2015 jyldyń qorytyndysy boiynsha Qazaqstan atalmysh reitingte 11 indikator boiynsha 53 orynnan 41 orynǵa tústi. Iaǵni, dúniejúzilik deńgeidegi óz pozitsiiasyn 12 pýnktke jaqsartty. Bul reiting jyl saiyn álemniń 189 elderi arasynda júrgiziledi. Osy indikatorlardyń baǵalaýy nátijesinde ár eldiń halqynyń áleýmettik-turmystyq dárejesi, biznes pen investitsiiaǵa qolaily klimaty, syrtqy saýdany damytýdaǵy jetistigi, salyq tóleýshiler úshin jasap otyrǵan qolaily jaǵdailary, baqylaý fýnktsiialarynyń azdyǵy jáne kedergisiz jumys isteý qaǵidattary aiqyndalady.
Mysaly, bizdiń elimiz álemdik reiting boiynsha Italiia (45), Izrail (53), Túrkiia (55), Liýksembýrg (61) siiaqty memleketterden kósh boiy ozyp ketti. Al endi Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa múshe elderdiń ishinde (Resei – 51, Belorýssiia – 44, Qyrǵyzstan – 67) aldyńǵy orynǵa shyqty. Bul árine, Elbasymyzdyń talai jyldarǵy syndarly saiasaty men eldegi turaqtylyqtyń, tatýlyq pen birliktiń jáne ekonomikalyq reformalardyń sátti júrgizilýiniń nátijesi ekeninde daý joq.
Sebebi, shirek ǵasyrǵa da jetpeitin merzimniń ishinde birneshe myń jyldyq tarihy bar jáne táýelsizdigin baiaǵyda alǵan aldyńǵy qatarly Eýropa elderiniń aldyna shyǵýdyń ózi úlken jetistik ekeni sózsiz. Endi sózimiz túsinikti bolý úshin, ár eldiń álemdik deńgeidegi reitingin anyqtaý barysynda qandai indikatorlar esepke alynady, qandai kriteriilerdi júzege asyrý kerek, soǵan toqtalaiyq.
2010 jyldyń 31 jeltoqsanynda QR Premer-ministriniń «Dúniejúzilik Banktiń «Doing Business» reitingisiniń indikatorlaryn memlekettik organdarǵa bekitip berý týraly» №164 ókimi shyqty. Onda «kásiporyndar ashý», «menshikti tirkeý», «qurylysqa ruqsat alý», «tólem qabiletsizdigin sheshý», «nesie alý», «investorlardy qorǵaý», «halyqaralyq saýda», «salyq salý», «kelisimsharttardy oryndaý», «elektrmen jabdyqtaý júiesine qosylý», «qyzmetkerdiń quqyqtaryn qorǵaý» siiaqty negizgi indikatorlar sala-sala boiynsha árbir ministrlikterdiń quzyryna bekitilip berildi.
Osy indikatorlardyń ishinde úsheýi Qarjy ministrligi memlekettik kiris komitetiniń oryndaý quzyryna jatady. Ol – «salyq salý», «halyqaralyq saýda» jáne «tólem qabiletsizdigin sheshý» indikatorlary. Osy oraida, halyqaralyq standart talaptary negizinde memlekettik kiris organdary tarapynan qandai jumystar atqarylyp jatyr, qandai zamanaýi ózgerister bar, sony saralap kóreiik.
Mysaly, «Salyq salý» indikatory negizinen tólemder sany, jalpy salyqtyq stavka (tabystyq paiyzy) jáne óz mindettemelerin oryndaý úshin salyq tóleýshilerge qajetti ýaqyttan quralady. Bizdiń elimiz 2015 jyly atalmysh indikator boiynsha 17 oryndy ielendi. Bul óte jaqsy kórsetkish bolyp esepteledi. Al endi qazirgi ýaqytta osy indikator talaptary boiynsha salyq tóleýshiler úshin taǵy da qosymsha múmkindikter jasalyp, tiisti jeńildikter júzege asyryla bastady. Salyq kodeksine kóptegen ózgerister engizilip, salyq tóleýshiler men biznes ókilderiniń jumysynyń jeńildeýine oń serpin berdi.
Naqtyraq aitqanda, salyq tóleýshilerge óz erkimen esep-faktýralarynan elektrondy túrde kóshirmesin alýǵa múmkindik berildi. Jeke kásipkerler úshin tirkeýdegi esepten shyǵý úshin ákeletin qujattardyń sany 7-den 4-ke deiin qysqardy. Atap aitsaq, endi mórdi joiǵandyǵy jónindegi, gazette jariialanǵandyǵyn dáleldeitin qujattar jáne jeke kásipker retinde tirkelgendigi jónindegi anyqtama qajet emes. Buǵan qosa, jekelegen kategoriiadaǵy kásipkerlerdi kameraldyq baqylaýsyz taratý protsedýrasy jeńildendirildi. Bundai ońailatylǵan tártippen bir Almaty qalasy boiynsha ǵana 8 myńǵa jýyq jeke kásipkerler taratyldy. Jekelegen aryzdar men salyqtyq esep berýdiń formalaryn Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryna berý máseleleri de qarastyrylyp otyr. Qazirgi ýaqytta memlekettik qyzmet kórsetýdiń 33 túriniń 25-i Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryna berildi.
Qazirgi ýaqytta jahandaný úrdisi alǵa damyǵan saiyn, jańa talaptar jiyntyǵy da kóbeie túsýde. Olardyń negizgisi – ozyq tehnologiialar men avtomattandyrý protsesterin engizý jáne ruqsat qujattary men baqylaý fýnktsiialaryn azaitý arqyly biznes ókilderine qolaily jaǵdailar jasaý bolyp tabylady. Iaǵni, avtomatty júielerdi júzege engizý arqyly ákimshilik kedergilerdi joiýǵa, qyzmet kórsetý ókilderimen tikelei bailanysqa shyqpai-aq, eseptik qujattardy tapsyrýǵa qol jetkiziledi. Bir sózben aitqanda, barlyq protsesterdi aqparatty tehnologiialardyń jetistigimen júzege asyrýǵa bolady.
Bul oraida memlekettik kiris organdary salasynda memlekettik qyzmet kórsetý salasy boiynsha atqarylatyn qyzmetterdiń sapasyn jaqsartý maqsatynda Halyqqa qyzmet etý ortalyqtarynda kezekti elektrondyq basqarý júiesi ornatylǵan. Qazirgi ýaqytta memlekettik qyzmet kórsetýdiń 52 túriniń 32-si, iaǵni 62 paiyzy avtomattandyrylǵan júiege kóshirildi. Sonymen qatar importtalǵan taýarlar boiynsha salyqtyq esep tapsyrýdy elektrondy túrde berýge múmkindik týdy. Bul degenińiz eksporttyń ketkenin dáleldeitin jáne debettik qosymsha qun salyǵyn qaitarýǵa ketetin ýaqytty áldeqaida qysqartady. Sondai-aq, qosymsha qun salyǵy boiynsha esepke qoiý ýaqytyn 10 jumys kúninen 5 kúnge deiin azaitýǵa qol jetkizildi. Advokattardy, jeke notariýstar men sot oryndaýshylaryn jáne mediatorlardy elektrondy túrde tirkeý qolǵa alyndy. Ásirese, qosymsha qun salyǵyn qaitarý máselesin ońailatý, biýdjettik klassifikatsiia kodynyń sanyn 280-nen 119-ǵa deiin qysqartý jumystarynyń júzege asyrylýyn úlken jetistik dep aitýǵa bolady. Osyndai qaǵazbastylyq pen baqylaýdy azaitý protsedýralary ártúrli ákimshilik kedergilerge jol bermei, biýrokrattyq áreketterge tosqaýyl qoiýǵa múmkindik berdi.
Búginde Qazaqstan álemdik arenadaǵy reitingin kóterý maqsatynda bolashaqta atqarylatyn jumystar tizbegi san alýan. Bul oraida Elbasymyz óziniń bes institýtsionaldy reformasyn júzege asyrý maqsatynda «100 naqty qadammen» belgilengen Ult josparyn bekitti. Onda salyq jáne keden salasynyń aldyna aýqymdy 9 mindetter qoiyldy.
Aitalyq, qoǵamdyq uiymdardyń balansyndaǵy qozǵaltqysh kólemi 3000 kýb santimetrge deiingi bir kólikke jáne bir avtobýsqa kóliktik salyq boiynsha jeńildik berý, taýardy importtaǵan kezde qosymsha qun salyǵyn shartty túrde salý mólsherin 2022 jylǵa deiin sozý, jeke kásipker retinde tirkelgen kezde alynatyn tólemdi alyp tastaý, salyq tóleý merzimin toqsandyq esepten jartyjyldyqqa aýystyrý, kásipkerlikti teksergen kezde táýekel beiimin basshylyqqa alý, ekinshi dárejedegi bankterdiń ipoteka jáne turǵyn úi qaryzdary boiynsha ústimizdegi jyldyń 1 shildesine deiin qaryzy bar azamattardy keshirgen jaǵdaida jeke tabys salyǵynan bosatý siiaqty sharalar salyq tóleýshiler men biznes ókilderi úshin jasalǵan úlken jeńildik. Ásirese, qazirgidei teńge devalvatsiiaǵa ushyrap, álemdik daǵdarys salqyny qatty sezilip turǵan ýaqytta barsha halyq úshin óte tiimdi jaǵdai ekeni sózsiz.
Al endi 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap búkil bazarlardy búgingi kún talabyna sai saýda ortalyqtary men saýda úileri úlgisindegi formatqa kóshirý jumystary qyzý qolǵa alynyp jatyr. Jáne de onlain rejiminde aqparattar beretin baqylaý-kassalyq mashinalarynyń engizilýi de jańa talapqa sai jahandyq shara. Buǵan qosa, Ońtústik astanamyz boiynsha eski bazarlardyń ornyna salynyp jatqan jańa saýda oryndarynyń kóbeie túsýi de zamanaýi úlgidegi ǵimarattar bolyp tabylady. Endi baqylaýsyz jáne salyqtan jaltarý jolymen «jabaiy» saýda jasaý mehanizmine tolyqtai toqtaý qoiylady. Bundai sharalar memlekettik biýdjettiń kiris bóligine túsetin qarajattyń molaiýyna jáne saýda-sattyq operatsiialarynyń bári ashyq ta aiqyn júrgizilýine yqpal etedi.
Mine, joǵaryda júzege asyrylyp jatqan sharalar jiyntyǵy bizdiń elimizde biznes ókilderi men salyq tóleýshilerge jasalyp jatqan jaǵdailardyń joǵary standartyn kórsetetini sózsiz. Bul maqalada biz elimizde «Salyq salý» indikatory boiynsha jasalyp jatqan jumystarǵa ǵana qysqasha toqtaldyq. Aldaǵy ýaqytta «Halyqaralyq saýda» jáne «Tólem qabiletsizdigin sheshý» indikatorlaryna da jeke toqtalamyz. Osylaisha, Dúniejúzilik Banktiń «Doing Business» reitinginde kórsetilgen indikatorlar talaptaryna negizdelgen mehanizmder óz qyzmetin durys atqarǵan jaǵdaida, álemdegi damyǵan 30 memlekettiń qataryna kirý strategiiasy merziminen buryn júzege asatynyna kúmán joq.
Beken NURAHMETOV, Almaty qalalyq memlekettik kirister departamenti túsindirý jumystary basqarmasynyń bólim basshysy.
