Elimizdegi tsifrlandyrý salasynyń keshegisi men búginine kýá bir maman bolsa ol – Qali Esimbekov.
Bir jyldary Qalidiń AQSh-qa joly túsken.
«Bul el DIGITAL-dandyrýdyń eń joǵary deńgeiine jetipti. Tamaqtaný salasynan bastap, túrmege deiin bári-bári de tsifrlanǵan. Árine, tańǵaldym, tańdandym.
Amerikada abaqtydan bosaǵandardyń basqan izin ańdyp, táýlik boiǵy júris-turysyn toryp otyratyn Big Data atty tehnologiia bar. Sonyń negizinde túrmeden shyqqan qylmyskerdiń erteńinde taǵy da teris jolǵa túspeýin baqylap, jylyna júzdegen, myńdaǵan qylmystyń aldyn-alady eken álgi júie.
Bul ne? Bul tsifrlandyrýdyń nátijesi. Jańa tehnologiialardyń qoǵamdy jamandyq pen zulymdyqtan arashalaýǵa qosqan úlesi», – deidi ol.
Bizdiń keiipkerimiz tsifrlyq tehnologiialar salasyndaǵy bilim tolyqtyrýda Skandinaviia elderiniń tájiribesimen de tanysqan eken.
«Damyǵan elderdiń salyq organdary áldeqashan tsifrly tehnologiialarǵa kóshken. Sonyń ishinde Skandinaviia elderi DIGITAL-dandyrýdyń igiligin kórip otyr.
Mundaǵy salyq organdaryna turǵyndardyń tabysy, kúndelikti kirisi men shyǵysy, investitsiiasy, múlikteriniń quny men qundylyǵy týraly derekter túgel belgili. Joq, munyń esep qisabyn adamdar jasamaidy. Adamdardyń salyq esebin túzý algorimge qoiylǵan, olardy robottar júrgizedi.
Salyq qyzmetkerleri bir býma qujatty qushaqtap, qaǵaz-qalamyn qoltyqtap júrmeidi bul elderde. Turǵyndar da deklaratsiia toltyryp qara terge túspeidi.
Salyq algorim negizinde eseptelip, alynyp otyrady, al turǵyndardyń telefonyna osyǵan qatysty málimet qana keledi. Boldy. Bar bolǵany osy», – deidi Qali.
Onyń aitýynsha, Qazaqstan da bul kerýennen qalysqysy joq. Tsifrlandyrý igiligin kórip otyrǵan Orta Aziiadaǵy birden-bir el – biz.
Aqparattyq tehnologiialardy damytýdyń 2016 jylǵy reitinginde (ICT Development Index) Qazaqstan 175 memlekettiń ishinde 52-shi orynda turdy. «Tsifrly Qazaqstan» baǵdarlamasy negizinde bizdiń el 2022 jyly atalǵan reitinginiń 30-shy ornyna kóterilýdi kózdep otyr.
2025 jyly 25-shi, 2050 jyly 15-shi orynnan kórinýdi josparlap otyrmyz.
«Buǵan kózimiz úirenip ketkendikten tóńiregimizdegi tsifrlandyrý kórinisterin baiqai bermeimiz», – deidi Qali Esimbekov.
Onyń aityp ótkenindei Qazaqstan Orta Aziia elderiniń arasynda alǵashqy bolyp Elektrondy úkimetti iske qosqan. Sonyń nátijesinde BUU-nyń Elektrondy úkimetti damytý indeksinde 28-shi orynǵa kóterilgen.
DIGITAL-dandyrýdyń bizdiń ómirimizge etene engenin dáleldeitin bir mysal – Egov.kz.
«Ázir Egov.kz jáne mobildi qosymsha mGov arqyly qyrýar qyzmet túrin paidalana alasyz.
Memlekettik qyzmettiń 53 túrin Egov.kz-tyń mobildi qosymshasynyń kómegimen alýǵa bolady.
Onyń ishinde – nekege turý týraly anyqtama berý, týý týraly anyqtama alý, salyq bereshegin qaraý jáne tóleý, júrgizýshi kýáligin alý, dáriger qabyldaýyna jazylý, balaqaidy balabaqshaǵa kezekke qoiý sekildi bir kezderi saǵattap kezekte turyp, júike juqartyp, qyrýar qujat toltyryp, altyn ýaqytty alatyn qyzmet túriniń derligi ázir – elektrondy.
Servistik qyzmettiń 15 túrin úiden shyqpai-aq paidalanýǵa bolady.
Munyń ishinde – balabaqshaǵa kezek nómirin qaraý, turǵyn úidiń kezek nómerin qaraý, litsenziialardy tekserý, chekterdi tekserý, kezekti onlain brondaý sekildi servisterdiń igiligin el kórip otyr.
Elimizde tólemderdiń 10 túri tsifrlanǵan. Sonyń ishinde – mobildi bailanysty tóleý, «Qazaqtelekom» bailanys qyzmetin tóleý, kommýnaldyq qyzmetti tóleý, Turǵyn-úi jinaq bankindegi depozit nemese nesie shotyn tolyqtyrý, júrgizýshi kýáligin aiyrbastaý jáne alý úshin baj salyǵyn tóleý sekildi qyzmet túrlerin uialyńyzdy telefonyńyzda internet bolsa qas-qaǵym sátte oryndai alasyz», – deidi ol.
Sarapshymyz sonymen qatar elimizdegi elektrondy saýdanyń úlesi artyp kele jatqanyn tilge tiek etti.
«Byltyr elimizdegi elektrondy saýdanyń alys-berisi 700 mln dollardan asty. Bul Qazaqstandaǵy tutastai alǵandaǵy bólshek saýdanyń 3 paiyzy.
Baiqar bolsańyz, tsifrlandyrý bankterdiń jumysyn ózgertti. Búgingi bankter burynǵy biz biletin, klassikalyq úlgidegi qarjylyq qurylymdar emes.
Internet banking, bankterdiń mobildi qosymshalary qazir tańdanys týǵyzbaidy. Kerisinshe osy arqyly jumysynda otyryp-aq nesiesin óteitin nemese ózge qyzmet túrlerin paidalanatyn qoldanýshylar qatary kóbeiýde.
Elimizdegi 12 mln adam mundai qyzmet túrlerine tirkelgen eken, bulardyń 30 paiyzy banktiń qyzmetterin mobildi qosymsha arqyly udaiy paidalanady. Qazaqstanda mobildi bankingtiń kómegimen táýligine 7 mlrd teńgege jýyq 400 myńnan asa qolma-qol aqshasyz tranzaktsiia júrgiziledi», – deidi Qali Esimbekov.
Onyń pikirinshe aldaǵy 10 jylda Qazaqstan tolyqtai tsifrlyq keńistikke kóshedi.
«Biz qaǵaz qujatqa qatty bailanyp qalǵanbyz. Eńbek kitapshasy, kelisimsharttar, aýrýhana kitapshasy taǵysyn taǵy bar. Kóptegen qyzmet túrleri qalam men qaǵazǵa, mórge degen táýeldilik áli de arylǵan joq. Psihologiialyq turǵydan adamdarǵa bulardan bas tartý qiyn. Buǵan birtindep jetemiz.
2020 jyly Qazaqstannyń shalǵaida ornalasqan aýyldaryna jyldam internet jetip, 2,5 mln-ǵa tarta adam ǵalamtorǵa qosylady. Keler jyldyń sońyna deiin «Qazaqtelekom» el kóleminde 16 myń shaqyrymdy quraityn talshyqty-optikalyq jeliler júrgizip 828 aýyldaǵy 2 myńnan asa mekemeni internetke qosady. Buǵan uialy bailanys salasynyń mamandary retinde bizder belsendi túrde atsalysamyz», – deidi ol.
Onyń pikirinshe, «Tsifrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn jyldam ári sapaly internettiń júzege asyrý múmkin emes. Bul rette «Qazaqtelekom» kompaniiasyna úlken jaýapkershilik júktelgen. Internettik servistik qyzmetterdi damytý baǵytynda kompaniia aldymen óz qyzmetkeriniń biliktiligin kóterýdi qolǵa alǵan.
«Qazaqtelekom» qyzmetkeri retinde bizdiń 5 qundylyqty nazarda ustaimyz. Olar: Olar: klient, nátijege degen jaýapkershilik, kásipkerlik sana, tsifrlyq mádeniet jáne sarabdal sheshim. Bulardy biriktirgende CREDO atty abbreviatýrany quraidy», – deidi Qali Esimbekov.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
