Jahandaný dáýirinde eń ózekti másele – álemdi tsifrlandyrý. Qazir asa qarqyndy damýdy qajet etetin sala da osy. Qazaqstan da sol kóshke ilesý úshin eleýli jumystar atqaryp jatyr. Búginde tsifrlyq transformatsiianyń mańyzdylyǵyn árkim jaqsy túsinedi. Ol – adamzattyń ómir súrý sapasyn jaqsartyp, eńbek ónimdiligin artyrýmen qatar barlyq salanynyń damý múmkindikterin áldeqaida belsendiredi. Alaida, tsifrlandyrý protsessi ilgerilgen saiyn odan keler qaýip te kóbeidi. Azamattardyń jeke derekterine, ulttyq qujattarǵa jii kibershalbýyldar jasalatyn boldy. Kibershabýyldar arqyly mańyzdy infraqurylymdy paralizdeý, qupiia derekterdi urlaý, ekonomikalyq turaqtylyqqa nuqsan keltirý jii jasalatyn boldy. Al, mundai jaǵdailar qoǵamdy turaqsyzdandyrýǵa ákeledi. Sondyqtan elimizde tsifrlyq básekelestikti damytý, ulttyq kiberqaýipsizdik strategiiasyn ázirleý jáne iske asyrý asa qajetti shart bolyp tabylady.
Búginde, internet birtutas aqparattyq keńistikke ainaldy. Elder men kontinentter bir-birimen tyǵyz bailanysta áreket etedi. Al bul kiberqaýipterdi transulttyq etip qana qoimaidy, onymen bailanysty problemalar men onyń aldyn alý sharalaryna sholý jasaýdy meńgerýdi qajet etedi.
Qazirgi ekonomika tsifrlyq tehnologiialarǵa, qarjylyq operatsiialar, óndiris pen logistikaǵa táýeldi. Osyny paidalanǵan ákki hakerlerdiń jeke derekterdi urlaý faktileri kóbeiip ketti. Bul úlken máselege ainalyp otyr. qazaqstandyqtar da internet alaiaqtardyń arbaýyna jii túsedi.
Mysaly, 2024 jyldyń 16 aqpanynda álemjelige qazaqstandyq IT-kompaniianyń «qupiia derekteri» taralyp ketti. Bul kezde Qytai hakerler tobynyń elimizdiń mańyzdy obektilerine shabýyl jasaǵany týraly aqparattyq agenttikterde aityldy.
Osy oraida, Transulttyq qaýipsizdiktiń orasan zor ról atqaratynyn nazarǵa alý kerek. Halyqarylyq mańyzy bar shabýyl, ol - «kibertyńshylyq».
Kibertyńshylyq – kompiýterlik tehnologiialardy paidalana otyryp, qupiia aqparatty zańsyz alý. Qazaqstanda hakerliktiń osy túri eldiń ulttyq qaýipsizdigi men ekonomikasyna eleýli qater bolyp tabylady. Osy ýaqytqa deiin memleketimizde atyshýly úsh kibertyńshylyq boldy.
Olar – 2016 jyly Qazaqstan Qorǵanys ministrligine jasalǵan shabýyl. Bul shabýyldyń nátijesinde qupiia aqparat, onyń ishinde qupiia áskeri qujattar urlanǵan bolatyn. Ekinshi, 2017 jyly Qazaqstan Ulttyq bankine shabýyl jasaldy. Kibershpiondar Qazaqstannyń qarjy júiesi týraly qupiia aqparatty urlady. Úshinshisi, 2019 jyly «Qazaqtelekom» AQ-na jasalǵan shabýyl tirkelgen. Shabýyldyń nátijesinde kompaniianyń klientteri týraly aqparat, onyń ishinde olardyń jeke derekteri men banktik shot aqparaty urlandy delingen resmi málimet bar.
Osy jańalyqtan soń tsifrlyq álemde jeke derekterdi qorǵaýdy qajet etetin aqparat qundy aktiv ekeni belgili boldy. Óitkeni, hakerler adamnyń jeke derekterin urlaýǵa, qarjylyq alaiaqtyqpen spýfing jasaýǵa jii barady. Sarapshylardyń aitýynsha kibershabýyldar qoǵamdy turaqsyzdandyryp qana qoimai, memleket pen institýttarǵa degen senimge nuqsan keltiredi. Sondai-aq, qoǵamdyq pikirdi nasihattaý jáne manipýliatsiialaý úshin qoldanylatynyn áreket deidi.
Statista analitikalyq portalynyń málimetteri boiynsha 2023 jyly álemdik iri kompaniialardyń 75%-dan astamy kibershabýyldardan zardap shekken. Qazaqstannyń ózinde 4 myńnan astam kibershabýyl tirkelipti. Bul ótken jylǵy eseppen salystyrǵanda eki ese kóp.
Resmi statistikalyq aqparat boiynsha, biyl Qazaqstan álemniń 176 elinen ulttyq kiberqaýipsizdik indeksi boiynsha 78-orynda tur. Kiberqaýipsizdik indeksi 48,05% qurady. TMD elderiniń arasynda Qazaqstan, Ýkraina, Resei, Ázirbaijan, Moldova jáne Belarýs joǵary reitingte bolsa,Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Armeniia jáne Tájikstan tómennen oryn aldy. Reitingtiń eń sońynda Ońtústik Sýdan tur. Sarapshylardyń baǵalaýy boiynsha, qazir Qazaqstan óziniń derbes derekterin 100%-ǵa, bilim berý jáne kásiptik damý derekterin 89% qorǵaidy. Tsifrlyq servisterdi qorǵaý jáne áskeri kiberoperatsiialar – 0% deńgeiinde. Kiberqaýipsizdik saiasatyn ázirleý salasyna 57% ielik etti.
Dese de, Qazaqstannyń aqparat keńistiginde kibershabýlydar azaiǵan joq. Mysaly, ótken jyly elimizdiń iri kvazimemlekettik sektor jelisinen shifrlaýshy virýs anyqtaldy. Shabýyldaýshylar shifrdy sheshý úshin bitkoindermen tóleýdi talap etip bopsalady. Belgili bolǵandai, júie aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi talaptardy saqtamaǵan. Sondai-aq, memlekettik uiymdardyń infraqurylymynda kibershpiondardy júzege asyratyn sheteldik kibertyńshylar tabyldy. Mysaly, 2023 jylǵy qyrkúiekte «NCALayer baǵdarlamasyn jańartý» degen atpen virýs taratatyn fishingtik sait anyqtaldy. Aita keteiik, NCALayer – memlektimizdiń EGOV elektrondy portalynyń fýnktsiiasy. Bul fýnktsiia arqyly - derekterdi urlaý, kompiýterdi jasyryn qashyqtan basqarý (VNC), veb-kamerany basqarýǵa bolady. Onyń ereksheligi - klaviatýralyq kóp fýnktsionaldyǵy. Nátijesinde shabýyldaýshy pernetaqtada terilgen aqparatty oqýǵa, qupiiasózderdi, braýzer qoldanbalaryn ornatýǵa múmkindik alady.
Jalpy, 2023 jyly álemdegi iri qaýymdastyqtarǵa kibershabýyldardan jii qaýip tóndi. Qara hakerler tólem baǵdarlamalaryna, jetkizilim tizbegine, derekterdi urlaýǵa, ruqsatsyz kirýge, «oblokoǵa» negizdelgen aqparatty urlaýǵa shabýyl jasaǵan.
Ótken jyly Aqparattyq qaýipsizdik qaterleri men intsidentteri boiynsha 35 myńǵa jýyq ótinim tirkeldi. Onyń ishinde tek 152 intsident pysyqtalypty. Osy jerde sheteldik uiymdarmen aqparat almasý júrgizilgenin, anyqtalǵan aqparattyq qaýipsizdik qaterleri týraly habarlamalar jiberilgenin, sondai-aq klientterge jasalǵan shabýyldarǵa qatysty eskertýler alynǵanyn qosa ketken jón.
2023 jyly ziiandy baǵdarlamalyq jasaqtamany, botnetterdi, osaldyqtardy paidalaný jumystary jasaldy. Nátijesinde, ártúrli ádisterdi qoldana otyryp fishingtik shabýyldardy, sonymen qatar internet-resýrstarǵa qol jetkizý máselelerin qosa alǵanda 223 millionnan astam azamattyq shabýyldar tirkelgen.
Mine, osyndai olqylyqtardy boldyrmaý,aldyn alý úshin únemi,aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy halyqaralyq qaýipter men oqiǵalardy júieli taldaý jańa qaýipterdi anyqtaý qajet. Bul eń aldymen kibershabýylshylarǵa tiimdi jaýap berý úshin qajet.
Bir qýanarlyǵy, kelesi jyly jasandy intellekt (AI) men mashinalyq oqytýdyń aitarlyqtai damýy kútilýde. Ol jańa perspektivalar men qiyndyqtardy anyqtaidy. Aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde bul tehnologiialar derekterdiń úlken kólemin tez taldaýǵa, kúrdeli zańdylyqtardy tanýǵa jáne jańa qaýipterge beiimdelýge qabiletti. Degenmen, adam faktory mańyzdy bolyp qala beredi jáne qaýipsizdik tiimdiligi áli de sala mamandarynyń quzyretinde bolady. Mańyzdy infraqurylymdy qorǵaý jáne ishki qaýipterge qarsy turý da kiberqaýipsizdik salasyndaǵy mańyzdy mindetter bolyp qala beredi, dep otyr mamandar.
Biz, kiberqaýipsizdik, Aqparattyq tehnologiia jáne marketing salasynyń táýelsiz sarapshysy Evgenii Pitolinmen suqbattasqan edik. Sarapshynyń pikirinshe: «Kiberqaýipsizdik máseleleri álemniń barlyq elderinde birdei. Qazaqstannyń aqparattyq infraqurylymy áli de jetildirýdi qajet etedi. Osaldyǵymyz, qoǵamdaǵy kiberqaýipter týraly aqparttarǵa asa mán bermeimiz. Aqparattyń taralyp ketýine jáne qupiialylyqtyń buzylýyna ákelýi múmkin derekterdi qorǵaýdyń mańyzdylyǵyn túsinbeimiz. Qazir, jańa tehnologiialar men qatar tsifrlyq qaýipter de aiqyn bola tústi. Hakerler "eldiń ózine" shabýyl jasamaidy, olar sandyq aktivter qai jerde solardy ańdyidy. Sebebi aktivter mańyzdyraq. Bul beseneden belgili jaǵdai. Osyndai olqylyqtyń aldyn alý úshin jelilik belsendilikti baqylaityn, aqparattyq qorǵaý strategiialaryn jetik meńgergen kiberqaýipsizdik mamandaryn daiarlaýymyz kerek.Qazir, kibershabýylǵa ushyraǵan, «Kiberqaýipsizdik týraly zań» sheńberinde óz quqyǵyn qorǵap júrgen azamattar az emes. Birneshe million teńgeni alaiaqtarǵa aldanyp aýdarǵan azamattardyń qarjylary qaitarylǵan keister jeterlik. Munyń kóńilge demeý ekeni anyq. Degenmen, kibershabýyldardyń aldyn alý úshin kiberqaýipsizdik salasyndaǵy negizgi printsipter men erejelerdi árkimniń ózi bilip, qupiialyqty saqtaýy mańyzdyraq. Árkim de kibershabýyldyń qurbany bolýy múmkin. Sondyqtan, bastysy kiberqaýipsizdiktiń negizgi erejelerin oryndaý. Ol – myqty qupiia sózderdi qoldaný, baǵdarlamalyq jasaqtamany jańartyp otyrý, elektrondyq habarlamalar men siltemelermen jumys jasaǵanda saq bolý. Kiberqaýipter jáne olardan qorǵaý ádisteri týraly aqparattarǵa nemquraily qaramaý» deidi Evgenii Pitolin.
Qazaqstan úkimeti kibershpiondyqpen kúresý úshin birqatar sharalardy qabyldady. Onyń ishinde eldegi ulttyq kiberqaýipsizdik ortalyǵyn ashý, zańnamalyq bazany nyǵaitý, halyqty kibershabýyldar máselesi boiynsha oqytý jáne habardar etý jumystary júrgizildi.
Qazir, el azamattary qaýip tónse tiisti ortalyqqa baryp shaǵym jasai alady, tsifrlyq jeke ómirlerine alańdamai erkin ómir súre alady. Sebebi, Úkimet kibershpiondyq jáne basqa da kiberqylmystardy qylmystyq dep bekitip, qylmyskerlerdi zań júzinde jazalaidy. Elimizde 2017 jyly 15 aqpanda qabyldanǵan "Qazaqstannyń kiberqalqany" zańy jumys isteidi.
Sonymen qatar, Qazaqstan kiberqaýipter týraly aqparat almasý jáne kiberqylmyspen birlesip kúresý úshin Interpol jáne Eýropalyq Odaq siiaqty halyqaralyq seriktestermen yntymaqtastyq ornatqan.
Degenmen, kabyldanǵan sharalarǵa qaramastan, kibershpiondyq Qazaqstan úshin áli de úlken qaýip bolyp otyr. Sondyqtan eldiń kiberqaýipsizdik júiesin jetildirýdi udaiy jalǵastyrý jáne azamattarǵa kiberqaýipter týraly aqparttardy taratý strategiiasyn arttyrý kerek.
Sonymen qatar, aqparattyq qaýipsizdik salasynda kadrlardy daiarlaý men oqytýǵa kóbirek kóńil bólý qajet. Bul tendentsiialar kiberqaýipterden qorǵaný barǵan saiyn kúrdelene túsetinin, tehnologiialyq jáne adami resýrstardy qamtityn keshendi tásildi qajet etetinin kórsetedi.
Kiberqaýipsizdik Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdiginiń mańyzdy bóligi desek, elimizdiń aqparattyq keńistiginde kiberqaýipsizdik júiesin damytýǵa ári qupiialyqty qorǵaýǵa árbirimiz jaýaptymyz.
Qazaqstanda kiberqaýipsizdik máselesi ózekti ǵana emes, elimizdiń tabysty damýynyń kepili ekenin eskerýimiz qajet.
