Qazaqstannyń ornyqty damýy úshin kıberqaýipsizdiktiń mańyzy

Qyrmyzy Marshalova 13 maý. 2024 15:31 3980

Jahandaný dáýirinde  eń ózekti másele – álemdi sıfrlandyrý. Qazir asa   qarqyndy damýdy qajet etetin  sala  da osy. Qazaqstan da sol kóshke ilesý úshin eleýli jumystar atqaryp jatyr. Búginde  sıfrlyq transformasıanyń mańyzdylyǵyn árkim jaqsy túsinedi. Ol – adamzattyń  ómir súrý sapasyn jaqsartyp, eńbek ónimdiligin artyrýmen qatar barlyq salanynyń damý múmkindikterin áldeqaıda belsendiredi. Alaıda, sıfrlandyrý prosesi ilgerilgen saıyn  odan keler qaýip te kóbeıdi. Azamattardyń jeke derekterine, ulttyq qujattarǵa  jıi kıbershalbýyldar jasalatyn boldy.  Kıbershabýyldar arqyly mańyzdy ınfraqurylymdy paralızdeý, qupıa derekterdi urlaý, ekonomıkalyq turaqtylyqqa nuqsan keltirý jıi jasalatyn boldy. Al, mundaı jaǵdaılar  qoǵamdy turaqsyzdandyrýǵa ákeledi. Sondyqtan elimizde sıfrlyq básekelestikti damytý, ulttyq kıberqaýipsizdik strategıasyn ázirleý jáne iske asyrý asa  qajetti shart bolyp tabylady.

Búginde, ınternet birtutas aqparattyq keńistikke aınaldy. Elder men kontınentter bir-birimen tyǵyz baılanysta áreket etedi. Al bul kıberqaýipterdi transulttyq etip qana qoımaıdy, onymen baılanysty problemalar men onyń aldyn alý sharalaryna sholý jasaýdy meńgerýdi  qajet etedi.

Qazirgi  ekonomıka  sıfrlyq tehnologıalarǵa, qarjylyq operasıalar, óndiris pen logıstıkaǵa táýeldi. Osyny paıdalanǵan  ákki hakerlerdiń  jeke derekterdi urlaý faktileri kóbeıip ketti. Bul úlken máselege aınalyp otyr.  qazaqstandyqtar da ınternet alaıaqtardyń arbaýyna jıi túsedi.

Mysaly, 2024 jyldyń 16 aqpanynda álemjelige qazaqstandyq  IT-kompanıanyń «qupıa derekteri» taralyp ketti.  Bul kezde Qytaı hakerler tobynyń  elimizdiń  mańyzdy obektilerine shabýyl jasaǵany týraly aqparattyq agenttikterde aıtyldy.

Osy oraıda, Transulttyq qaýipsizdiktiń orasan zor ról atqaratynyn nazarǵa alý kerek. Halyqarylyq mańyzy bar shabýyl, ol - «kıbertyńshylyq».

Kıbertyńshylyq – kompúterlik tehnologıalardy paıdalana otyryp, qupıa aqparatty zańsyz alý. Qazaqstanda hakerliktiń osy túri eldiń ulttyq qaýipsizdigi men ekonomıkasyna eleýli qater bolyp tabylady. Osy ýaqytqa deıin memleketimizde atyshýly  úsh  kıbertyńshylyq boldy.

Olar – 2016 jyly Qazaqstan Qorǵanys mınıstrligine jasalǵan shabýyl. Bul shabýyldyń nátıjesinde qupıa aqparat, onyń ishinde qupıa áskerı qujattar urlanǵan bolatyn.  Ekinshi, 2017 jyly Qazaqstan Ulttyq bankine shabýyl jasaldy. Kıbershpıondar Qazaqstannyń qarjy júıesi týraly qupıa aqparatty urlady.  Úshinshisi, 2019 jyly «Qazaqtelekom» AQ-na jasalǵan shabýyl tirkelgen. Shabýyldyń nátıjesinde kompanıanyń klıentteri týraly aqparat, onyń ishinde olardyń jeke derekteri men banktik shot aqparaty urlandy delingen resmı málimet bar.

Osy jańalyqtan soń sıfrlyq álemde jeke derekterdi qorǵaýdy qajet etetin aqparat qundy aktıv ekeni belgili boldy.  Óıtkeni, hakerler adamnyń jeke derekterin urlaýǵa, qarjylyq alaıaqtyqpen spýfıng jasaýǵa jıi barady. Sarapshylardyń aıtýynsha kıbershabýyldar qoǵamdy turaqsyzdandyryp qana qoımaı, memleket pen ınstıtýttarǵa degen senimge nuqsan keltiredi. Sondaı-aq,  qoǵamdyq pikirdi nasıhattaý  jáne manıpýlásıalaý úshin qoldanylatynyn áreket deıdi. 

Statista analıtıkalyq portalynyń málimetteri boıynsha 2023 jyly álemdik iri  kompanıalardyń 75%-dan astamy kıbershabýyldardan zardap shekken. Qazaqstannyń ózinde  4 myńnan astam kıbershabýyl tirkelipti. Bul ótken jylǵy eseppen salystyrǵanda  eki ese kóp.

Resmı  statısıkalyq aqparat boıynsha, bıyl Qazaqstan álemniń 176 elinen ulttyq kıberqaýipsizdik ındeksi boıynsha 78-orynda  tur.  Kıberqaýipsizdik ındeksi 48,05% qurady. TMD elderiniń arasynda Qazaqstan, Ýkraına, Reseı, Ázirbaıjan, Moldova jáne Belarýs joǵary reıtıńte bolsa,Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Armenıa jáne Tájikstan  tómennen  oryn aldy. Reıtıńtiń eń sońynda Ońtústik Sýdan tur. Sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha, qazir Qazaqstan óziniń derbes derekterin 100%-ǵa, bilim berý jáne kásiptik damý derekterin 89% qorǵaıdy. Sıfrlyq servısterdi qorǵaý jáne áskerı kıberoperasıalar – 0% deńgeıinde. Kıberqaýipsizdik saıasatyn ázirleý salasyna 57% ıelik etti.

Dese de, Qazaqstannyń aqparat keńistiginde  kıbershabýlydar azaıǵan joq. Mysaly, ótken jyly elimizdiń  iri  kvazımemlekettik sektor  jelisinen  shıfrlaýshy vırýs anyqtaldy. Shabýyldaýshylar shıfrdy sheshý úshin bıtkoındermen tóleýdi talap etip bopsalady. Belgili bolǵandaı, júıe  aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi talaptardy saqtamaǵan. Sondaı-aq,  memlekettik uıymdardyń ınfraqurylymynda kıbershpıondardy júzege asyratyn sheteldik kıbertyńshylar  tabyldy.  Mysaly,  2023 jylǵy  qyrkúıekte «NCALayer baǵdarlamasyn  jańartý» degen atpen  vırýs taratatyn fıshıngtik saıt anyqtaldy. Aıta keteıik, NCALayer – memlektimizdiń EGOV elektrondy portalynyń fýnksıasy. Bul  fýnksıa  arqyly - derekterdi urlaý, kompúterdi jasyryn qashyqtan basqarý (VNC), veb-kamerany basqarýǵa bolady. Onyń ereksheligi - klavıatýralyq kóp fýnksıonaldyǵy. Nátıjesinde shabýyldaýshy pernetaqtada terilgen aqparatty oqýǵa, qupıasózderdi, braýzer qoldanbalaryn ornatýǵa múmkindik alady.

Jalpy, 2023 jyly álemdegi iri  qaýymdastyqtarǵa kıbershabýyldardan  jıi  qaýip tóndi.    Qara hakerler tólem baǵdarlamalaryna, jetkizilim tizbegine, derekterdi urlaýǵa, ruqsatsyz kirýge, «oblokoǵa» negizdelgen aqparatty urlaýǵa shabýyl jasaǵan.

Ótken jyly Aqparattyq qaýipsizdik  qaterleri men ınsıdentteri boıynsha 35 myńǵa jýyq ótinim tirkeldi. Onyń ishinde  tek 152 ınsıdent pysyqtalypty. Osy jerde sheteldik uıymdarmen aqparat almasý júrgizilgenin, anyqtalǵan aqparattyq qaýipsizdik qaterleri týraly habarlamalar jiberilgenin, sondaı-aq klıentterge jasalǵan shabýyldarǵa qatysty eskertýler alynǵanyn qosa ketken jón.

2023 jyly zıandy baǵdarlamalyq jasaqtamany, botnetterdi, osaldyqtardy paıdalaný jumystary jasaldy. Nátıjesinde, ártúrli ádisterdi qoldana otyryp fıshıngtik shabýyldardy, sonymen qatar ınternet-resýrstarǵa qol jetkizý máselelerin qosa alǵanda 223 mıllıonnan astam azamattyq shabýyldar tirkelgen.

Mine, osyndaı olqylyqtardy boldyrmaý,aldyn alý úshin  únemi,aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy halyqaralyq qaýipter men oqıǵalardy júıeli taldaý jańa qaýipterdi anyqtaý qajet. Bul eń aldymen  kıbershabýylshylarǵa tıimdi jaýap berý úshin qajet.

Bir qýanarlyǵy, kelesi jyly jasandy ıntellekt (AI) men mashınalyq oqytýdyń aıtarlyqtaı damýy kútilýde. Ol jańa perspektıvalar men qıyndyqtardy anyqtaıdy. Aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde bul tehnologıalar derekterdiń úlken kólemin tez taldaýǵa, kúrdeli zańdylyqtardy tanýǵa jáne jańa qaýipterge beıimdelýge qabiletti. Degenmen, adam faktory mańyzdy bolyp qala beredi jáne qaýipsizdik tıimdiligi áli de  sala mamandarynyń quzyretinde bolady. Mańyzdy ınfraqurylymdy qorǵaý jáne ishki qaýipterge qarsy turý da kıberqaýipsizdik salasyndaǵy mańyzdy mindetter bolyp qala beredi, dep otyr mamandar.

Biz, kıberqaýipsizdik, Aqparattyq tehnologıa jáne marketıń salasynyń táýelsiz sarapshysy  Evgenıı Pıtolınmen suqbattasqan edik. Sarapshynyń pikirinshe:  «Kıberqaýipsizdik máseleleri álemniń barlyq elderinde birdeı. Qazaqstannyń aqparattyq ınfraqurylymy áli de jetildirýdi qajet etedi. Osaldyǵymyz,  qoǵamdaǵy kıberqaýipter týraly aqparttarǵa asa mán bermeımiz. Aqparattyń taralyp ketýine jáne qupıalylyqtyń buzylýyna ákelýi múmkin derekterdi qorǵaýdyń mańyzdylyǵyn túsinbeımiz.  Qazir, jańa tehnologıalar men qatar  sıfrlyq qaýipter de aıqyn bola tústi. Hakerler  "eldiń ózine" shabýyl jasamaıdy, olar sandyq aktıvter qaı jerde solardy ańdyıdy. Sebebi aktıvter  mańyzdyraq. Bul beseneden belgili jaǵdaı.  Osyndaı  olqylyqtyń aldyn alý úshin  jelilik belsendilikti baqylaıtyn, aqparattyq qorǵaý strategıalaryn jetik meńgergen kıberqaýipsizdik mamandaryn  daıarlaýymyz kerek.Qazir, kıbershabýylǵa ushyraǵan, «Kıberqaýipsizdik týraly zań» sheńberinde  óz quqyǵyn qorǵap júrgen azamattar az emes. Birneshe mıllıon teńgeni  alaıaqtarǵa  aldanyp aýdarǵan azamattardyń qarjylary qaıtarylǵan keıster jeterlik. Munyń kóńilge demeý ekeni anyq. Degenmen,  kıbershabýyldardyń aldyn alý úshin kıberqaýipsizdik salasyndaǵy negizgi prınsıpter men erejelerdi árkimniń ózi bilip, qupıalyqty saqtaýy mańyzdyraq. Árkim de kıbershabýyldyń qurbany bolýy  múmkin. Sondyqtan, bastysy  kıberqaýipsizdiktiń negizgi erejelerin oryndaý. Ol –  myqty qupıa sózderdi qoldaný, baǵdarlamalyq jasaqtamany jańartyp otyrý, elektrondyq habarlamalar men siltemelermen jumys jasaǵanda saq bolý. Kıberqaýipter jáne olardan qorǵaý ádisteri týraly aqparattarǵa nemquraıly qaramaý» deıdi  Evgenıı Pıtolın.

Qazaqstan úkimeti kıbershpıondyqpen kúresý úshin birqatar sharalardy qabyldady. Onyń ishinde eldegi ulttyq kıberqaýipsizdik ortalyǵyn ashý, zańnamalyq bazany nyǵaıtý, halyqty kıbershabýyldar máselesi boıynsha oqytý jáne habardar etý jumystary júrgizildi.

          Qazir, el azamattary qaýip tónse  tıisti ortalyqqa baryp shaǵym jasaı alady, sıfrlyq jeke ómirlerine alańdamaı erkin ómir súre alady. Sebebi, Úkimet kıbershpıondyq jáne basqa da kıberqylmystardy qylmystyq dep bekitip, qylmyskerlerdi zań júzinde jazalaıdy. Elimizde  2017 jyly 15 aqpanda qabyldanǵan "Qazaqstannyń kıberqalqany"  zańy  jumys isteıdi.

Sonymen qatar, Qazaqstan kıberqaýipter týraly aqparat almasý jáne kıberqylmyspen birlesip kúresý úshin Interpol jáne Eýropalyq Odaq sıaqty halyqaralyq seriktestermen yntymaqtastyq ornatqan.

Degenmen, kabyldanǵan sharalarǵa qaramastan, kıbershpıondyq Qazaqstan úshin áli de úlken qaýip bolyp otyr. Sondyqtan  eldiń kıberqaýipsizdik júıesin jetildirýdi udaıy jalǵastyrý jáne azamattarǵa  kıberqaýipter týraly  aqparttardy taratý  strategıasyn  arttyrý kerek.

 Sonymen qatar, aqparattyq qaýipsizdik salasynda kadrlardy daıarlaý men oqytýǵa kóbirek kóńil bólý qajet. Bul tendensıalar kıberqaýipterden qorǵaný barǵan saıyn kúrdelene túsetinin, tehnologıalyq jáne adamı resýrstardy qamtıtyn keshendi tásildi qajet etetinin kórsetedi.

Kıberqaýipsizdik Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdiginiń mańyzdy bóligi desek, elimizdiń aqparattyq keńistiginde  kıberqaýipsizdik júıesin damytýǵa  ári qupıalyqty qorǵaýǵa  árbirimiz jaýaptymyz. 

          Qazaqstanda kıberqaýipsizdik máselesi ózekti ǵana emes,  elimizdiń tabysty damýynyń kepili  ekenin eskerýimiz qajet.

 


Usynylǵan
Sońǵy jańalyqtar