Eksportqa basym kóńil bóle bastaǵan aimaq elderi osy arqyly jumyssyzdyq máselesin sheship, aýyl sharýashylyǵyn damytýdy kózdeidi. Alaida Qytaidyń da óz bilgeni bar. Orta Aziiaǵa óz naryǵyn aiqara ashyp, osynyń negizinde yqpalyn arttyra túsýdi maqsat tutady.
«Beijiń aimaq elderine nesie taratýdy tyiyp, yqpal etýdiń ózge jolyn júzege asyryp kórmek», – deidi Eurasianet.
Orta Aziianyń aýyl sharýashylyǵy ónimderine esigin aiqara ashqan Qytai aimaqpen aradaǵy ekonomikalyq áriptestiktiń jańa kezeńine aiaq baspaq.
Eurasianet jazǵanyndai, Qytai osy kúnge deiin Orta Aziiadan munai men gazdan ózge jarytyp eshteńe almaǵan. Byltyrdan beri osy saiasatqa túzetý engizgen Beijiń shikizattan ózge taýardy satyp alýǵa qulyq tanytyp júr.
«Orta Aziiadan Qytai naryǵyna ótetin azyq-túlik, kókónistiń aiasy keńip keledi. Fitasanitarlyq kelisimsharttarǵa qandai da bir biýrokratiiasyz qol qoiylýda. Qytai aimaqtyń kásipkerlerine eksporttyq litsenziia alýǵa járdemdesip, QHD-dyń elektrondy saýda salasyndaǵy erekshelikterin erekshe yqylaspen túsindirýde», – deidi Eurasianet.
Beijińniń munysy beker emes. Álbette, osy arqyly Qytai aimaqtyń ekonomikalyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi, ekinshi jaǵynan Qytai kompaniialaryna aimaq naryǵyna enýine jol ashady ári saiasi yqpalyn kúsheite túsedi.
Eurasianet paiymdaýynsha, Qytai aimaq elderindegi infraqurylymdyq nysandarǵa bólgen nesielerdiń nátijesi shamaly ekenine kózi jetken. Al myna bir ádistiń aqyr sońy ózin-ózi aqtaryna kúmándanbaidy.
Qytai naryǵyna kire otyra Orta Aziianyń eksportshylary dollarmen tabys tabady, tabys tapqasyn túsimin kóbeitkisi keledi, tiisinshe jańa jumys oryndaryn qurady, osy arqyly Beijińge basybaily bailanǵanyn baiqamai qalady.
Aitalyq, Qytai Koreia men Avstraliiany jazalaǵysy kelse, bulardyń taýaryn óz naryǵyna ótkizbei qoiady.
Orta Aziia elderiniń úkimeti eksport salany damytýǵa múddeli ekenin áldeneshe ret aitqan. Olar osy arqyly jumyssyzdyq máselesin sheshýdi kózdeidi. Aýyl sharýashylyǵynyń potentsialyn kótergisi keledi.
2019-da Beijińge sapar shekken Qazaqstan Prezidenti Toqaev Qytaiǵa tasymaldanatyn bidaidyń kólemin úsh ese arttyrýdy usyndy. Bul eksport áleýetin arttyrǵysy keletin Qazaqstan úshin úlken múmkindik ekenin aitty.
Toqaev bidai saýdasymen ǵana shektelgen joq. Qazaqstannyń Qytai naryǵyna arnap sút ónimderin, siyr etin, qus etin, qoi etin, shoshqa etin, un, astyq jáne maily daqyldar jetkizýge saqadai-sai otyrǵanyn tilge tiek etti. «Biz Qytai naryǵyna tasymaldanatyn ekologiialyq taza ónimderdiń kólemin kóbeite túsýde kózdeimiz» dedi Toqaev.
Ózbek basshysy Mirziioev te sol sarynda sóilegen. Qytaiǵa eksporttalatyn aýyl sharýashylyǵy ónimderin bes ese arttyrýdy josparlap otyrǵanyn jetkizgen.
«Beijiń strategiiasy eki tarmaqtan turady. Olar aldymen 1,4 mlrd tutynýshysy bar ishki naryqqa kirýge jol ashady. Saiasaty eksportqa baǵyttalǵan, Qytai naryǵyn igerýge qulyqty kompaniialardy qarjylandyrady.
Bul uzaqmerzimdi joba. Qazaqstandaǵy investitsiialyq agenttiktiń dereginshe biyl elde et eksporty baǵytyndaǵy jalpy quny 127 mln dollarǵa baǵalanǵan 5 kásiporyn ashylady, onyń ishinde Qytai kapitalynyń kómegimen qabyrǵasy qalanatyn quny 26 mln dollarǵa baǵalanǵan iri joba bar. Kásiporyn Almaty oblysynda ashylady.
Qazaqstan Úkimeti eldiń «halyqaralyq azyq-túlik habyna» ainalatyn múmkindigi baryn árkez maqtana aitady. Jýrnalistermen saýaldasqan Saýda ministri Baqyt Sultanov ózi basqaratyn vedomstvonyń jyl saiyn 100-den asa qazaqstandyq kompaniianyń ónimin syrtqy naryqqa shyǵarýdy josparlap otyrǵanyn jelpine jetkizgen. Sultanovty sózden iske kóshken kezde baǵalaityn bolamyz», – deidi Eurasianet.
Sait dereginshe, sońǵy jyldary Qazaqstan shikizat táýeldiliginen birte-birte arylyp keledi. Bul úrdis 2015 jyldan beri baiqalýda eken. Ózbekstan da solai. Ekonomikasy maqta eksportyna bailanǵan Tashkent sońǵy jyldary «quldyqtan» qutylýǵa tyrysýda.
Áitse de, jalpy ishki ónimmen (JIÓ) salystyrǵanda eki eldiń syrtqy naryqqa tasymaldaityn taýar kólemi tym-tym mardymsyz (Qazaqstannyń JIÓ-sy 180 mlrd, Ózbekstanda bul kórsetkish 58 mlrd-ty quraidy).
Eurasianet málimetinshe, Tájikstan men Qyrǵyzstanda QHR-ǵa tasymaldanatyn eksport kólemi óspegen.
«Qazaqstan, Ózbekstan jáne Tájistanda Qytaiǵa qarsy úlken aýditoriia bar. Soǵan qaramai atalǵan elder Qytai investorymen jumys isteýge yntyq. Qyrǵyzstandaǵy jaǵdai sál bólek. Mundaǵy qytailyq kásiporyndar qashan kórseń bopsalaý men zorlyq-zombylyqqa ushyrap jatady. Máselen, byltyrǵy jyldyń aqpanynda quny 280 mln dollarǵa baǵalanǵan «At-Bashi» indýstrialdy saýda-logistikalyq ortalyǵynyń qurylysy toqtap qaldy. Qyrǵyzdar kelissózdi kilt úzdi. Bishkek osylaisha, óz ekonomikasyn ártaraptandyryp, Reseiden túsetin aqsha aýdarymdaryna táýeldilikten qutylý múmkindiginen aiyryldy», – deidi Eurasianet.
...
Jaraidy, Orta Aziianyń kásipkerleri Qytai naryǵyna kirdi. Olar bul jaqta qandai kedergimen kezdesýi múmkin?
Eurasianet jazǵanyndai, bizdiń biznesmender Qytai naryǵynda eki túrli kedergimen betpe-bet keledi eken.
Alǵashqysy, Qytai naryǵy asa aýqymdy naryq. Orta Aziiada báseke mundaǵy biznes alamannyń shańyna da ilese almaidy. Kóptegen salalardy álemniń túkpir-túkpirine jetken iri eksportshylar «iemdenip» alǵan.
Beijiń bul týraly bilmeidi emes, biledi. Osy sebepti Orta Aziiadan kelgen kásipkerlerdi básekelestiktiń qyr-syryna úiretedi eken. Taýaryn Qytai sórelerine esh kedergisiz jetkizýdiń amal-ádisin kórsetedi. Aimaqtaǵy óndiristik protsesterdi modernizatsiialaýdy óz qaltasynan óteidi.
Al Qytai naryǵyna kirgen Orta Aziia kásipkerleri ózgelerden ozyp, osy naryqty bilep-tósteýdi kózdemeidi. Aimaqtan keletin eksporttaýshylar birqatar sektordan az-muz úles alsa da jetkilikti, osynyń ózinen-aq qyryp tabys tabady.
«Ekinshi máseles – logistika. Qytaidyń shyǵys jaǵalaýynda ornalasqan qalalarǵa jetý qiyn. Taýardy ushaqpen jetkizýi ózin-ózi aqtamaidy. Qymbat. Kólikpen tasý mehnat.
Muny jaqsy túsingen Beijiń de, Orta Aziia elderi de transshekaralyq logistkany damytýdy maqsat tutyp otyr. Biraq bul aitýǵa ońai. Ilgeride aty atalǵan «At-Bashi» jobasy iske kelgende kese-kóldeneń shyǵar kedergilerdiń kóp ekenin kórsetip tur», – deidi Eurasianet.
Aitpaqshy...
Qytai byltyr elge et kirgizetin negizgi eksporttaýshy Avstraliiany naryqtan qýyp shyqty. Osy elden keletin siyr etine shekteý engizgen Beijiń osy arqyly Qytaidyń adam quqyǵy baǵytyndaǵy saiasatyn synǵa alǵan Kanberraǵa jaýap qatty.
Sarapshylar pikirinshe, Qazaqstan bul múmkindikti múlt jibermeýi kerek. Qytaidyń etke degen suranysyn ótip, aqshaǵa bógip jatqan naryqty igerip áketýge tiis. Qytailar shoshqa etin jemei tura almaidy. Osyny eskergen daniialyq jáne qytai investorlary Aqmola oblysyndaǵy shoshqa ósirý kompleksine 22 mln dollar investitsiia quiýǵa ýaǵdalasqan bolatyn.
...
2020 jyldyń segiz aiynda Qytai-Qazaqstan shekarasyndaǵy tasymal kólemi 14,2 mln tonnany quraǵan. Bul 2019 jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 30 protsentke kóp.
Aýdarǵan Aiaýlym ShAIMARDAN
Derekkóz: Eurasianet.org
