Ǵalym plazmotronnyń kómegimen biomeditsinalyq qaldyqtardy sintez gazǵa ainaldyrý jobasyn júzege asyryp keledi. Biomeditsinalyq (BMQ) qaldyqtar degenimiz – infektsiialanǵan materialdardan quralǵan qaldyqtar. Quramynda ekologiialyq qaýipti organizmder men biomolekýlalar kezdesetin zerthana qaldyqtary da osyǵan jatady. Plazmotron ottegi jetkiliksiz bolsa da jumys isteidi. Iaǵni, temperatýrany kóterý úshin benzin, gaz nemese mazýt jaǵý qajet emes. A.Ýstimenkonyń aitýynsha, gazdandyrý protsesinde qyzdyrylǵan aýa agent retinde paidalanylady.
– Nátijesinde sintez gaz alamyz. Ony elektroenergiia óndirý úshin jáne kóptegen himiialyq protsesterge qoldanýǵa bolady. Biz úshin qaldyqtardy óńdeý tehnologiiasynyń ózi jańa sala. Sondyqtan ondaǵy árbir protseske erekshe kózqaraspen qaraý qajet. Qoqys óńdeýge qatysty baǵdarlama aiasynda barlyq qaldyq túrleriniń gazdandyrý protsesine baqylaý júrgizdik. Elektr stansalarynyń qaldyǵy, iaǵni kúl úiindilerinen bastap, aýyl sharýashylyǵy, aǵash ónerkásibi jáne biomeditsinalyq qaldyqtarǵa deiin – barlyǵy eshqandai qaldyqsyz gazdandyrýǵa bolatynyna kóz jetkizdik. Árine, odan qalǵan mineraldy qaldyqtyń kólemi kómirmen salystyrǵanda áldeqaida tómen, – deidi ol.
Dúniejúzi boiynsha biomeditsinalyq qaldyqtardy joiatyn plazmalyq tehnologiia men plazmohimiialyq reaktordyń balamasy joq. Ol patent arqyly qorǵalǵan. Odan bólek, kúrdeli zattardy plazmada ydyratý óte tiimdi. Óitkeni ottegi bolmaǵandyqtan, biomeditsinalyq qaldyqtar gazdarǵa ainalyp, piroliz protsesi júredi. Al jaǵý kezinde bul úrdister júzege aspaidy. QazUÝ ǵalymdary jobany birneshe sheteldik mamandarmen birlesip júzege asyrýda.
– Biz alǵash ret Belorýssiianyń A.V.Lykov atyndaǵy Jylý jáne massa almasý institýtymen (ITMO) birge jumys istedik. Novosibirdegi S.S.Kýtateladze atyndaǵy Termofizika institýtymen de birneshe jobalardy júzege asyrdyq. Sonymen birge N.E.Baýman atyndaǵy Máskeý memlekettik tehnikalyq ýniversitetiniń (MGTÝ) termodinamikalyq modeldeý tehnologiiasyn joba barysynda paidalandyq. Bastapqyda bizdiń basty baǵytymyz kómirge tikelei bailanysty boldy. Máselen, plazmalyq janarmai júieleri, al oǵan deiin kómirdi gazdandyrý negizgi taqyrybymyz boldy. Jylý jáne massa almasý institýtynyń professory A.L.Mosse de plazmany piroliz jáne gazdandyrý protsesterinde paidalanyp júr. Osy professormen birge nelikten jańa baǵytty igermeske degen oiǵa keldik. Negizinde, professor Mosse – energetikaǵa qaraǵanda radiatsiialyq nemese suiyq qaldyqtardy óńdeý salasyna beiimdelgen ǵalym. Sondyqtan jańa dúnie jasap shyǵýdy kózdedik. Nátijesinde plazmotron men reaktordyń kómegi arqyly qatty turmystyq qaldyqtardy óńdeýdi qolǵa aldyq, – deidi A.Ýstimenko.
Turmystyq qaldyqtarmen salystyrǵanda biomeditsinalyq qaldyqtar qaýipti klasqa jatady. Olardyń qatarynda COVID-19 infektsiiasymen aýyrǵan patsientterdi emdeý barysynda qoldanylǵan meditsinalyq maska, qolǵap, qorǵanys kiimi, bahila, emdeý jáne vaktsinatsiialaý quraldary men bintter bar. Sonymen birge meditsinalyq maqsatta qoldanylǵan materialdar, qaterli mikrobiologiialyq kýltýralar, hirýrgiialyq jolmen kesip alynǵan dene músheleri jáne infektsiialanǵan basqa da meditsinalyq materialdar, zerthanalyq qaldyqtar men paidalanylǵan ine, skalpel, lantset sekildi quraldar da biomeditsinalyq qaldyqtar dep esepteledi.
Aýrýhana, emhana, qarttar úii, jedel járdem qyzmeti, máiithanalar men jerleý biýrolary osy biomeditsinalyq qaldyqtar shyǵaratyn mekemelerge jatady.
– Bular radioaktivti, himiialyq, óndiristik jáne ámbebap qaldyq túrlerimen salystyrǵanda qaýiptirek. Óitkeni olar infektsiialyq aýrýlardyń tez taralýyna sebepker bolýy múmkin. Qazirgi tańda álem boiynsha ony ýtilizatsiialaýdyń jalǵyz joly – órteý. Oǵan arnalǵan úsh túrli qurylǵy bar: aýanyń stehiometriialyq nemese shamadan tys kóleminde jáne ainalyp turatyn peshterde jaǵý. Degenmen bul ádisterdiń barlyǵyna tán bir kemshilik – dioksin, fýran, benz(a)piren sekildi óte ýly himiialyq bailanystar túzýinde bolyp tur, – deidi A.Ýstimenko.
Sanitarlyq-gigienalyq zertteýlerge súiensek, himiialyq qaldyqtarǵa qaraǵanda meditsinalyq qoqystyń qorshaǵan ortaǵa keltirer ziiany orasan zor. Al bizdiń elimizde ázirge basqa da TMD elderi sekildi bul máselege jetkilikti kóńil bólinbeýde. Óitkeni onyń kólemi óndiristik jáne turmystyq qaldyqtarmen salystyrǵanda edáýir az. Al buǵan deiin mundai qoqys túrleri iriktelmegendikten, onyń quramy óte kúrdeli ári identifikatsiialaýǵa kelmeidi. Bul osy másele tóńiregindegi problemalardyń qanshalyqty ózekti ekenin dáleldei túskendei.
– Demek, iriktelmegen qaldyqtardy óńdeý kezinde dezinfektsiialap, zararsyzdandyrýǵa barynsha qaýqarly ámbebap ádisti tańdaý mańyzdy. Al biomeditsinalyq qaldyqtardy plazmalyq jolmen joiý joǵaryda aityp ótken talaptardyń barlyǵyna sai keledi. Temperatýrasy 5000 kelvinge joǵary elektrdoǵalyq plazma organikalyq jáne beiorganikalyq qosylystardyń buzylý protsesiniń qarqynyn arttyrý arqyly ydyratady. Atalmysh tehnologiia adam ómirine qaýipti sanalatyn osy bir qoqys túrlerin jylýdyń kómegimen zararsyzdandyrýǵa jáne dioksin men fýran sekildi qosylystardyń túzilýine jol bermeidi. Nátijesinde gaz tárizdi jáne kondensatsiialanǵan ýytty emes ónim alýǵa bolady. Sonymen birge kóp mólsherdegi beiorganikalyq zattar men iriktelmegen biomeditsinalyq qaldyqtardy óńdeýge kómektesedi. Ári plazmohimiialyq reaktor kólemi shaǵyn bolǵandyqtan, jumsalatyn energiia mólsheri de az bolady, – deidi ǵalym.
Onyń aitýynsha, jaǵýmen, tipti intensivti gazdinamikalyq rejimmen salystyrǵanda plazmaly ýtilizatsiia tehnologiiasynyń utymdy tustary kóbirek. Mysaly, óndiristik qýatyn saqtai otyryp, reaktor kólemin 6-8 esege kishireitýge bolady. Demek, oǵan qajetti óndiristik mekemeniń de aýmaǵy qysqaryp, plazmohimiialyq reaktordaǵy temperatýra 2000 kelvinge deiin jetedi.
– Plazmalyq óńdeý tehnologiiasy biomeditsinalyq qaldyqtardy fýterlengen plazmohimiialyq reaktorǵa berý arqyly plazmalyq alaýdy plazmotronmen generatsiialaidy. Nátijesinde qaldyqtardan ýytty emes gazdar men mineraldy qaldyq túzilip, plazmalyq alaýda óńdeledi. Reaktordyń joǵarǵy bóliginiń ortasynda elektrdoǵaly plazmotron ornatylǵan. Sonymen birge merzim-merzimmen jumys isteitin bir kameraly plazmohimiialyq reaktor qoldanylady. Protseske jumsalatyn energiia shyǵyny 1-2 kVts/kg quraidy. Onyń ishinde plazmotrondy bir mezet ajyratyp, reaktordyń mineraldy qaldyqtardan tazartylyp otyratynyn eskergen jón, – deidi ǵalym.
Saiyp kelgende, COVID-19 indetin jeńý úshin biomeditsinalyq qaldyqtardy óńdeýdiń jańa ádisterin qolǵa alý qajet. Óitkeni mundai qaldyqtardy jaqqannan keiin ýly qatty qaldyqtar topyraq arqyly jerasty sýlaryna túsýi múmkin. Sondai-aq, plastikti jaǵý kezinde atmosferalyq aýaǵa ýly gazdar bólinedi. Olar adam men janýarlarǵa keri áser etip, densaýlyqqa orasan zor ziian keltiredi. Onkologiialyq aýrýlar, tynys alý jáne júrek-qantamyr júiesi aýrýlarynyń týyndaýyna sebepker bolýy múmkin. Ózderińiz biletindei, qaldyqtardy jaǵý jerdiń azon qabatynyń buzylýyna áser etip qana qoimai, klimattyń ózgerýin kúsheitedi. Mundai aýada únemi toksinder men himiialyq zattardyń bolýy tipti keibir ósimdik túrleriniń joiylýyna ákelýi de ǵajap emes. Bul máselelerdi sheshýge jáne biomeditsinalyq qaldyqtardy ekologiialyq taza túrde joiýǵa plazmalyq piroliz jáne gazdandyrý protsesi múmkindik beredi.
– Jyl saiyn álemde shamamen 30 mln tonna osyndai meditsinalyq qaldyqtar túziledi. Atap aitqanda, Reseide – 100 myń, al Qazaqstanda 18 myń tonnadan asyp jyǵylady. Ókinishke qarai, is júzinde COVID-19 pandemiiasyna qarsy áreket nátijesinde paida bolǵan qaldyqtar durys óńdelmeidi. Keibir jerlerde tipti óńdeý týraly sóz de bolmaidy. Sol sebepti ony joiý máselesi Qazaqstan úshin ǵana emes, álemde de úlken mańyzǵa ie, – deidi A.Ýstimenko.
Patsientterdi COVID-19 virýsynan emdeý maqsatynda júrgizilgen meditsinalyq is-sharalardyń áserinen túzilgen qaldyqtar da nazar aýdarýdy talap etip otyr. Demek, joǵaryda aitylǵan máselelerdi eskere kele, biomeditsinalyq qaldyqtardy plazmalyq ýtilizatsiialaý tehnologiiasyn qoldaný qajettiligi ulttyq jáne halyqaralyq aýqymda óte ózekti jáne mańyzdy deýge bolady.
Biomeditsinalyq qaldyqtar radioaktivti, himiialyq, óndiristik jáne ámbebap qaldyq túrlerimen salystyrǵanda qaýiptirek deýge bolady. Óitkeni olar infektsiialyq aýrýlardyń tez taralýyna sebepker bolýy múmkin.
Kámila DÚISEN, Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń Baspasóz qyzmeti
