Otbasylyq qundylyqtar, jasyna qaramastan, qazaqstandyq erler men áielderdiń ómirinde de mańyzdy ról atqarady. Alaida, BUU-nyń Qazaqstandaǵy halyqty qonystandyrý qory ulttyq baǵdarlamalarynyń úilestirýshisi Ǵaziza Moldaqulova atap ótkendei, bizde ajyrasýdyń da joǵary deńgeii baiqalady, bul otbasy institýtynyń tutastai turaqty emes ekenin ańǵartady. Ásirese, elimizdiń soltústik jáne shyǵys oblystarynda, Astana men Almaty qalalarynda shaiqalǵan shańyraqtar barshylyq. Elimizdiń ońtústik jáne batys óńirlerinde eń ajyrasatyndar az-aq.
– Biz Úkimetke ulttyq damý baǵdarlamalary men saiasatyn ázirleýge derekter jinaý úshin túrli zertteýler júrgizýge kómektesemiz. Sondai zertteýlerdiń biri 2019 jyly eldiń demografiialyq damý jaǵdaiyn keshendi taldaýǵa arnaldy. Onyń nátijesi kórsetkendei, 2000 jyly elimizde ajyrasý 30 paiyz bolsa, 20 jyldan keiin bul kórsetkish nasharlap, búginde nekelerdiń 40 paiyzy buzylýda. Osy úrdis jalǵasa berse, bolashaqta nekelerdiń úshten birinen astamy sot zalynan tabylady. Bul jalpy otbasy institýtynyń turaqsyzdyǵyn ańǵartady, – dedi Ǵaziza Moldaqulova.
Sarapshy Qazaqstan burynǵy Keńes Odaǵynda otbasylyq qundylyqtar men genderlik teńdikke degen kózqarasty baǵalaý úshin «Urpaqtar jáne gender» ulttyq zertteýin júrgizgen sanaýly memleketterdiń biri ekenin atap ótti. Bul derekter resmi statistikada ulttyq damý baǵdarlamalary men saiasatyn ázirleý úshin negiz bolyp sanalady.
– Osy zertteýdiń nátijeleri áli de bolsa otbasylyq qundylyqtardyń jasyna qaramastan, qazaq erleri men áielderiniń ómirinde mańyzdy ról atqaratynyn dáleldeidi. Sonymen qatar, el turǵyndary dástúrli qundylyqtardy saqtai otyryp, otbasylyq qundylyqtarǵa qatysty aitarlyqtai progressivti kózqarastarǵa ie. Neke jáne otbasylyq minez-qulyq - álemde bolyp jatqan úrdister. Máselen, bizge tartylǵan respondentterdiń 94 paiyzy neke ómirlik bailanys dep sanaidy. Olar nekege óte baiypty qaraidy, – dep qosty ol.
Halyqtyń kelesi toby, iaǵni 71 paiyzy nekede turmaǵan erli-zaiyptylardyń nekege qyzyǵýshylyqtary bolmasa da, birge turýy qalypty jaǵdai ekenin atap ótedi. Alaida, bul halyqtyń 71 paiyzy tirkelmegen nekede turady degen sóz emes, respondentterdiń pikiri, saýalnamaǵa qatysýshylardyń kózqarasy. Bul rette saýalnamaǵa qatysqandardyń 58 paiyzy neke eskirgen institýt ekenin jetkizdi. «Biz osy zertteýdi júrgizgen kezde negizinen otbasyn qurý týraly sanaly sheshimge áli kelmegen jastardyń jaýabyn tyńdadyq. Taǵy bir qyzyq derek boldy: respondentterdiń «gomoseksýalist juptardyń qarapaiym otbasylar siiaqty quqyqtary birdei bolýy kerek» degen kózqarasy. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 30 paiyzy munymen kelisedi. Al biz adamdardan saýalnama júrgizgen kezde úlkenderdiń de osyndai reaktsiiasyn kórdik», – dep jalǵastyrdy ol.
Eger genderlik qundylyqtar týraly aitatyn bolsaq, erler men áielderdiń joǵary bilim alýy birdei mańyzdy dep esepteitin respondentterdiń úlesi óte joǵary. Joǵary bilim alý erler úshin de, áielder úshin de óte mańyzdy. Respondentterdiń 60 paiyzy otbasynyń ál-aýqaty úshin erli-zaiyptylardyń ekeýiniń de jumysynyń bolýy kerek dep sanaidy. Úige jáne balalarǵa qamqorlyqty qatysýshylardyń 55 paiyzy quptaǵan. Genderlik qundylyqtarǵa degen adaldyq otbasylyq tabysqa qatysty máselelerde birshama tómen. Erlerdiń basym kópshiligi er adam áielden kóp tabys taýyp, otbasyn asyraýy kerek dep esepteidi.
– Ókinishke qarai, erlerdiń 34 paiyzy ǵana áielderdi eń jaqsy saiasi kóshbasshy dep sanaidy. Erlerdiń deni er-azamattar saiasi deńgeide sheshim qabyldaýy tiis degen paiymda. Erlerdiń kópshiligi áielder balalardy tárbieleý men olarǵa kútim jasaý máselelerin sheshedi degendi quptaǵan, – dep spiker oiyn ortaǵa saldy.
Jaýapty ata-ana týraly aitatyn bolsaq, onda «bala kútimi boiynsha jaýapkershilikti ádette er adam nemese eki seriktes atqarady» dep jaýap bergen erli-zaiypty respondentterdiń úlesi azyraq.
– Shamamen 75 paiyzy balalarmen oinaý jáne balalarmen bos ýaqyt ótkizý erlerdiń jumysy degen pikirde. Balalarǵa úi tapsyrmasyn oryndaýǵa kómektesýge qatysty saýalnamaǵa qatysqan erlerdiń 55 paiyzy muny ákeler jasaýy kerek degendi qoldady. Al eń azy – erlerdiń 30 paiyzy «Balalar aýyrǵan kezde balalarymen úide bolý kerek» dep jaýap berdi. Bul ádette áielderdiń «artyqshylyǵy» bolyp sanalady. Alaida 14 jasqa tolmaǵan balalary bar saýalnamaǵa qatysqan erlerdiń tek úsh paiyzy ǵana kútimge jaýapty. Iá, muny isteý kerek jáne bul er kisi úshin qalypty nárse dep aitqan, – deidi Ǵaziza Moldaqulova zertteý derekterin keltirip.
Sarapshynyń paiymynsha, er adamdar óz densaýlyǵyna az kóńil bóledi. Zertteý nátijeleri erler men áielderdiń ómir súrý uzaqtyǵynyń aiyrmashylyǵy 8,5 jas ekenin baiqatqan. Erlerdiń ómir súrý uzaqtyǵy 2020 jyly 67,09 jas bolsa, áielderdiki 75,53 jas. Al qazir, ókinishke qarai, koronavirýstyq pandemiiadan keiin Qazaqstanda erler men áielderdiń ómir súrý uzaqtyǵynyń aiyrmashylyǵy artýy múmkin. Sondyqtan 50 jastan bastap jáne odan joǵary áielderdiń jesir qalý yqtimaldyǵy joǵary.
Bul zertteýdiń nátijeleri otbasylardy qoldaý jónindegi memlekettik saiasatty ázirleý kezinde nazarǵa alynady. Qoǵam men otbasy arasyndaǵy qarttar men balalarǵa qamqorlyq jasaý mindetterin bólýge keletin bolsaq, saýalnamaǵa qatysqan halyqtyń 25 paiyzǵa jýyǵy muny negizinen memleket atqarýy kerek dep esepteidi.
– Mektep oqýshylaryna, mektep jasyna deiingi balalarǵa, qarttarǵa, balalary bar jastarǵa jáne tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeiinen az qarttarǵa materialdyq qoldaý kórsetýdi halqymyzdyń tórtten biri bul memlekettiń mindeti dep sanaidy. Sonymen qatar respondentterdiń 75 paiyzy bul qamqorlyqty otbasy kórsetýi kerek degen pikirde. Bul otbasylyq bailanystardyń berik bolýyn qamtamasyz etýi kerek, – deidi ulttyq baǵdarlamalardyń úilestirýshisi.
Málimetterge qaraǵanda, árbir onynshy shańyraqtyń, iaǵni halyqtyń 13 paiyzynyń qarjylyq jaǵdaiy qiyn. Bul azyq-túlikke aqsha jetkilikti ekenin bildiredi, biraq kiim-keshek satyp alý kúrdeli máseleler týdyrady. Otbasylardyń shamamen 5 paiyzy óte kedeilikte ómir súrip jatyr, tipti tamaqqa da aqsha jetpeidi. Otbasylardyń edáýir bóliginiń jeke baspanasy joq. Bul erlerdiń 36 paiyzy, áielderdiń 43 paiyzyn kórsetti.
«Tipti bul sandarda biz genderlik aiyrmashylyqty baiqaimyz. Óz baspanasy joq erler kóp, biraq olardyń sany áli de baspanasy joq áielderge qaraǵanda aitarlyqtai az. Bul áielderdiń óz úiinde zorlyq-zombylyqqa ushyraýynyń qosymsha faktory bolyp tabylady. Bul qalalarda da, aýyldyq jerlerde de qalyptasqan tendentsiia retinde baiqalady», - dedi ol.
Sonymen qatar, zertteý úilengen erlerge qaraǵanda, boidaq jigitterdiń kúizeliske jáne depressiiaǵa kóbirek beiim ekenin dáleldep berdi. Ásirese, múmkindigi shekteýli balalardy tárbielep otyrǵan er adamdar kóp qiyndyq kóredi.
– Múmkindigi shekteýli balalardy tárbieleý kezinde jalǵyzbasty ákelerdiń bastan keshiretin máseleleriniń tizbesin anyqtaý qajettigine bailanysty biz biyl múmkindigi shekteýli balalardy, atap aitqanda aýtizmi bar balalardy tárbielep otyrǵan otbasylarǵa zertteý júrgizýdi josparlap otyrmyz. Estimeitin balalar, zaǵiptar, tirek-qimyl apparaty buzylǵan jetkinshekter memlekettik baǵdarlamalar men jobalardyń, bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettendirý qyzmetteriniń igiligin kórip otyr. Biraq aýtizm siiaqty diagnozy bar balalar memlekettik qamqorlyqpen qamtylmaǵan. Óitkeni, densaýlyq saqtaý júiesiniń ózi de, diagnostikasy da durys jolǵa qoiylmaǵan. Balalarda mundai diagnoz neǵurlym erterek anyqtalsa, olardyń densaýlyq jaǵdaiyn túzetý jáne áleýmettendirý ońaiyraq bolar edi, – deidi BUU ókili.
Genderlik teńdikke qatysty óte qyzyqty jaǵdai qalyptasqan. Árbir tórtinshi er adam áielder men erlerdiń quqyqtary men múmkindikteri teń bolýy kerek degen tujyrymmen kelispeidi. Al ózderin tereń dindar sanaityn er adamdar arasynda bul pikirmen kelispeitinder kóp. Dindar erlerdiń 36 paiyzy áieldiń otbasynda er adam siiaqty quqyqtary men múmkindikteri bolmaýy kerek dep sanaidy.
Bul másele boiynsha eń joǵary kórsetkishter Túrkistan oblysy, Shymkent qalasy jáne Batys Qazaqstan oblysynda boldy. Áielder men erlerdiń kópshiligi jaqsy áiel kúieýiniń pikiri men sheshimine eshqashan kúmándanbaidy. Áielderdiń 61 paiyzy jáne erlerdiń 80 paiyzy «Kúieýińizdiń aitqanymen kelisýińiz kerek» dep esepteidi. Qalǵan 36 paiyz áielder men 18 paiyz er adamdar bul pikirmen kelispeidi. Olar otbasynda áieldiń de óz pikirin bildirý jáne sheshim qabyldaý quqyǵy bolýy kerek degen paiymda. Bala kútimi ananyń mindeti degen pikirdi kópshilik qoldady: erlerdiń 68 paiyzy, áielderdiń 64 paiyzy.
«Eń ókinishtisi, «áiel óz otbasyn saqtap qalý úshin zorlyq-zombylyqqa tótep berýi kerek» degen pikirdi áielderdiń 9 paiyzy aitqan, iaǵni árbir onynshy áiel «ózin qutqarý úshin turmystyq zorlyq-zombylyqqa tózýi kerek» kórinedi. Al bul pikirmen eki ese kóp er adamdar kelisedi – 21 paiyz. Muny qoldaityn respondentterdiń 41 paiyzy buǵan birshama nemese tolyǵymen kelisetin óte dindar adamdar», - deidi spiker.
Sonymen birge erler men áielderdiń absoliýtti kópshiligi (erlerdiń 68 paiyzy, áielderdiń 83 paiyzy) Qazaqstanda áielder men erlerdiń teńdigine qol jetkizý úshin áli de jumys isteý kerek dep sanaidy. Al erler men áielderdiń kópshiligi otbasynda jaqsy qarym-qatynasta ekenin atap óken. Biraq problemalar bar, otbasylyq ómirdegi eń kóp kezdesetin máseleler – qarjylyq qiyndyqtar.
– Bul ártúrli qajettilikterdi qanaǵattandyrýǵa qarajattyń jetispeýshiligi, baǵanyń jii kóterilýi jáne sonyń saldarynan paida bolǵan nesieler desek, qatelespeimiz. Ekinshisi – turǵyn úi problemasy, kóbinese jeke baspananyń bolmaýy, shyn máninde nesiege kirýge alyp keledi. Otbasyn qoldaý baǵdarlamalaryn ázirleý kezinde osy eki negizgi faktor mindetti túrde eskerilýi kerek. Jas jubailardy qoljetimdi baspanamen qamtamasyz etý úshin keibir jeńildik baǵdarlamalaryn, neke qurýdy josparlap otyrǵan jastarǵa aqparattyq-tanymdyq materialdar men kýrstar berý qajet, – dep esepteidi ol.
Ǵaziza Moldaqulovanyń aitýynsha, kámeletke tolmaǵan balalardy tárbieleýge jáne olardyń kútimine ákelerdiń qatysýy jetkiliksiz. Árbir úshinshi otbasynda negizgi kiristi qamtamasyz etýge erli-zaiyptylardyń teń úlesi bolýy tiis. Iaǵni, er adamdar ózderin negizgi asyraýshy dep eseptese, áielderdiń de negizgi asyraýshyǵa ainalǵanyn umytady. Osylaisha, er adamdar otbasyndaǵy qyzmet aiasyn shekteidi. Ol genderlik teńdikti ilgeriletýge jáne otbasylyq jaýapkershilikti bólisýge erlerdiń qatysýyn kúsheitý úshin pikir kóshbasshylary men tanymal tulǵalar sanaly áke bolý tujyrymdamasyn ilgeriletip, tiisti aqparattyq naýqandar men treningter uiymdastyrý qajet degen pikirde. Sondai-aq aqparattyq-bilim berý materialdarynyń paketin ázirlep, volonterlerdi daiyndaǵan abzal.
Sondai-aq BUU-nyń Qazaqstandaǵy halyqty qonystandyrý qorynyń ulttyq baǵdarlamalarynyń úilestirýshisi elimizdegi basym eki konfessiia – islam men pravoslavielik hristiandyq dini uiymdarmen jáne jetekshilerimen jumys isteý qajettigin alǵa tartty.
«Biz osy baǵyttaǵy jumysty 12 jyldan beri atqaryp kelemiz, osy dini aǵymdardyń gýmanitarlyq kanondaryn zerttedik. Bir qyzyǵy, islamda áielderdiń quqyqtary, erlerdiń mindetteri óte kóp. Biraq qandai da bir sebeptermen áiel zorlyq-zombylyqqa shydap, eshkimge aitpai, úide otyryp, óz pikirin bildirmei júre beredi. Sonymen qatar olardyń kúieýleri ádeii áielderin «sapta» ustaidy. Bul durys emes. Muhammed paiǵambar dindarlarǵa úlgi bolýy kerek, óitkeni ol tórt áielin kásipti damytýda, bilim berýde, tipti úi sharýasyn bólisýde únemi qoldap otyrdy. Ol áielin eshqashan renjitpegen, árqashan balalardy qatty jaqsy kórgen jáne olarmen ýaqyt ótkizgen, eger ózderin tereń dindar sanaityn er adamdar ózderine kim úlgi bolýy kerektigin bilse, bul máselede demokratiialyq bolar edi», - dedi Moldaqulova.
Ol óz uiymynyń otbasyn qurǵysy keletin musylman juptary úshin nusqaýlyq ázirlegenin habarlady. Qujatty Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy maquldaǵan, elimizdegi barlyq meshitterde bar.
Ainur Jumahan
