Almatydaǵy Abai atyndaǵy opera jáne balet teatrynda kúishilik dástúr ókilderiniń túgeli bas qosqan «Máńgilik saryn» atty kúi keshi ótkizildi. Men sol keshti tamashalaýǵa bardym. Kontsert zalynyń kire berisinde Talasbek aǵamyz tur eken. Ol kisini syrtynan jaqsy bilem, júgirip baryp sálem berdim. Qabaǵy qatýly, áldebir nársege renjip turǵany baiqalady.
[caption id="attachment_13837" align="alignright" width="433"]
Ustazben tanysý
Bizdiń qoǵamda shynaiy ónerpazdyń baǵasyn berýde «biografiiasy kelse de, geografiiasy kelmeidi» degen jaman ádet qalyptasqan. Árine ónerden syrt ortanyń adamyna bul kúndelikti ómirde kezdesetin qaishylyqtyń bir túri ispetti kóringenimen, Talasbektei tutas bir kúishilik dástúrdiń ókiline aýyr tigeni kórinip tur. Bul jolǵy óner kórsetetin kúishilerdiń tizimine Talasbek aǵamyz engizilmepti. Mine, bul meniń Talasbek aǵamen alǵash júzdesýim edi.
Ýaqyt zymyrap ótip jatty. 2009 jyly Chaikovskii atyndaǵy Almaty mýzykalyq kolledjin támamdap, kyrkúiek aiynda Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýniversitetine (burynǵy mýzyka akademiiasy) kúishi Janǵali Júzbaidyń synybyna oqýǵa tústim. Súgirdiń kúilerin Qarataý kúishilik mektebiniń tikelei muregeri Janǵali aǵadan úirenýdiń sáti tústi.
Bir qyzyǵy oqý baǵdarlamasynda bolmaǵandyqtan ba, kolledjde oqyǵan 4 jyl ishinde tarih tuńǵiyǵynan tamyr tartqan Baijigit kúilerinen birde-bir kúi úiretpepti de, úirenbeppin. Sóitip júrgende belgili kúishi, ustazym Murat Ábýǵazynyń muryndyq bolýymen 2010 jyldyń qazan aiynda Óskemen qalasynda Shyǵys Qazaqstan kúileriniń I-shi Respýblikalyq konkýrsy ótkizildi. Konkýrsqa qatysýshy kúishilerge arnalǵan baǵdarlamaǵa Baijigittiń «Bóken jarǵaǵynan» bastap birneshe kúii engizilipti.
Talas aǵanyń oryndaýyndaǵy kúilerdi buryn úntaspadan tyńdaǵanymyz bolmasa, qoldan kórip úirenýdiń qisyny kelmei júrgen.
Bul kúilerdi alǵash notaǵa túsirgen kúishi Murat Ábýǵazy aǵamyz bolatyn. Túsinbegen jerimdi osy kisiden suraiyn dep habarlasyp em:
- Ardabi, Baijigittiń búkil kúilerin tiriltken Talasbek aǵalaryń qastaryńa bardy ǵoi, óz qolynan úirenbeisińder me? - dedi.
Qudai qoldap sol jyly, iaǵni 2010 jyldyń mamyr aiynda Talasbek aǵamyz otbasymen Astanaǵa kóship kelgen edi. Osy oraily sátti qoldan jibermeiin degen oimen Talasbek aǵaǵa habarlasyp, kúi úirengim keletin aittym.
- Úige kel,- dedi.
Úiine bardym. Takeń asa jyly júzben qarsy aldy. Aman-saýlyqtan soń, jumys bólmesine kirip jaiǵastyq.
Tórdegi tereze jaqtaǵy jumys ústeliniń ústinde jazylǵan birneshe qaǵazdar men kitaptar tur. Kitap sóresiniń qarsy aldyndaǵy jalǵyz kisilik tósektiń ústinde qashaǵan pernesi («si» men «do» dybysynyń arasynda) bailanǵan qyzyl dombyrasy tur.
- Dombyrańdy al, qai kúidi úirengiń keledi, qane, tartshy? - dedi.
«Bóken jarǵaqty» óz úirengenim boiynsha tartyp berdim.
- Jaqsy. Biraq mynaý bir-eki jeri bylai shertiledi - dep kúidiń basyn túnshyqtyra bastap, saǵaǵa qarai asa zarly áýendi óksitip, tegeýrindi shertisimen qashaǵan perneni boilatyp kósilte jónelgende, júikem shymyrlap, kókiregime óksik tyǵylyp, kózime jas bailandy. Bir jaǵynan ózimniń kele sala qalyptasqan kúishilerdei, Takeńniń aldynda tartqan «Bóken jarǵaǵyma» qysylyp ta otyrmyn.
Estip úirengen men kózben kórgenniń aiyrmashylyǵy jer men kóktei ǵoi.
Qurmetti oqyrman, Talasbek aǵamyz jetkizgen Baijigit kúilerindegi eskiden kele jatqan ádis-amaldardyń nota júiesine túse bermeitinin aita ketýimiz kerek.
Jalpy, kúi men nota arasyndaǵy qarym-qatynasty qysqasha aita keteiin. Qarapaiym tilmen aitsam, máselen, sýret ónerinde «jai syzba» degen bolady. Adamnyń tutas tulǵasyn syzbaqshy boldyńyz deiik, áýeli adamnyń basy (dóńgelek formada), deneniń moiynnan bastap belge deiingi bóligi (bir tik syzyqpen), al eki qol, eki aiaǵy (jeke-jeke syzyqpen) ǵana beinelenedi. Kúidi notaǵa jazǵanda, osy «jai syzba» siiaqty qańqasy ǵana beinelenedi de, kúidegi eń kerekti degen dybystyq boiaýlar, ádis-tásilder qalyp qoiady.
Qazirgi ónerde izdenip júrgen jas býyn nege erterekte notaǵa jazylǵan án-kúilerdi moiyndaǵylary kelmeidi (mysaly, Zataevich notaǵa túsirgen qazaqtyń halyq ánderi). Nota men ánniń túpnusqasyn salystyrǵanda aiyrmashylyq úlken. Onyń sebebi Zataevichtiń basqa ulttyń ókili ekendiginen buryn, notaǵa ánniń nemese kúidiń eń qajetti iirimderiniń dál túse bermeitindiginde. Al jai adam túgili, ónerde júrgenderdiń kóbi olai túsinbeidi. Óziniń jazǵan notasyn túpnusqa úntaspadan joǵary qoiady.
Osy aiyrmashylyqqa Tekeńniń qolynan kúi úirengende taǵy da kýá boldym.
Osy otyrysta 5-6 kúi tartyldy, Baijigittiń kóp taraýly «Aǵash at» kúiiniń eń sońǵy taraýy «Marshty» tartyp bolǵan Takeń mine osylai-dedi.
Konkýrstyń ýaqyty taiaǵansha aptasyna úsh-tórt márte baryp «Bóken jarǵaqty» úirenip turdym. Meniń qulshynysyma bastapqy kúnderdegidei emes, Talas aǵanyń peiili de arta tústi. Kúidegi ár pernede dybysty saýyp alý (eki perneniń arasynda syrǵytyp, terbep alatyn ádis) ádisi men qashaǵan perneni qalai basý kerektigin shuqshiia, bar yqylasymen úirete bastady.
Dál osy jerde adamnyń peiili, rizalyǵy týraly basymnan ótken bir qysqa ǵana jaǵdaidy aita keteiin. Mektepti jańa bitirip, arman arqalap Qazaq eline kelýdi ańsap júrgen kezim. Bir kúni Qazaqstanǵa shyǵýǵa qujattar tolyq daiyn bolyp, jón-josyn boiynsha aýyl aqsaqaldarynan bata alyp, jolǵa shyǵýǵa bir sháýgim shái berdik. Úi toly aýyldyń aýzy dýaly aqsaqaldary arǵy-bergini qozǵap, ortany qyzdyryp otyr. Bir ýaqytta aldyǵa úlken tabaq kelip, bata suraldy. Jinalǵan aqsaqaldardyń ishindegi jasy eń úlkeni (Esimi umytpasam Sylamǵazy) bata berip jatyp, maǵan qarap:
- Balam, bilim-ǵylym, óner izdep bara jatyrsyń, er-azamat úiden qyryq adym attaǵan soń músápir degen bar. Myna sózimdi janyńda berik saqta. Barǵan jerińde kimnen, qandai óner-bilim úirenbes buryn, eń birinshi sol pendeniń nietin alýyń kerek, ustazdyń nietin almai turyp saǵan eshqandai bilim-óner darymaidy, - dep bet sipady.
Mine, áli kúnge deiin sol kisiniń shynaiy batasy, ataly sózi jadymda.
Talas aǵaǵa kúi úrenýge barǵan saiyn ózin jastaiynan baýyryna basyp kúige baýlyǵan tikelei ustazy, naǵashy atasy Júnisbai Stambaevtyń kúishiligine tamsana:
- Osy «Bóken jarǵaqtyń» saǵaǵa túsetin jerin atam tartqanda asa qaiǵyly, kúńirentip tartýshy edi. Men áli kúnge deiin atamnyń sol dybystaryn ala almai júrmin, - dep ustazyna degen sheksiz qurmetin bildiretin.
[caption id="attachment_13838" align="alignright" width="375"]
Áshimniń «Keńesi»
Óskemendegi konkýrsta Shyǵys óńiriniń arydan qazirge deiingi halyq kompozitorlarynyń shyǵarmalary tolyǵymen qamtylypty. Solardyń ishinde qazirgi Shyńjań jerine, tipti, kúlli qazaqqa tanymal Áshim Dúńshiulynyń «Keńes» kúii de sahnada oryndaldy. Men bul kúidi Áshimniń kózin kórip, qolynan úirengen Shyńjań ólkesi Ile qazaq avtonomiialy oblysynyń ortalyǵy Qulja qalasynda turatyn 90-nan asqan abyz kúishi Kamal Maqaiulynyń óz qolynan úirengem. Talasbek aǵadan kúi úirenip júrgen kúnderdiń birinde osy kúidi tartyp berdim. Ol kisi kúrsinip biraz únsiz otyrdy da:
- Ne degen súiekti, ne degen asqaq kúi edi, oi, Alla! Osy ýaqytqa deiin nege estimegenbiz, buny sen qaidan úirendiń? – dep surady.
- Kamal Maqai degen kisiden.
- Ol kisi qazir tiri me?
- Ia, Shyńjań ólkesi, Ile qazaq avtonomiialy oblysynyń ortalyǵy Qulja qalasynda turady.
- E, e, Ile boiynyń kúishisi de, ordaly kúishi eken, jaryqtyq - dep úlken iltipat bildirdi.
Shyǵystaǵy sol konkýrsta Talas aǵa qazylar alqasynyń múshesi bolýmen birge, jinalǵan jas ónerpazdarǵa sheberlik dáris berdi. Osy ortadan keiin bizdiń aramyzda shynaiy ustaz ben shákirttik qarym-qatynas bastaldy. Ár apta saiyn birneshe ret baryp úirenip turdym.
Qurmetti oqyrman, esterińizde bolsa, Talas aǵanyń 1989 jyly «Juldyz» jýrnalynyń №5 sanynda «Dombyraǵa til bitse» degen maqalasy jariialanǵan. Dombyra moinyndaǵy umyt bolǵan pernelerdiń qazaqsha ataýlary jáne olardyń dybys shyǵarý ádisteri sonda aiqyn jazylǵan. Osy maqalada aitylǵan kúi tartý óneriniń baiyrǵy úlgilerin Talas aǵanyń qolynan kórip, kóp qaitalap, sol qol perne basatyn saýsaqtarymdy zorǵa qalyptastyra bastadym. Talas aǵamyz kózin kórgen dalalyq dástúrdiń ókilderi, qazirgi dombyra úirený baǵdarlamasyna jat kórinetin, baiyrǵy qazaqy dybystardy netken sheberlikpen alady deseńizshi.
«Bóken jarǵaqtan» keiin estigen adamǵa jeńil, biraq shyn máninde zer salyp úirengen adamǵa asa qiyn perne basý ádisimen tartylatyn áigili «Aǵash attyń» tórt taraýyn úirendim. Osy «Aǵash at» kúiiniń birinshi taraýynda bir qaǵyspen 3 notany, iaǵni, 3 dybysty qatar alatyn ádis kezdesedi. Ásirelep aitty demeńiz, alǵash úirene bastaǵanymda saýsaǵym synyp qala jazdady. Biraq Takeń tartqanda qazaqy mánerdi boiyna ábden sińirgen saýsaqtary ár perne saiyn dóńgelenip otyrýshy edi. Kúishi-dombyrashylar biledi, Talasbek aǵamyzdyń jetkizýindegi Táttimbettiń «Mol Qara» degen kúii bar. Osy kúi oryndala bastaǵanda astyńǵy ishek «mi», «fa», «sol» dybystary arqyly júretin tamasha býyny bar. Osy jerde tyńdaýshynyń yndynyn qurtyp, áttegen-ai degizetin bir tylym dybys estiledi. Men ol dybysty Talasbek aǵanyń qolynan kórgenime deiingi dombyrashylardan, astyńǵy «mi» men «fa» dybysynyń ortasyndaǵy qashaǵan perneni alý ádisi arqyly tartylatynyn kórdim. Sol ádisti mende durys dep júrgem. Al shyntýaitynda Talasbek aǵa ol dybysty «mi» men «fa» dybysynyń ortasyndaǵy qashaǵan perneden emes, «fa» men «fadiez» dybysynyń arasyndaǵy qashaǵan perneden alady eken. Árine bul dybysty estý túisigi barynsha damyǵan, zerdeli mýzykant qana esti alady.
Jelbiregen tý, kúreskerlik rýh
Arada tabany kúrektei tórt jyl ótti. Birde mynadai bir oqiǵa boldy. 2014 jyly qańtar aiynyń ishinde túngi saǵat bir shamasynda Talasbek aǵa qol telefonyma qońarý shaldy. Birdeńeden sekem alǵandai daýysy shiraq:
- Ardabi, haldaryń qalai? Men saǵan bir qyzyq aitaiyn, bir nárseniń sheshimin taptym. 2010 jyly sen maǵan Áshimniń «Keńes» degen kúiin shertip berip ediń ǵoi. Shynymdy aitaiyn, sol kúi jatsam da, tursam da qulaǵymnan ketpei, shertiledi de turady. Men kúi tanityn qazaqpyn. Árýaqar sezdirdi me, bilmeimin, Áshimniń bul kúii sender aitqandai aýyldaǵy shal men kempirdiń jai-kúiinen týǵan joq. Bul kúide aýyr ókinish, úlken kúreskerlik rýh bar. Meniń sanamda jelbirep turǵan týdyń kórinisi elestedi. Mine, Áshim sol óńirdegi qazaqtyń basynan ótken zar-zamandy kórgen adam. Sondyqtan «Keńes» kúii halqynyń kúreske toly ómirinen týyndaǵan, – dep nyq senimmen aitty.
«Keńestiń» shyǵý tarihy basqa mazmunda bala kúnimizden jadymyzǵa jattalyp qalǵandyqtan, Talas aǵanyń bul áńgimesine kúi júregine jetip, býynyna bekigen soń, óner adamyna tán asqaq sezimmen áserlenip aitqan shyǵar dep sonshalyqty mán bermedim.
Biraz ýaqyttan keiin Talas aǵanyń aitqany jai ǵana boljam emes, kerisinshe tirisiniń tilegi, ólisiniń arýaǵy bar sol jaqtaǵy (Qytaidaǵy) qulan óristi qazaqtyń ómiri men óneriniń basynan keshirgen shynaiy tarihy ekendigine kózim jetti. Jai ǵana kóz jetkizbedim, naqtyly dálelimen kóz jetkizdim.
Áshimge qaita oralý
Astanada «Qazaq radiosynda» jumys isteimin. Qazaqtyń baitaq dalasyndaǵy kúishilik mekteptermen qosa, bala jastan kókiregimizge quiyp ósken Shyńjań jerindegi kúishilik ónerdi de tyńdarman qaýymǵa tanystyrsaq degen maqsatpen Beisenbi, Qairaqbai, Áshimderdiń kúilerin qazaq radiosynyń efirinen berip turdyq.
2014 jyly naýryz aiynyń aiaǵy bolatyn, bir kisi qalta telefonyma qońyraý shalyp:
- Siz Ardabisiz be? Men sizdiń tartqan kúilerińiz ben habarlaryńyzdy radiodan tyńdap, habarlasyp turmyn. Esimim – Elshat. Siz meniń Áshim atamnyń kúilerin tarttyńyz, estip qatty qýandym. Keler aptanyń senbi kúni daiyn bolyńyz, bizdiń úige kelesiz, qalǵan áńgimeni sol kezde aitamyz, - dep qysqa qaiyrdy.
Ýaǵdalasqan kúni Elshat aǵanyń úiine bardym. Tanysa kele ol kisiniń Áshim kúishiniń nemere inisi ekenin bildik. Iaǵni, Áshimniń ákesi Dúńshi Tyńshy degen kisimen bir týysady. Dúńshiden - Áshim, Áýelqan, Bákir degen úsh ul, bir qyz taraǵan. Tyńshydan – Bojyqan týady. Bojyqannan – Jamalqan, Qambarqan, Myrzaqan, Orazqan taraidy. Meni úiine shaqyryp otyrǵan kisi Myrzaqannyń balasy Elshat eken. Osy Elshattyń ákesi Myrzaqan Ile aimaǵynyń Kúnes aýdanynda 1919 jyly dúniege kelip, 1940 jyldarǵa qarai úsh aimaq áskeriniń sapynda bolyp, áigili Shyǵys Túrkistan respýblikasynyń qurylǵanyn jáne kúiregenin óz kózimen kórgenderdiń biri. 1955 jyly Elshattyń 1 jasynda Myrzaqandar otbasy Sovet jerine qonys aýdarypty. Elshat aǵamyz áńgime ústinde ákesi Myrzaqannyń úsh aimaq tóńkerisine qatysqanyn dáleldeitin Shyǵys Túrkistan úkimetiniń móri basylǵan túpnusqa kýálikterimen qosa, 1955 jyly ala kelgen atasy Áshim kúishiniń fotolaryn (08.04.1954 domybra ustap túsken foto sýret), 1953 jyly 27 qazanda jaryq kórgen Áshimdi arnaiy tanystyrǵan Shyńjań gazetiniń túpnusqasyn qolyma ustatqanda, «Talasbek aǵanyń qulaǵyna arýaq sybyrlady ma?» - degen aýyr oiǵa qaldym. Osy ýaqytqa deiin Áshim kúileri el arasyndaǵy toi-tomalaq, aýyldyń alty aýyzy bas qosqan jiyndarda shyǵarylǵan degen pikirdiń múldem jańsaq ekenin tolyq túsindim. Jaratýshy meniń osy aqiqatqa kóz jetkizetinimdi aldyn-ala sezdirip, Talasbek aǵaǵa aian bergen siiaqty. Ol kisi dál taýyp aitqan eken.
Sebebin qarańyz, Dúńshiniń balasy Áshim 1896 jyly týyp, 1962 jyly dúnieden ótti. Al Tyńshynyń nemeresi úsh aimaq tóńkerisine qatysqan Myrzaqan 1919 jyly týyp, 1955 jyly Sovet jerine ketken. Ketkende de belgili sebeppen ketken, árine. Sonda Myrzaqan 40-50 jyldary qolyna qarý alyp aldyńǵy shepte bolǵan bolsa, sol tusta Áshim de qolyna dombyrasyn alyp, azattyq úshin qan tókken asyl erlerdiń armanyn kúimen kúńirentip jyrlady. Mysaly, Áshimniń sol zulmat jyldarda ómir súrgen ardager aqyn «Tańjaryqqa arnaý» kúii, «Núsipqan polkovnikke arnaý» kúii, «Boztorǵaidyń shyryly», bir oqiǵanyń tóńireginde týǵan jeti taraýdan turatyn áigili «Keńes» kúileriniń bári-bári de sol kezeńdegi halyqtyń kóz jasynan, kúreskerlik rýhynan týǵan eken. Áshim kúishiniń áýletine qatysty osy derekterdi qolyma alǵanda qairan qaldym.
Kúi tilinde beineleý...
Sonymen dereý Talasbek aǵaǵa baryp, mán-jaidy aitqanymda:
- Men saǵan aittym ǵoi, sender aityp júrgen kúilerdiń tarihy basqa da, aitar oiy múldem basqa. Mysalǵa,Áshimniń «Keńesin» tartshy? - dedi. Kúidi bastap tarta berip em, árbir býynyndaǵy aitylar oidy bylai taldai bastady:
- Maqtanǵanym emes, men ózim kúishi-dombyrashy bolǵannan keiin, bir nárseniń sońyna tússem qaitken kúndede sol nárseniń sheshimin adaspai tabam. «Keńes» degen kúi qazaqta keń taraǵan. Tipti Sovet zamanynda «Keńes» degen kúiler bolǵan. Ol kúiler sol keńes zamanyna arnalǵan bolýy kerek. Sol siiaqty Ýáli aǵamyz ákelgen kúilerdiń biri – Beisenbiniń «Keńes» kúii, tamasha, adamǵa juǵymdy kúi. Biraq osy Beisenbi men Áshimniń «Keńesiniń» arasynda eleýli aiyrmashylyq bar. Óitkeni ekeýiniń beineleý nysanasy eki bólek. Beisenbiniń «Keńesi» Altaidaǵy bilerdiń keńesinde, anyǵyraq aitsaq, tórt bidiń keńesinde tartylǵan kúi deidi. Beisenbiniń zamanynda Altaidaǵy el úlken tarihqa aralasa qoimaǵan mamyrajai tirshilikte otyrǵan. El ishi tynysh azattyq, kúres bastalmaǵan kez. Sondyqtan bul kezdegi «Keńes» kúileri el ishindegi kúndelikti bolyp otyratyn jer daýy, jesir daýy siiaqty máselelerdi beineleidi. Al myna Áshimniń «Keńes» kúii tulǵasy óte biik. Ózim kúishi retinde aitaiyn, jalpy ónerde kóp nárseni beineleý óte qiyn. Ádebietten mysal keltireiin, shyn sýretker beineleýdiń tásilin tabady. Mopassan degen Frantsýzdyń ataqty jazýshysy bar, sol ádebiette bir tańǵajaiyp tásil tapqan. Tabiǵat kórinisterin beineleý arqyly adamdy ájýalaidy. Bylai qaraǵanda múmkin emes nárse siiaqty, biraq shyn máninde aitar oiyn dál beineleidi. Sol siiaqty Áshim kúi óneriniń shyn sýretkeri. Men osy kúidi alǵash senen estigennen bastap, bir dertke shaldyqtym. Iaǵni, mýzykada adam aitsa nanǵysyz mynadai bir qyzyq jaǵdai bolady. Aitar oiy aryda jatqan, estetikalyq máni joǵary bir áýender bolady. Sol áýen adamnyń sanasyna kirip alsa, shyqpai qoiady. Ol tipti sol adammen kórge birge kiredi. Árine, kúimen aýyrasyń, Táttimbettiń «Kókeitestisi» de ailar boiy meniń basymda júrdi. Sóitip júrip úirendim. Qolyńa kúi kóshkennen keiin, ýaqyt óte kele sanadan umytyla bastaidy. Biraq qolyńda turady, qoldyń óziniń sanasy bar, uiyqtap jatyp ta dombyrany tartyp bere alasyń. Men myna Áshimniń «Keńesin» tyńdaǵaly beri, kúndiz-túni basymda shertiledi de turady. Sonda arýaqtar osynyń jumbaǵyn sen ǵana sheshe alasyń dep turǵandai bolady. Sonymen tyńdai-tyńdai aqyry sanamda jelbirep turǵan týdyń sýreti shyqty. Sodan baryp túsinip jettim. Bul eshqandaida aýyldaǵy kempir-shaldyń jai-kúii emes, Áshim Táttimbetti tyńdady ma, bilmeimin, Áshimniń «Keńesiniń» basy men Táttimbettiń «Bylqyldaǵynyń» basy uqsaidy. Ekeýiniń áýeni bir, yrǵaǵy basqa. Ony nege aityp otyrmyn. Táttimbettiń «Bylqyldaǵyndaǵy» bastapqy áýen ol saliqalylyqty, kóshelilikti beineleidi. Kúi Qunanbaidyń sheshesi Zereniń kemeńger tulǵasyna arnalǵan. Al Áshimniń «Keńesindegi» aitar oi basqa. Áshimniń kúilerindegi beineleý ádisteri qyrǵyzdyń jyrlarynda, Irannyń mýzykasynda kezdesetin beineleýdiń asa qiyn tásili sanalady. Iaǵni, kúreskerlikke toly rýhty, jelbirep turǵan týdy beineleidi. Al qazaq kúilerinde adamnyń ókinishin beineleý asa qiyn. Áshim óz kúilerinde adamnyń ókinishin shertip kele jatyp aýyr kidiris, dybysty sozyp alý tásili arqyly sheber beinelep otyr. Bul tásil qyrǵyzdyń «Nasihat» degen jyrlarynda, Ázirbaijan men Irannyń erlik shejiresin jyrlaityn «Myrza gúseiin» degen uly kúii bar, sonda osyndai tásil paidalanylǵan. Sondyqtan Áshimniń «Keńes» kúiiniń aitar oiy ózi týǵan ólkedegi halyqtyń erlik tarihynan syr shertedi.
Bizdiń qazirgi mýzykataný salasynyń eń olqy jeri, kúi tek osy Qazaqstan jerinde ǵana paida bolyp, basqa jerde bolmaǵan siiaqty syńarjaqty túsinikpen qaraidy. Al ana jaqta (Qytaida) úlken el bar ekenin moiyndaǵysy kelmeidi. Bizdiń mýzyka zertteý ǵylymy menińshe burylyp, sol jaqqa baryp arnaiy zertteýler júrgizý kerek. Arǵy bet, bergi bet degendi qoiý kerek. Tek shartty shekara ǵana bar, ónerde shek-shekara bolmaidy - dep «Keńesti» shertip bolǵanymsha, árbir býynynyń aitar oiyna toqtalyp, taldap berdi.
[caption id="attachment_13840" align="alignleft" width="370"]
Kekilbaev bailamy
Talasbek aǵamyzdyń kemeńger tulǵasy, ustazdyq ulaǵaty tek maǵan ǵana emes, týyp ósken ólkemniń óneriniń ishine búkken syryn osylai ashyp berdi. Sondai-aq sol kómýli jatqan ónerge qyzmet etýime shynaiy jol siltedi.
2013 jyldyń basynda, alashtyń ardaqty uly, marqum Ábish Kekilbaiulynan, óziniń balalyq shaǵy ótken ólkedegi kúi óneri týraly suhbat alǵanymda:
- Án baiqus ne kórmedi, byt-shyt qylyp teksin ózgertti, ánge istemegen qiianat qalmady. Al kúige asa qatty qiianat jasai almady. Sebebi, qai zamanda da kúidiń ishine boilap kirer túsinik, rýh kóp adamnyń qolynan kele bermedi de, kele bermeidi. Myqtaǵanda aty men tarihyn ǵana ózgerte aldy. Al zerdesi bar bolashaq jas urpaq qiianatqa ushyraǵan kúilerdiń saryn-sazynan, tolyq tartylǵan faktýrasynan aty men tarihyn túgendep alady. Qai ǵasyrda bolmasyn qazaqta sóz aralaspaǵan, bylshyl aralaspaǵan sap murasy ol kúi der edim, - dep edi.
Ábish aǵamyz aitqandai, tarihy men taqyryby ózgeriske ushyraǵan Áshim kúileriniń shynaiy kelbetin túgendeý búgingi bizderge mindet.
«Kerbalaqtyń» taǵdyry
Qurmetti oqyrman, Talasbek aǵamen ózim kýá bolǵan jáne bir oqiǵany aita keteiin.
Birde Talasbek aǵa ustazy Júnisbaidy taǵy eske aldy.
- Atam bir otyrǵanda 70-80 kúidi tartyp shyǵýshy edi. Birazyn úirenip qaldym. Jas boldyq. Ol zamanda jazyp alatyn dybys alǵysh ta tapshy. Amal qansha, kóp kúiler atammen birge ketti, – dep ókindi.
Atasynyń arýaǵy amanattady ma, Talasbek aǵamyz Ketbuǵanyń «Qaraala beldik moiynda, Saýǵa, Shyńǵys, Saýǵa», Táttimbettiń «Alshaǵyr-Shaǵan» siiaqty árqaisysy qazaqtyń tarihynan syr shertken kúilerdi qaita tiriltti. Sondai kúilerdiń biri Baijigittiń «Kerbalaq» degen kúii.
2013jyldyń tamyz ailary bolatyn, Talasbek aǵa habarlasyp:
- Ardabi, túsimde atam maǵan Baijigittiń «Kerbalaq» degen kúiin úiretti, sol kúidi sen tez úirenip alýyń kerek – dedi.
Men eki márte baryp, tolyq úirenip aldym. Saryny Baijigittiń «Kókbalaǵyna» jaqyndaý, ádemi kúi. Dál osy ýaqytta Han Abylaidyń 300 jyldyǵy el bolyp toilanyp jatqan. Memlekettik syilyqtyń laýreaty, aqyn Nesipbek Aituly habarlasyp:
- Ardabi, Qytaidyń Tarbaǵatai aimaǵynan Abylaidyń tikelei urpaǵy Bazarbek Ybyraiymuly degen aǵań keldi. Qazaq radiosynyń tikelei tolqynynda Han Abylaiǵa bailanysty suhbat bolady. Sen bizben birge baryp, Baijigitten birer kúi oryndap ber, – dedi.
Sol suhbatta Talasbek aǵadan jańadan úirengen «Kerbalaqty» tartyp berdim. Takeń estip qýanyp qaldy.
Sol tarihi sharanyń qarsańy bolatyn, bir kúni Takeń meni shaqyryp alyp:
- Sen menen Baijigittiń «Aǵash atynyń» tórt taraýyn úirendiń. Men negizi atamnan bul kúidiń bes taraýyn úirengem. Sońǵy bir taraýyn qazir umytyp qaldym. 80 jyldary Almatydaǵy Yqylas atyndaǵy halyq mýzykalyq aspaptary mýzeiinde jumys istep júrgenimde, kúishi Abdýlhamit Raiymbergenov «Aǵash attyń» bes taraýyn notaǵa túsirgen. Men sol notany aldyraiyn, sen umyt bolǵan bir taraýyn úirenip al, - dedi.
On kúndei ýaqyt ótken soń, nota keldi. Endi myna qyzyqqa qarańyz, Talasbek aǵa maǵan «Kerbalaq» dep úiretken kúii, biz izdegen «Aǵash attyń» besinshi taraýy bolyp shyqty. Talas aǵa tek atynan ǵana jańylǵan. Al kúidiń tolyq faktýrasy notada ainaqatesiz tur. Talas aǵaǵa habarlasyp:
- Siz tek kúidiń atynan ǵana jańylǵansyz, maǵan úiretken «Kerbalaǵyńyz» myna notada «Aǵash attyń» besinshi taraýy eken. Oi, Alla! Osy kúidiń sizdiń túsińizge kirip, qaita túlegenine qatty tańǵalyp otyrmyn, aǵa – dedim.
- Ia, Ketbuǵanyń «Saýǵa», Táttimbettiń «Alshaǵyr-Shaǵany» osy siiaqty birneshe kúilerdi túnniń bir ýaǵynda shyrt uiqyda jatqanymda atam shertip úiretip jatady, shynymdy aitsam sonda shalbar kiiýge de úlgermei, dombyram men kishkene diktafonǵa ázer jetem. Mine, osylai tirildi bul kúiler. Osy kúiler qaita oralǵanda qýanǵanymnan jylaǵan kúnderim boldy. Oǵan Zira jeńgeń kýá. Ózimde tańǵalam, – dedi.
Qurmetti oqyrman, men buny nege aityp otyrmyn. Talasbek aǵanyń sózimen aitsam, eseimegen kúii qartaiǵan, «Oqyǵam joqtar» tek ádebiettiń mańaiynda ǵana júrgen joq. Olar ónerdiń, naqtyraq aitsaq, kúishilik-ánshilik ónerdiń tóńireginde de jetip artylady. Jas bolsam da talai pysyqtardy kórdim. Talasbek aǵanyń tirshiliginde syilas dos, qimas shákirt bolyp, aǵalap-jaǵalap, óz paidalaryna keregin alǵan soń nemese ala almai, kózi ketken soń, «bul Talasbek bárin oidan shyǵarǵan, ondai kúi bolmaǵan», - degen arzan aýyz sózdi sapyryp, jer basyp júrgender qanshama. Al meniń aityp otyrǵandarym, «Alla taǵalanyń aq joly, Paiǵambardyń haq joly» demei-aq qoiaiyn, shákirt bolǵan az-kem ýaqyttaǵy óz kózimmen kórip, imandai uiyǵan shyndyǵym.
Talasbektiń dombyrasy
Talasbek aǵamyzdyń el bile bermeitin jáne bir qasieti– dombyra jasaýdyń sheberi edi. Óz aýzynan estigenim, qazaqtyń jeztańdai ánshileri keshegi Jánibek Kármenov, Mádeniet Eshekeevter Takeń jasaǵan qalaq domyrany unatyp ustaǵan. Bala kúninde aýyldyń abyz qarttarynyń dombyrasynyń úni júreginde qalǵandyqtan shyǵar, qazaqy dybys izdep, kóbinde shyǵys pen arqa óńirindegi eski úlgilerge negizdep, qalaq dombyralardy jasaǵan. Bizge belgili sheberlerdiń dombyralaryna uqsamaityn bir ereksheligi, Talasbek aǵa jasaǵan dombyrasynyń qaqpaǵyn shanaq jaǵynan japqan. Iaǵni dombyrasynyń aldyńǵy bet qaqpaǵy shanaq jaǵynan bastap oiyp (shaýyp) biteý kúinde shyǵarylyp, bet qaqpaqtyń ornyna jabylatyn taqtaishany shanaq jaǵynan jaýyp otyrǵan. Mine osyndai ádispen jasaǵan dombyrasy Almatydaǵy Yqylas atyndaǵy hyalyq mýzykalyq asaptary mýzeiiniń qoryna alynyp, 2016 jyldyń 30 naýryz kúni «Kúishi, Jazýshy Talasbek Ásemqulovtyń dombyrasy mýzei sahnasynda» degen taqyrypta úlken kontserttik kesh negizinde saltanatty túrde mýzei qoryna tabys etilmekshi.
Osy oraida Yqylas atyndaǵy halyq mýzykalyq asaptary mýzeiiniń atqaryp jatqan igi jumystarynyń bir parasyn aita ketýdi jón kórdik. Qazaqtyń rýhani ómirine óshpes eńbek etken, Ózbekáli Jánibekovtyń bastamasymen 1981 jyly qurylǵan mýzei qory, táýelsizdikke deiingi jyldarda kóptegen tarihi qundy ulttyq aspaptarymyzben tolyqqany barshańyzǵa belgili. Al 2015 jyldyń sońyna qarai mýzei basshylyǵynyń shynaiy janashyrlyǵymen, qazaq óneriniń marqasqalary Sádýaqas Balmaǵambetov, Ýáli Bekenov, Dánesh Raqyshov, Jaqsylyq Myrqaev, Bazaraly Múptekeev siiaqty tulǵalardyń óz qolymen ustaǵan aspaptary mýzei qoryna alyndy. Talasbek Ásemqulovtyń dombyrasy da, osy igi istiń arqasynda óz ornyn tapty.
«Izdelýshi árýaq qansha múbárák bolsa, Alla taǵala onyń izdeýshisin de sondai qudiretti etip jaratady» degendei, Talasbek Ásemqulov jaratýshy syilaǵan qazaq rýhaniiatynyń naǵyz joqtaýshysy edi. Bizdiń aityp otyrǵanymyz, Tákeńniń shynaiy kelbetiniń bir ǵana qyry. Al Tákeńniń shynaiy bolmysyn, bergeninen bereri kóp, áli jaryqqa shyqpaǵan (10 tomnan kóp) jazbalarynan bilemiz dep, zerdeli oqyrmanyń kútip júrgeni haq.
"Almaty aqshamy"
Ardabi Máýletuly, kúishi-zertteýshi
