Qytai-Qazaqstan bailanysynyń tamyry tereńdeýine ne sebep? Saiasattanýshy jaýap berdi

Qytai-Qazaqstan bailanysynyń tamyry tereńdeýine ne sebep? Saiasattanýshy jaýap berdi
Aqorda

QHR tóraǵasy Si Tszinpin Qazaqstanǵa arnaiy saparmen keldi. Prezident Toqaev Si Tszinpindi elorda áýejaiynda erekshe qurmetpen qarsy aldy. Eki eldiń Memleket basshylarynyń kezdesýinde Toqaev "Qytai - Qazaqstannyń jaqyn dosy" ekenin de aitty. 

Saiasattanýshy Ashat Qasenǵali Dalanews.kz portalyna qytai men qazaq arasyndaǵy osy bailanysqa, Si Tszinpinniń Astanaǵa kelýine qatysty pikir bildirdi. 

Sarapshy keiingi kezde Qazaqstan úshin Reseidiń róli tómendep, ol pozitsiiaǵa Qytai shyǵyp kele jatqanyn aitty.

"Qazaqstan men Qytaidyń arasyndaǵy bailanys jyl saiyn artýda. Kúni keshe ǵana Qytai tóraǵasy Si Tszinpin Qazaqstanǵa keldi. Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń aiasyndaǵy sammitke kelgeni belgili. Alaida eki memlekettiń arasynda memleketaralyq kelissózder de júretini belgili. Jalpy eki eldiń arasyndaǵy bailanystyń jyl saiyn artýy - zańdylyq. Sebebi geografiialyq turǵyda shekaralas ornalasqan memleketter ózara ekonomikalyq, mádeni, qorǵanys salasy, saiasi turǵydan bailanys jasaýǵa beiimdeletini túsinikti jait. Qazirgi ýaqytta eki memlekettiń arasynda bailanystyń artýyn ekonomikalyq kórsetkishterdiń ósýinen-aq baiqaýymyzǵa bolady. Mysaly, Qazaqstannyń osy ýaqytqa deiingi negizgi ekonomikalyq seriktesi Resei bolyp kelse, endi ol pozitsiiany ysyryp, Qytai alǵashqy orynǵa shyǵýda. Ótken jyly 40 mlrd. dollarǵa jýyq taýar ainalymy bolǵan. Osynyń bári eki eldiń arasyndaǵy bailanys jyl ótken saiyn artýynyń negizgi kórsetkishi bolyp sanalady", - dedi ol.

Ashat Qasenǵalidiń pikirinshe, elimiz úshin Qytai naryǵy - negizgi taýaryn eksporttaityn naryq.

"Qazaqstan óziniń taýaryn shekaralas ornalasqan jáne jetkizýge ońai elderge baǵyttaidy. Sonyń biri - Qytai. Qytai Qazaqstannyń kez kelgen taýaryn satyp alýǵa qabiletti. Onyń ekonomikalyq satyp alý qabileti de, demografiialyq múmkindikteri de asa joǵary. Ekinshiden, Qazaqstan tek Qytai naryǵyna emes, Qytai porttary arqyly óziniń taýaryn Ońtústik-shyǵys Aziia elderine de satýdy kózdeidi. Mysaly, Qytaidyń Qazaqstanǵa bergen Ian Iýngan degen porty bar. Mine osy portta Qazaqstanǵa arnalǵan terminal bar. Ol terminalǵa Qazaqstan astyǵyn jáne basqa da ónimderin jetkize alady. Sol portty Ońtústik-shyǵys Aziia aimaǵyndaǵy basqa memleketterge taýar jetkizý maqsatynda qoldansa da bolady", - deidi sarapshy. 

Al Qytai úshin Qazaqstannyń úsh tiimdi tusy bar eken.

"Birinshisi Qytai Qazaqstan aimaǵyn transport-logistikalyq negizde qoldanýdy qalaidy jáne osy maqsatta qoldanyp keledi. Qytaidyń negizgi saýda-ekonomikalyq seriktesi - Eýropalyq odaq. Qytaidyń saýda bailanysynda 45 paiyzǵa jýyǵyn Eýropalyq odaq quraidy jáne osy Eýropalyq odaqqa Qytai eki baǵytta taýarlaryn jetkizedi. Birinshisi - qurlyq joly, ekinshisi - sý joly. Sý jolyna basymdyq beredi, sebebi teńiz arqyly taýar tasymaldaý arzanǵa túsedi. Alaida sońǵy ýaqyttary sý joly arqyly taýar tasymaldaý Qytaiǵa qiynǵa soǵýda. Sebebi Ońtústik-shyǵys Aziiadaǵy geosaiasi jaǵdai ýshyǵyp kele jatyr. Ekinshiden, Qytaidyń kemeleri ótetin Qyzyl teńiz aimaǵyndaǵy jaǵdai turaqty emes. Munyń ishinde sońǵy ýaqyttardaǵy Taiaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystar bar. Odan bólek sol aimaqtaǵy hýseidterdiń áreketteri bar. Sonyń barlyǵy Qytaiǵa teńiz jolynan bólek, qurlyq jolyn damytýǵa basymdyq berýge itermeleýde", - dedi saiasattanýshy.

Sarapshy "Resei men Ýkrainanyń arasyndaǵy jaǵdai Qytaidyń saýda bailanysyna áserin tigizdi" degen pikirde.

"Qurlyq joly negizinen Ortalyq Aziia arqyly ótedi. Osy ýaqytqa deiin Qytaida qurlyq jolynda eki baǵyt bar bolatyn. Birinshisi - Resei, ekinshisi - Ortalyq Aziia elderi. Sońǵy jyldary Qytai Eýropaǵa Resei arqyly taýar tasymaldaýdy azaitty. Sebebi Resei men Ýkrainanyń arasyndaǵy soǵys jáne Reseige salynǵan sanktsiialar. Resei aýmaǵynan ótetin kez kelgen júk kólikterin tekserýdiń Eýropa tarapynan uzaqqa sozylýy Qytaidy negizgi qurlyq jolyn Ortalyq Aziiaǵa qarai baǵyttaýǵa itermeledi, májbúr etti desek bolady. Ortalyq Aziiada Qytai negizinen Qazaqstan arqyly óz taýaryn tasymaldaidy. Iaǵni Qazaqstannan Kaspii teńizi arqyly Kavkazǵa jetedi, Kavkazdan Eýropaǵa shyǵý múmkindikteri paida bolady. Sondyqtan Qytaidyń negizgi maqsaty - Qazaqstan arqyly transport-logistikalyq múmkindikterdi paidalaný. Bul - bir.

Ekinshiden, Qytai - óziniń azyq-túlik qaýipsizdigine asa joǵary mán beretin el. Ol túsinikti de, 1,5 milliardqa jýyq halyq bar. Sondyqtan azyq-túlik qaýipsizdigin birinshi orynǵa qoiý memlekettiń negizgi strategiialyq máselesi bolyp sanaldy. Qytai qazirgi ýaqytta álemdegi 40-tan asa memleketke azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda baǵdarlamalar ashyp, investitsiialar salýda. Munyń ishinde Qazaqstan da bar. Qazaqstan agroónerkásipte jaqsy kórsetkishterge ie. Mysaly, álemde astyq óndirý boiynsha úzdik on bestiń qataryna kiredi. Sondyqtan Qytai Qazaqstannyń agro salasyna da investitsiia salyp, áriptestikti bailanystyrýdy qajet etedi", - dedi Ashat Qasenǵali.

Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy bailanystardyń shegi munymen aiaqtalmaidy eken. Saiasattanýshy bul baǵytta taǵy birneshe faktordy atady.

"Úshinshi másele - Qytaidyń energetika qaýipsizdigi máselesi. Iaǵni Qytai álemdegi eń kóp munai, gaz, janarmai tutynýshy naryq retinde Qazaqstannan da munai men gazdy satyp alýǵa jáne energetika salasyna kóbirek investitsiia salýǵa múddeli elderdiń biri bolyp sanalady. Sondyqtan Qazaqstanmen osy saladaǵy bailanysty da arttyra túsýge nietti memlekettiń biri desek te bolady. Árine, bular - negizgi basymdyqtar. Odan bólek mádeni baǵdarlamalar da jetkilikti. Jyl ótken saiyn olardyń sany artýda. Eki memlekettiń arasynadaǵy týristik bailanystardy arttyrý máselesi bar. Bul da aqyryndap túrli baǵdarlamalar negizinde damyp jatyr. Osynyń barlyǵy - eki memlekettiń arasyndaǵy jańa bailanystardy arttyra túsetin kórsetkish. Bolashaqta Qazaqstan da óziniń jasyl energetikasyn damytý degen baǵytty ustanýda. Bul tek Qazaqstannyń ustanymy emes, jalpy álemdik saiasattaǵy negizgi ustanymnyń biri bolyp sanalady. Sondyqtan osy bir baǵytyn damytqysy kelse, Qazaqstan Qytaimen áriptestikti arttyrady dep aitýǵa bolady. Sebebi Qytai álemde kún energiiasy, jel energiiasy boiynsha negizgi kóshbasshy el sanalady. Onyń tájiribesi bolashaqta Qazaqstannyń jasyl energetikaǵa ótýine óziniń septigin tigizetini sózsiz. Sondyqtan eki eldiń arasyndaǵy osyndai bailanystar jandanyp kele jatyr, qarqyn alýda jáne memleketaralyq kelisimder, kezdesýlerdiń odan saiyn serpin alyp, dami túsýine yqpaldastyq jasaidy", - dep túiindedi sózin sarapshy.