Dalanews.kz Resei, Orta Aziia elderindegi saiasi-mádeni ózgeristerdi zertteýmen shuǵyldanatyn ǵalymnyń eńbegin oqyrman talqysyna usynady.
Ǵalym Batys álemi Qazaqstandy múlde tanymaitynyn aitady. Qazaqstanǵa qatysty ózekti zertteýler sońǵy ret ótken ǵasyrda júrgizilgen. Olardyń kópshiligi ústirt jasalǵanyn, sondyqtan bul eldiń tanym-túsinigi, qoǵami qundylyqtaryna qatysty jetkilikti maǵlumat bermegenin eskerý kerek.
Sodan bergi aralyqta Qazaqstanyń ulttyq quramy aitarlyqtai ózgerip, qazaqtildi aýditoriianyń aýqymy artqan. Al AQSh pen Batys elderiniń saiasatkerleri Qazaqstandy áli kúnge “orystanǵan” el dep tanidy.
Sói degen Marlen Lariýel qazaqtildi qaýymnyń sanasyndaǵy mádeni dúmpýge, onyń sebebi men saldaryna úńilýge tyrysqan.
“Qazaqstandaǵy orystildi aýditoriianyń úles salmaǵy kúnbe-kún kemip, tiisinshe orys tiliniń órisi tarylýda. Orystar mol qonystanǵan soltústik óńirlerdiń ózinde olardyń úlesi 35-50 paiyzdan aspaidy. Olar ulttyq úles turǵysynan azshylyqqa ainalýda.
90-shy jyldary orystardyń basym kópshiligi atajurtyna oraldy. Búginde bul úrdistiń qarqyny báseńdegenmen, orystildi qaýym báribir de kóship jatyr. Olar Reseige óz qalaýymen qonys aýdarýda, olardy solai etýge eshkim májbúrlegen joq.
Otandastardy elge shaqyrǵan Pýtiniń baǵdarlamasy Qazaqstandaǵy orystardy ornynan qozǵaltty. Resei halqynyń sanyn kóbeitip jatqan da negizinen Qazaqstan men Ýkrainadan kelgen oralmandar”, – deidi Marlen hanym.
…
Onyń aitýynsha orystildi aǵa býynnyń ul-qyzdary Qazaqstanda aialdaǵysy kelmeidi. Reseige oqý túsip, sol jaqta jumysqa ornalasyp, artynan ata-anasyn da aldyrady.
“Qazaqstandaǵy orystar qartaiyp” keledi deidi ǵalym. Osyǵan bailanysty zertteý júrgizgen ol elimizdegi orystildi qaýymnyń orta jasy 44 jasty quraitynyn anyqtaǵan.
“Qazaqtardyń orta jasy shamamen 23 jas. Qazaqtar jas ult, tiisinshe demografiialyq jarysta eldegi orystildi aýditoriiany basyp ozady. Bul ózgeris qazirdiń ózinde aiqyn ańǵarylýda, al 10-20 jyldan keiin Qazaqstanda qalǵan orystardyń kópshiligin zeinet jasyndaǵy azamattar quraityn bolady”, – deidi ol.
…
Frantsýz sarapshysy qalalardyń qazaqtanyp jatqanyna nazar aýdarǵan. Onyń málimetine sai 1970 jyldan búginge deiin qalada ómir súretin qazaqtardyń sany 1 mln-nan 5 mln adamǵa deiin artqan. Bul Qazaqstan qalalarynyń koloritin ózgertken.
Qaladaǵy qazaqtyń úlesi artqan saiyn, ýaqyt óte kele “Soltústik slaviandanǵan”, “Ońtústik qazaqtanǵan” degen túsinik óziniń ózektiligin joǵaltady.
“Ýaqyt oza kele Qazaqstandaǵy “orys máselesi” de óziniń aktýaldyǵynan aiyrylady, saiasi kún tártibinen túsedi. Qazaqtildi qaýymnyń qarasy molaiǵan saiyn Qyrym stsenariiniń qaýpi seiiledi.
Kóptegen batys sarapshylary Qazaqstandy Reseimen qorqytýdy doǵarar emes. Munyń bári bilmestikten. 90-shy jyldaǵy ústirt júrgizilgen zertteý osy elge qatysty qate kózqaras qalyptastyrýǵa alyp keldi. Sarapshylar qazaq faktoryn eskermedi. Qazaqtildi aýditoriianyń sany men sapasy ósken saiyn “qazaq álemi” atty keńistik qalyptasaryn esepke almady”, – deidi ǵalym.
Qazaqsha sóileitin qalalardyń qatary artyp, orystildi qaýym Reseige qonys aýdarýyn údete tússe, soltústik aimaqtardy qazaqtandyrý ózdiginen júzege asatyn bolady.
Marlen Larýel qazaqtildi aqparattyq keńistik qarqyndy damyp jatqanyna nazar aýdarǵan.
“Qazaqtardyń úlesi kóbeiip, qazaq tiliniń qulashy keńeigen saiyn qazaqsha habar taratyn aqparat quraldarynyń aýditoriiasy artýda. Qazaqtildi aqparattyq keńistik eldegi orystildi mass-medianyń kontentin tutynbaidy, olardyń óz taqyryby bar. Eki tarap ta ishtei araz, sondyqtan jii salǵylasady. Orystildi BAQ qazaqtildi ortanyń ósip-ónip jatqanynan qaýip kútedi. Onyń sońy aýditoriiadan aiyrylýǵa alyp keledi”, – deidi sarapshy.
Frantsýz ǵalymy mektep jáne joǵary oqý oryndarynda qazaqsha bilim alatyn jastardyń qatary artyp jatqanyna nazar aýdarǵan. Onyń aitýynsha bul demografiialyq dúmpýdiń nátijesinde múmkin bolǵan. “Orys áleminen” demografiialyq evoliýtsiianyń kómegimen ǵana qutylamyz.
“Qazaqtandyrý” úrdisi tabiǵi túrde júzege asyp jatyr. Osydan 15-20 jyl buryn ómirge kelgen urpaq “orys áleminiń” qundylyqtaryn qabyldamaidy. Qazaqstan biligi de orys tilin “uqypty” túrde yǵystyrý úshin aǵylshyn tilin úirenýge úgitteýde”, – deidi ol.
Marlen Lariýel áleýmettik jeliniń da qazaqylanyp jatqanyna nazar aýdarǵan. Álemjelidegi qyzý talqylanǵan taqyryptardyń kópshiligi qazaqtildi keńistikten taraitynyn aitady.
Ǵalymnyń pikirinshe, aldaǵy 10-20 jylda Qazaqstan men Reseidi ótken tarihqa qatysty ultaralyq debat kútip tur. Táýelsizdik tusynda ómirge kelgen urpaq Stalin repressiiasyna saiasi turǵydan baǵa berip, Qyzyl qyrǵynnyń qazaqqa jasaǵan qastandyǵy týraly ashyq aitady ári Kremlge ýltimatým qoiady.
“Qazaq jastaryn “batysshyl” dep aita almaimyz. Olar eldiń qazaqi qundylyqtarǵa qurylǵan damý jolymen júrgenin qalaidy. Qazirgi bilik qalap shyǵarǵan “qazaqstandyq” atty uǵym kelmeske ketýde, qazaqylyq qarqyn alýda. Muny memleket te moiyndap otyr.
Biliktiń latyn álipbiine aýysýy osy ózgeristi ańǵarýdan týǵan. Qoǵamdyq sananyń ózgeriske túsip, qazaqylyqtyń kúsh alyp jatqany bilikti bul úrdiske ilesýge májbúrleýde. Bilikte ultshyl jastardyń qatary artyp keledi. Memákimshilikte jańa mádeni (qazaqi, red.) aýra qalyptasatyn kún jaqyn”, – deidi sarapshy.
...
Ǵalymnyń paiymdaýynsha Qazaqstannyń qoldaýynan aiyrylý Máskeý úshin tragediiamen teń. Kreml qazaqylaný protsesine kedergi keltirer jaǵdaida emes. Qazaqstandaǵy qazaqtildi aýditoriia qarsylyq bildirer bolsa, Reseidiń Orta Aziiaǵa joly jabylady.
Qazirgi qazaqtildi býynǵa kórshisiniń mádeni keńistigi jat, olar reseilik mádeniettiń ózderine eshteńe ápermesine kózi jetken. Reseidiń qundylyqtary adamnyń tulǵa retinde qalyptasýyna kedergi keltiredi.
“Iá, ras Qazaqstan áli de bolsa Kreml yqpalynda. Qazaqstan aýmaǵynda orystyń birneshe áskeri bazasy bar. Áitkenmen, Resei de ózgerip jatqanyn esepke alý kerek. Pýtin biligi aqparattyń ǵasyrdyń talaptaryna beiimdele almai otyr. Bolashaqta eki el de bir-birine kedergi keltirmeitin, ózindik damý jolyn tabary anyq”, – deidi Marlen Lariýel .
...
Álbette ǵalymnyń kórgen-túigeni bizdiń aýditoriiaǵa tańsyq emes. Ol tilge tiek etken jaittardyń kópshiligine kýámiz. Lariýel bul maqalany Batystaǵy áriptesterine arnap jazǵany ańǵarylyp tur.
Zertteýdiń túpnusqasyn myna siltemeden oqi alasyz, munda sonymen qatar statistikalyq derekter de berilgen: voicesoncentralasia.org
Ázirlegen, Dýman BYQAI
