Jas kásipker Ulaǵat Hanzada basqaratyn «Khanzada.kz» kompaniiasy qolóner buiymdaryn jasaýmen ainalysady eken. Kompaniia óz qanatynyń astyna toptastyrǵan túrli qolóner sheberleri naqty turmystyq qajetke jaraityn buiymdardy jasap shyǵarady.
Biraq bizdi qyzyqtyrǵany aiaqkiim edi. «Qazaqstanda jasalǵan» aiaqkiim. Otandyq ónim.
«Qazaqstanda ine sabaqtaityn jip te jasalmaidy. Biz – túk óndirmeimiz. Importqa táýeldi jáne sonyń arqasynda kún kórip otyrǵan memleketpiz!» – dep biz osylai jobamyzdyń bul jolǵy keiipkerimen biraz daýlasyp, biraz jerge bardyq.
«Sizdiń ǵana emes, kópshiliktiń pikiri de osyndai. Bul – bilmestikten. Qazaqstanda ine sabaqtaityn jip jasalady. Tek bulardyń mundai óndiris oryndarynyń jarnamasy az. Kásippen ainalysqaly Qazaqstanda jasalǵan dúnielerdiń kóp ekenine kózim jetti», – deidi Ulaǵat Hanzada.
Ulaǵat týraly sóz basynda aittyq. «Khanzada.kz» dep atalatyn kompaniianyń basshysy. Qazaq qolónerimen ainalysady.
Kompaniianyń ózgelerden ereksheligi – qolóner buiymdarynyń ishinde kúndelikti ómirge, turmysqa qajettisin jasaidy.
Kompaniianyń qurylǵanyna da kóp bolmapty. Ári ketse 6 aidan asqan.
Qolóner buiymdaryn jasaityn sheberler osy kompaniiada toptasqan eken. Anyǵynda, sheberlerdiń basyn qosýǵa Ulaǵat uiytqy bolǵan. «Mundaǵy maqsat – olardyń jasaǵan buiymdaryn, dúnielerin halyqqa tikelei jetkizý», – deidi ol.
Bilsek, bul salaǵa da deldaldar dendep enip ketipti. Óndirýshiden tutynýshyǵa jetkenshe taýar 10 alypsatardyń qolyna ótedi. Al alypsatarmen kúresý qiyn.
– Ras, qiyn. Bularmen básekelesý kerek. Sol kezde olar ózdiginen joiylady. Atalǵan kompaniiany qurýdaǵy bir maqsatym osy bolady. Iaǵni, qolóner buiymdaryn halyqqa qoljetimdi qylý. Halyqtyń olarǵa degen kózqarasyn ózgertý.
Sonda Ulaǵat ne isteidi?
Aitýynsha, qolynda shókimdei ǵana óneri bar sheberdiń buiymyn jaryqqa shyǵarady. Araǵa deldaldy aralastyrmaidy. Aldymen eldiń nazaryna kórsetip, jarnamalaidy. Eger buiym halyqqa unap, tapsyrys túsip jatsa, shebermen kelisimshartqa otyryp, birigip jumys isteidi.
Bilgenimizdei, kompaniianyń negizgi ónimderi aǵash pen bylǵarydan jasalady eken.
Bylǵarydan jasalatyn buiymdarǵa toqtalsaq, «Khanzada.kz» kompaniiasy – saǵattyń baýynan bastap, aiaqkiim, ton, bas kiim, syrt kiimge deiin tigedi.
– Qolóner salasy tarihymyzben tamyrlasyp jatqannan keiin bizdiń ótkenimizden, uly dáýirimizden syr shertetin, bizdiń qandai bolǵanymyzdy kórsetetin buiymdardy da jasaimyz. Sonyń biri – sadaq. Qazirgi kúni áiteýir kózben qarap, qolmen ustap kórý úshin jasala salǵan ótirik sadaqtar emes, burynǵy babalarymyz qoldanǵan naǵyz áskeri sadaq, – deidi Ulaǵat Hanzada.
Jaýynger babalar qoldanǵan áskeri sadaq deidi ol. Ony ainytpai qalai jasap shyqty? Buǵan da Ulaǵattyń óz jaýaby bar:
«Kompaniia sheberleriniń jasap jatqan dúniesi osy ýaqytqa deiin bizdiń etnograf ǵalymdar jazyp ketken sipattaýlarǵa sai. Bylaisha aitqanda, ári tarihi ári tabiǵi ónim».
Bilsek, bul da biznestiń bir túri eken. Óitkeni qazir bularǵa suranys joǵary. Onyń ishinde shetelden tapsyrys kóp. Sebebi, olar jasap jatqan áskeri sadaqtar sporttyq sadaqtardan esh kem emes jáne sol maqsatta qoldanylady.
Kompaniia sheberleri sonymen qatar attyń er-turmanyn jasaidy. Ulaǵattyń aitýynsha, attyń er- turmanyn jasaityndar kóp. Alaida sapasyz. Kópshiligi sándik sipatta ǵana jasalǵan. Jylqylar, malshylar bularǵa otyra almaidy. Demek, turmystyq qoldanystyń talaptaryna jaramaidy.
Qolónerdiń ózi – halyqtyń qazynasy. Biraq, bul sóz ǵana. Is kerek. Osy qolóner buiymdaryn halyq qolmen ustap, qoldana alatyn deńgeige jetýimiz kerek. Bul qazaq mádenietine qosqan úlesimiz bolar edi», – deidi kásipker.
[caption id="attachment_13825" align="alignleft" width="302"]
Ulaǵat Hanzada:
Bizdiń aiaqkiimder syrttan keletin ónimnen esh kem emes
Endi aitaiyq degen eń negizgi taqyrybymyzǵa kóshelik. «Khanzada.kz» kompaniiasy, mine, alty aiǵa jýyqtady etik tigip keledi. Qytaidiki de, Reseidiki de emes, óz ónimimiz. Osy rette otandyq ekonomikaǵa shynymen paidasy tigizetin naqty ispen ainalysýdy bastaǵan Ulaǵat Hanzadaǵa birneshe saýal qoidyq.
– Aiaqkiim tigýdiń mashaqaty qandai?
– Qazaqta «erinbegen etikshi bolady» degen sóz bar. Etik tigetin sheberlerdiń basyn qosyp, bul isti «á» dep bastaǵan tusta tapsyrys bolǵan joq. Bul bir jaǵynan zańdy kóriný múmkin. Isti endi bastadyq, jarnamamyz az degendei... Alaida másele onda emes. Bizdiń qaýym «qazaq birnárse jasap, áldebir dúnieniń basyn qurai alady» degenge senýden qalǵan. Bul – úlken kedergi. Ashyǵyn aitqanda, quldyq psihologiianyń kórinisi, – deidi kásipker.
– Qazirgi kúngi aiaq alystaryńyz qalai?
– Shynymdy aitaiyn. Áli kúnge deiin aiaqkiimderimizdi satyp alatyn jurtqa onyń sapasyn dáleldeýmen álekpiz.
Qazaqstanǵa alys-jaqyn shet elderden aiaqkiimniń nebir túri keledi. Úsh maýsymǵa – jazdyq, kúzdik jáne qystyq maýsymǵa arnalǵan aiaqkiimderdi importtaimyz. Soǵan qaramai jyl saiyn Qazaqstan naryǵyna 4 mln par aiaqkiim jetpei qalady!
Iaǵni, dál osynsha suranys týady. Anyǵy, osy suranys qamtamasyz etilmeidi. Sheteldik tasymaldaýshylar muny estise, erteń-aq ornyn toltyrýy múmkin. Sondyqtan olar iske kóshpes buryn biz erterek áreket eteiik dep sheshtik.
– Sizderde, jalpy Qazaqstanda aiaqkiim tigýdiń tehnologiiasy bar ma?
– Osy isti bastaimyn jáne aiaǵyna deiin jetkizemin degen adamǵa aiaqkiim tigetin stanok ta, onyń shikizaty bolyp sanalatyn – bylǵary da tabylady. Biraq, qiyndyǵy da joq emes. Aitalyq, qalyńdyǵy 0,5 santimetr, 1 santimetr jáne 1,5 santimetr bolatyn qaiystar bar. Sondai qaiysty tigetin sheteldik stanoktardyń baǵasy 80 myń dollardan bastalady. Inesiniń, biziniń, biltekeshiniń beriktigi jaǵynan bul stanoktar óte álsiz, negizinde. Sebebi, olar óz eline laiyqtalyp jasalynǵan. Stanoktardy aitamyn... Mysalǵa, Túrkiia terini qyrynan úshke jarady. Qytai – altyǵa, Italiia tórtke jarady. Saiyp kelgende bir terini olar birneshe qabatqa bóledi. Olardyń stanoktary soǵan yńǵailanǵan. Bul – juqa, jumsaq teri. Al qazaqta terini bólmei, jarmai tutas ilegen.
Demek, bizge naqty aiaqkiim jasap shyǵý úshin qatty terige shydas bere alatyn stanok qajet boldy. Sheteldiń stanogy bizge jaramaitynyn aittym. Osy maqsatta ázirgi kúni óz stanogymyzdy qurastyryp jatyrmyz. Qaraǵandydaǵy osy tehnologiiany jasaýdyń qyr-syryn jaqsy biletin mamandarmen kelisimge keldi.
Endi esepteńiz. Biz qurastyryp shyǵatyn stanoktyń baǵasy 200 myń teńge bolady. Al shetelden keletin stanoktyń baǵasy 20 myń dollar. Oǵan jolpulyń, tasymalyń, salyǵyń qosylady da Qazaqstanǵa jetkende 86 myń dollarǵa sharyqtap ketedi eken.
– Aiaqkiim indýstriiasyn jandandyrýǵa naqty ne kedergi keltirip otyr?
– Otandyq bylǵary aiaqkiim óndirisindegi bir másele – taban. Taban óndirisi. Máselen tabandy quiatyn, jasaityn – mikroflora atty poroshoktardy biz áli kúnge deiin shetelden aldyryp otyrmyz. Bul ónimdi biz mensinbei qaraityn Qyrǵyzstan shyǵarady.
Ekinshi másele – usaq-túiegi joq. Aitalyq, syrmany (zamok) Qazaqstannan izdeseń, tappaisyń. Ol da syrttan keledi. Qazir biz belbeý jasaimyz. Biraq, sonyń basyna taǵylatyn aiyrbasty shetelden aldyrýǵa týra keledi. Osyndai maida-shúide buiymdardyń óndirisi bizde jolǵa qoiylmaǵan.
– Bylǵaryny ózimiz jasaimyz. Jambyl oblysy, Qordai aýdanynda bylǵary óńdeitin zaýyt bar. Biz sol zaýytpen kelisimshartqa otyrdyq. Atalǵan óndiris orny bizge qalaǵan terimizdi óńdep bere alady.
Teriniń eń juqa túri – 0,11 millimetrlik bylǵary. Bul bylǵaryny jazdyq aiaqkiimderge qoldanady. Osy bir teriniń Reseidegi zaýyttan shyqqandaǵy baǵasy 90 teńge. Anyǵynda, 10 santimetri 90 teńge. Ol beri qarai Omby arqyly Soltústik Qazaqstanǵa jetkende 120-130 teńgege shyǵady. Biraq, bul onyń Qazaqstanǵa kirgendegi baǵasy, al satylý baǵasy 150-160 teńgege barady.
Eger álgi bylǵary Samaraǵa jetkizip, Batys Qazaqstan oblysy arqyly ákeletin bolsaq, tasymal baǵasy 170 teńgege, satylymy 200 teńgege bir-aq sharyqtaidy.
Qazaqstanda zańdy túrde tirkelgen aiaqkiim jóndeitin etikshilerdiń sany 18 myń eken. Sonda 14 oblysta 18 myń etikshi bar degen sóz. Solardyń barlyǵy qazirgi tańda aiaqkiim jamarda joǵaryda men aitqan Reseidiń bylǵarysyn tutynyp júr. Osy sebepti bizde aiaqkiim jóndeýdiń ózi qymbat. Odanda satyp alǵan artyq.
– Otandyq ónimdi qoldaýdyń ar jaǵynda bizdiń ulttyq ekonomikamyzdy qoldaý degen túsinik jatý kerek. Menińshe, «Qazaqstanda jasalǵan» degendi Úkimettiń ózi de durys túsine bermeidi. Bul jalań uran, jasandy naýqan bolmaýy kerek.
Otandyq ónim óndirýshilerdiń jarnamasy az.
Mysalǵa, Qazaqstanda «Bota» dep atalatyn shulyq shyǵaratyn óndiris orny bar. Shaǵyn ǵana kásiporyn. Qazaqstannyń tórt-bes qalasyn «Qazaqstanda jasalǵan» ónimmen qamtamasyz etip otyr. Osy «Bota» shulyqtarynyń satylymdaǵy baǵasy – 90 teńge. Al Limax dep atalatyn Qytaidan ákelingen shulyqtardyń satylymdaǵy quny – 370 teńge. Qaisysy tiimdi? Negizinde, sapasy jaǵynan «Botanyń» shulyqtary Qytaidyń taýarynan esh kem emes. Sosyn menińshe, dál qazir qazaqty kásipkerlikke tárbieleý úshin biznestiń álippesin úiretetin sheberlik sabaqtary kerek. Mundai klaster bizde atymen joq.
– Aldaǵy ýaqytta sizderdiń Qazaqstandy tolyqqandy otandyq aiaqkiimmen qamtamasyz etetin múmkindikterińiz bar ma?
– Negizinde, aiaqkiim óndirisimen ainalysyp otyrǵan óndiris oryndary kóp. Kópshiliginiń jarnamasy az. El bilmegesin, Qazaqstannyń aiaqkiimi degen sózdiń ózine qulaǵy úirenbegesin almaidy.
Al biz naýryz aiynan bastap tolyq óndiristik qýatta jumys isteitin bolamyz. Aiaqkiim jóndeitin azamattardyń ishinde naqty qolynan is keletin, etikti, týfli jamaýmen ǵana emes, sonymen birge dál sondai jańa aiaqkiim jasap shyǵa alatyn sheberlerdiń basyn qostyq.
Aiaqkiimderdiń baǵasy qandai?
– Qytaidan keletin aiaqkiimderge qaraǵanda áldeqaida tómen. Mysalǵa, aldaǵy ýaqytta shyǵara bastaityn jazdyq aiaqkiimderdiń baǵasy 4000-7000 teńgeniń arasynda bolady. Bilseńiz, Qytaidan keletin, bylǵaryny almastyratyn dermantin aiaqkiimderdiń Qazaqstanǵa kirý baǵasy qazir 8000 teńge. Onyń ústine bizdiń aiaqkiimder qoldan tigilgen.
– Taza bylǵary, taza jún, ultany kón teri. Shikizattyń barlyǵy – ózimizdiki. Eger alýǵa niet tanytqan azamattar tapsyrys berse, bizdiń sheberler qoljetimdi baǵamen qalaǵan aiaqkiimdi tigip beredi. Menińshe, daǵdarys jaǵdaiynda otandyq ónimdi alǵan adam utylmaidy.
Iá, baǵasy qymbat aiaqkiimderimiz de bar. Bul aiaqkiimderdiń barlyǵy kón terimen nemese qatty qaiyspen ultandalǵan. Sebebi, aiaqty revmatizmge ushyratpaidy. Bile bilseńizder, Qytaidan keletin aiaqkiimderdiń kópshiligi tekstolitpen ultandalǵan...
Qazir bir kúnde 10 par aiaqkiim daiyndaimyz. Bir aida 300 par aiaqkiim tigip shyǵaramyz. Demek, 1 jylda 4000 myńǵa tarta aiaqkiim tigetin múmkindigimiz bar.
Bastysy, suranys bar. Iá, sál jarnama jetpeidi.
Bul maqalany oqyǵannan keiin aiaqkiimderimizge tapsyrys berýge ynta tanytqan azamattarǵa jeńildik jasaimyz.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan,
Madiiar JÚNISBAIULY
