne 1-júldesin, 2001 jyly qarashada «Juldyz» jýrnalynyń Artyǵali Ybyraev atyndaǵy jyr músháirasynyń arnaiy júldesin, 2004 jyly respýblikalyq «Edil-Jaiyq» atty avtorlyq keshke qatysyp, joǵary alǵys qurmetin, 2005 jyly 28 qyrkúiekte Dúniejúzi qazaqtarynyń 3-quryltaiyna arnalǵan halyqaralyq jyr músháirasynyń júldegeri qatarly syilyqtardy enshilegen.
– Sońǵy jyldary týǵan aýyly Kúneske jyl qusyndai at basyn buryp, saǵynǵan eliniń saryǵyn basqanyna bárimiz kýámiz. Al mine, tolyqsyǵan shaǵynda qara orman halqyna saǵynysh bolyp kete barǵan Erekeńniń siz biletin qandai armandary, aitylmaǵan syrlary bar eken?
– Sońǵy jyldary týǵan aýyly Kúneske jyl saiyn at basyn buryp, saǵynǵan eliniń de, óz saǵynyshyn da basyp qaityp júrdi. Degenmen, tereń oily, sezimshil seriniń júrek túkpirinde neler jatqanyn bylaiǵy jurt tolyq túsine bermeitini anyq. Osydan jiyrma jyl buryn asqaqtata án shyrqaǵan osy sahnasyna kemeline kelip, tolyqsyǵan shaǵynda qaita bir shyǵyp, halqynyń qulaq quryshyn qandyrý – kókeiinde júrgen armany edi. Bul tileginiń oryndalýyna qolushyn bergen Kúnes aýdanynyń ákimi Mural Ábilmájinuly men aýdandyq partkomnyń turaqty múshesi Nábijan Qanabekuly siiaqty bilimdi aǵalarymyzǵa alǵysymyz mol. Erekeń qatynasqan ár jolǵy sahnalyq kontsertimiz ónerdiń úlken bir jaryq juldyzymen tolyǵyp, Tákeń oralǵan bolys aýylyndai dúbirlep, aibyny aspandaityn. Myńnan ozǵan tulpardai, jarqyraǵan aqboz kiimi qup jarasyp, qos qulaǵyn qaishylap jer tarpyǵan báige Kóktei sahnanyń sánin keltirip, erekshe tebirenispen shyrqaityn edi, shirkin! Al bul óner sahnasynyń ózge sahnadan orny bólek ekenin Erekeń ekeýmiz ǵana bilemiz. Bolmasa Erekeń úshin kontsert pen sahna kóp qoi. Ol tek Qazaqstanda ǵana emes, Eýropa, Aziiadaǵy 20-ǵa jýyq memlekettiń úlken sahnalarynda án shyrqaǵan óner sańlaǵy ǵoi. «Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaiy Parij qalasynda ótip, saparymyzdy sátti aiaqtap, áigili Eifel munarasynyń túbinde ondaǵy qandas týystarmen qosh aityp aýylǵa qaitýǵa qamdanyp jatqan kezimiz. Kenet ondaǵy jiylǵan jurt qaita-qaita qol soǵyp, Ermurattyń án shyrqaýyn ótinip turyp alǵany. Sodan, qoishy áiteýir, álgi jerde Ermurat jalǵyz ózi bir saǵatqa jýyq án shyrqap, kontsert qoidy. Sonda baiqadym, Ermurat kieli de, arýaqty ánshi eken», – dep edi Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń sol kezdegi orynbasar bastyǵy Talǵat Mamashev Ermurattyń aza jiynynda kózine jas ala otyryp.
Ermurattyń týǵan jerine jii oralýynyń taǵy bir jaǵy úlken shyǵarmalar jazǵysy keldi. Derekterdi izdegisi keldi. Asyl armandary alysqa jetelegen aqyn júrek maýqyn basyp, masairap qaitqysy keldi. Amal ne, tolǵan aidai kemeline kelgen shaǵynda odan kóz jazyp qaldyq. Sóz óneri men saz óneriniń qadirin biletin halqy barda onyń esimi máńgi jasaidy dep senemiz. Naǵyz asyldyń jyl ótken saiyn jarqyldap, qasieti ashyla bermek. Artynda qalǵan eki tuiaǵy Qabanbai men Naimanǵaliy aman bolsyn.
– Suhbatyńyzǵa raqmet!
Suhbattasqan Jarqyn NURÁBILDAULY.
(Suhbat QHR, «Ile gazetiniń» 2012 jyly 18 qańtardaǵy sanynan alyndy).
