Қазақша Qazaqsha قازاقشا Русский
DALA INSIDE-qa ótý
Dala 360 Politica Vox Populi Dala Finance Shartarap Bile júrińiz! Referendým
Bilim Suhbat Zań men Tártip Aimaq Jumysshy jyly Aityldy – oryndaldy Bas taqyryp Saraptama Dál qazir Taza Qazaqstan AES: Referendým
DalaNews visual
Freedom Inside '26

Qazaqtandyrý qashan júrgiziledi?

Dalanews
Qazaqtandyrý qashan júrgiziledi?
Osy biz kimbiz, qai elde, qandai memlekette jáne qandai ult beinesinde ómir súrip jatyrmyz? Siz de oilanyńyzshy, biz de izdeneiik.

Bertinge deiin bizdi orystandyrý saiasaty júrgizildi jəne bul belgili bir dərejede júzege asty – jemisin berdi.
«Dál qazir bizdiń til, din dep zar qaǵyp, tildi de, dindi de qalpyna keltire almai, uzaq sarsańǵa túsýimiz – osy keńestiń dáýirdiń uly jemisi», – deitin Sherhan Murtazanyń sózi bar.

Patsha úkimeti, odan keiin de Keńes úkimeti qazaqty orysqa ainaldyrýdyń san túrli amal-təsilin paidalandy. Bul otarlaý saiasatynan keiin bastalǵan úrdis-tuǵyn. Təýelsizdik alǵannan keiin tejeldi. Ult retinde biz jer betinen joǵalmasaq edik, bizdi orysqa ainaldyryp tynar edi. Birjolata. Bizdiń atymyz Andrei, sizdiń atyńyz Sergei bolar edi. Bul da joǵalýdyń bir belgisi. 

Təýelsizdik qazaqty birjolata orysqa ainaldyrýdan qutqaryp qaldy. Orystanǵan ultqa ainala jazdap aman qaldyq. Əitpegende qazir Reseidiń qoltyǵynda júrgen óli-tirisi belgisiz avtonomdy ulttardyń kúiin kesher me edik, kim bilsin,?! Kórip júrmiz ǵoi...

Reseidiń qaramaǵyndaǵy az ulttar avtonomdy degen aty bolmasa əldeqashan óz «meninen» aiyrylǵan. Olar ózderin orys nemese reseilik sanaidy jəne munysyna arlanbaidy. Orystanǵannyń endigi bir belgisi – osy.

Orystaný. Ol nege toqtaǵan joq? 


9d3891d881326fbd6736c02f6cdedeb5
9d3891d881326fbd6736c02f6cdedeb5
Orystaný úrdisi Təýelsizdik alǵannan keiin toqtaýy, toqyraýy kerek edi. Sebebi, orystandyrý saiasatynyń kúli kókke ushqan-tuǵyn. Toqtamady. Biz əli de bolsa orystaný ústindemiz.  

Onyń naqty kórsetkishin myna mysalǵa qarap baǵalaýǵa bolady: Almatydaǵy 140-qa tarta mekteptiń 70-i oryssha. 
Oryssha mektep – orystanǵan urpaq.  Orystaný úrdisiniń úzilmei otyrǵany sodan. 
«Orys tárbiesin alǵan bala ult qyzmetkeri bola almaidy». Júsipbek Aimaýytov beker aitpaǵan ǵoi.

Soltústik óńirlerdegi qazaqtardyń úlesi əli de bolsa 30-40 paiyzdan asqan joq. Qudai biledi, osy otyz-qyryq paiyzdyń qanshamasy orystanǵanyn. Orystanǵan óńirlerde orystaný úrdisi de basym júredi.  Orystanǵan qazaqtar əli de bar, əli de kóp, anyǵy. Olardyń balalary da ózderine uqsaityn bolady. Sabaqtastyq úzilmeidi. Olardyń qatary ózgerip, tolyǵyp jatqany sodan. Atadan balaǵa beriledi. Qanmen emes, tárbiemen. "Ultsyzdar urpaǵy". Aitaly aitqan.
«Keńestik júie ult bolmysyn ultsyzdyqqa qarai beiimdep, aq sút bergen anasynyń omyraýyn kesetin ultsyzdar urpaǵyn ómirge ákeldi» deidi Amangeldi Aitaly.

Orystanǵandardyń paiym túsinigi bizben úilespeidi. Keibiriniń piǵylynan qorqasyń – sonshalyqty las. Onysyn jariia qylyp júrgender bar. Orystaný úrdisin qalai toqtatamyz? Orystanǵan qazaqtarǵa adasyp júrgenin qalai jetkizemiz? Bilmeimiz. Bilerimiz, orystanǵandar qazaqtanýdan ólerdei qorqady. Olardyń ultqa, tilge qatysty dúnielerge qarsy shyǵatyny da qorqynyshtan týǵan.

Qazaqtandyrý qashan júrgiziledi? 


Osy ýaqytqa deiin elimizdegi qansha ult ókilderin qazaqtandyra aldyq? Jalpy, bizde mundai saiasat júrgizildi me? Joq, ərine. Bul bizdiń kópultty ustanymǵa sai emes, óitkeni. 

Osy ýaqytqa deiin qazaqqa ainalǵan orysty nemese basqa ult ókilderin kózimiz kórmepti. Kórsek te sirek. Sirek bolǵandyqtan ózge ulttyń ókili qazaqsha sóilei qalsa ainalyp tolǵanamyz, asty-ústine túsemiz. «Ol sóileýi tiis jəne buǵan tańǵalatyn túk te joq» degen túsinik bizde əli qalyptaspaǵan. 

Búgingi biliktiń kózi tirisinde qazaqtandyrý saiasaty eshqashan júrgizilmeidi, belgilisi. Biz búgin de, erteń de, bolashaqta da orystanǵandarmen alysyp ótýimiz ábden múmkin. Sebebi, orystaný ərdaiym ońai, al qazaqqa ainalý – sonshalyqty qiyn.

Dýman BYQAI 


 

Sherhan Murtaza: 

«Biz nege qazaq halqy emes, Qazaqstan halqymyz?»


Безымянный-840x420
Безымянный-840x420


Bizdiń Konstitýtsiiamyzdyń Bismillási «Biz Qazaqstan Halqy» dep bastalady. Kezinde, táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary qabyldanǵan Konstitýtsiiany talqylaý kezinde depýtattar arasynda osy eki sózge bola qiian-keski aitys týǵany esimde.
Nege «Qazaqstan halqy?». Qyrǵyzstan halqy degen halyq joq. Qyrǵyz halqy bar. Ózbekstan halqy degen halyq joq. Ózbek halqy bar. Al biz nege qazaq halqy emes, Qazaqstan halqymyz?

Sóitsek, Qazaqstan kópultty memleket eken. «Qazaq halqy jáne Qazaqstandy mekendegen basqa halyqtar ókilderi...» degen bizdiń usynysymyzdy depýttardyń kópshiligi qabyldamai tastady.

Jeńilip qalǵanyma ókindim. Renjidim. Sonda meni mundai renishke jetelegen ne? Endi oilasam, ulttyq sana-sezim, jaratylystan bitken túisik eken.

 

Resei Sherhan Murtaza qazaqtandyrý kópultty Qazaqstan orystandyrý saiasaty Madina Sádýaqasova

Oqi otyryńyz