Qazaqstanda kásipker áielder shoǵyry artyp keledi
Qazaqstanda qazirgi ýaqytta 1,5 millionnan astam ShOB sýbektisi tirkelgen. Olardyń 45%-ǵa jýyǵy áielderdiń basqarýynda. Áielder kásipkerligi búgin el ekonomikasynyń damý draiveri desek bolady. Aitalyq, Jahandyq áielder kásipkerligi kúniniń OA jáne TMD elderindegi ókili, Umay Boost jáne Umay Rocket oqytý baǵdarlamalarynyń avtory Merei Mýstafinanynyń aitýynsha, biznestegi áielder genderlik belgi boiynsha birqatar problemalarmen betpe-bet keledi. Qalyptasqan jaǵdailarda «áielder» biznesiniń damý betalystary týraly sarapshy Atameken Business arnasynyń «Suhbat» baǵdarlamasynyń efirinde áńgimelep berdi.
– 2020 jylǵy derekterge sáikes, elimizde tirkelgen ShOB sýbektileriniń sany 1,6 mln-nan asady, olardyń 677 myńy áielder. Ádette áielder biznesiniń basym bóligi JK formatynda qyzmet atqarady (80%). 12%-dan astamy JShS jáne 7%-ǵa jýyǵy sharýa qojalyqtary túrinde uiymdastyrylǵan. Osy kórsetkishterdi 2013 jylmen salystyrsaq, biznestegi áielder sanynyń óskenin baiqaimyz. Eger 7 jyl buryn áielderdiń úlesi jalpy kásipkerliktiń 28%-yn qurasa, búgin ol 45%-ǵa jetip otyr.
Biznestiń úshten eki bóligine derligi bilim berý, tamaqtandyrýdy uiymdastyrý, ýaqytsha turý jáne kóterme-bólshek saýda salalarynda shoǵyrlanǵan. Áielder dekrettik demalys ýaqytynda ózderiniń kúndelikti ómirdegi mindetterin bizneske ainaldyryp, aqsha tabady.
Ádette olardyń biznesteri birinshi kezekte jeke qajettilikterin jabady. Máselen, óz balasy úshin laiyqty bala baqshasyn izdep júrip, áiel onyń talaptaryna sai mekeme taba almaidy, sóitip nátijesinde óz balabaqshasyn uiymdastyratyny belgili. Mundai betalys tek Qazaqstanda ǵana emes, jalpy jahandyq deńgeide oryn alǵan.
Zamanaýi biznes-trendterge nazarǵa ala otyryp, biz pandemiia jaǵdailarynda ómir jańa sharttarǵa túrtki bolǵandyǵyn kórip otyrmyz, kásipkerler onlain formatqa belsene kóshýde. Bul búgingi tańda áielder ainalysa alatyn salalar, – dep óz pikirmen bólisti Merei Mýstafina.
Bilikti maman ózin-ózi damytýdyń perspektivti salalary retinde STEM-bilim berý men digital-marketingti usynatynyn da tilge tiek etti.
«Áielder» biznesiniń qiyndyǵyn áńgimelegen Merei Mýstafina biznes protsesterdi qalyptastyrýda sapaly bilimderdiń jetispeitindigin aitady. Kóbinese biznes retsiz, túisikke júginý negizinde qurylady. «Áiel adam jumys algoritmderimen qatar, bir ýaqytta qajetti aqparatty izdeýge, úirenýge jáne týyndaǵan máselelerdi sheshýge májbúr» deidi maman.
Kelesi genderlik problema ýaqyttyń jetispeýshiligi bolyp tabylady, ádette bul bizdiń qoǵamymyzdyń patriarhaldyq bolmysymen bailanysty boly keledi. Qazirgi ómirde áiel tek jumys istep qana qoimai, burynǵysha úidegi turmys pen bala tárbiesin qatar ala júrip, dástúrli mindetterin oryndaýy tiis.
Merei hanym tórt balanyń anasy retinde biznestegi áieldiń aldynda mańyzdy tańdaý turatynyn alǵa tartty. Qazirgi kúni biz otbasylardaǵy er adamdar áielderiniń biznes ideialaryn qoldap, túsinistikpen qaraityn seriktestik qatynastardy jii baiqap júrmiz.
Áielderdi basshy laýazymynda jáne biznes iesi retinde qabyldaýda da ózgerister qalyptasyp jatyr. Jýyrda ǵana genderlik stereotipter jii kóterilip otyratyn, al búgin áiel ózin kásipqoi retinde tanytyp, óz quzyretterin kórsete alady, áielmen teń quqyqta árekettesedi.
Biznestiń damý jolyndaǵy taǵy bir tosqaýyl – qarjylandyrýdyń nemese arzan qaryzdyq qarajattardyń bolýy.
Iá, bizde Qazaqstanda kásipker áielderdi qoldaý boiynsha birqatar baǵdarlamalar bar, biraq alatyn aqshalardyń quny áli de óte joǵary. Budan bólek, qarjylyq saýattylyǵy bolmaǵan jaǵdaida, áielder alynǵan qarajattardy durys jarata almaidy.
Degenmen, nesie boiynsha qaitarymdyq reitingi erlerge qaraǵanda joǵary – 92%. Biraq nesie alý úshin áiel adam durys oilanyp, barlyq tustardy qarastyrýy qajet, óitkeni qarjylyq saýattylyqty tolyq túsinýi, onyń tiisti deńgeiinde bilimi bolýy mańyzdy. Bizdiń zamanymyzda qarjylyq saýattylyqqa mektep jasynda-aq úiretý qajet. Óitkeni, qarjylyq oilanýdyń damýy tek bizneste ǵana emes, ómirdiń kóptegen tustarynda qajet. Biz er adam – asyraýshy, ol materialdyq resýrstarǵa jaýap beredi degen uǵymmen tárbilengen zamannyń urpaqtarymyz, sondyqtan qazirgi zamannyń áielderi osyndai bilim alýǵa talpynbaǵan.
Qazir jańa tehnologiialar kózdi ashyp-jumǵansha damyp, serpindi damyp jatqan álemde damýǵa qajetti aqparatty qalai alýǵa bolady? Bizdiń sarapshymyz problemanyń sheshimin kollaboratsiialardan – bir-birine ózara kómek kórsetý úshin biznes-qaýymdastyqqa kirýden kóredi. Búgingi tańda kóptegen biznestegi áielder tek básekeles qana emes, sondai-aq seriktes, tálimger jáne ásheiin dostyq qatynasta bola alady. Barlyq praktikalyq bilimder adamdarǵa shoǵyrlanǵan. Biz tiimsiz quraldardy shettetip, jańa quraldardy paidalanyp kórý arqyly, olarmen almasa alamyz. «Jalǵyz qazdyń úni shyqpas» degen bar, jáne muny pandemiia rastady.
Pelotondaǵy qozǵalys – resýrstardy únemdep, biznesti damytýǵa kómektesetin úzdik qural. Ilgerilemeli qoǵamdastyqtar ishinde birige otyryp qana el ekonomikasyn alǵa tartatyn myqty kompaniialar qurýǵa bolady. Sizdiń jaǵdaiyńyzda bolǵan, uqsas qiyndyqtarǵa tap bolǵan, sondai mindetterdi sheshken pikirlesterdi izdeý qajet. Ár kásipker óz tájiribesi arqyly paiydaýymen bólise alady, sóitip bir-birine paidaly bola alady. Naq osyndai almasý esebinen ǵana aqparattyq baiýǵa jáne kásipkerlerge alǵa jyljýǵa múmkindik beretin adamdardy biriktirýge bolady.
Qazaqstandaǵy áielder kásipkerligi jaily aita otyryp, Merei Mýstafina: «Men uiymdastyratyn jobalarda biz tek kásipker áieldermen ǵana emes, sonymen qatar 14-16 jas aralyǵyndaǵy qyz balalarmen de jumys isteimiz. Qazirgi zamanǵy qyz balalar meniń olardyń jasynda bolǵan kezimnen anaǵurlym erekshelenedi. Olar ózin-ózi damytýdy kózdeidi, jeke tulǵa retinde ósýdi jáne kásipkerlik daǵdylarǵa umtylady. Qazirdiń ózinde olar ómirde óz qabiletterin qoldana alady. Sondyqtan, jyl saiyn bizde tiimdi kásipker áielderdiń kóbeitendigi kútiledi deýge bolady».
Ádette «adamnyń kúni adammen» deidi, bul jaǵdaida áiel áielge qajet dep aitýǵa bolady. Óitkeni, tek áiel ǵana áieldiń qiyndyqtary men turmysyn tereń túsine alady. Qoǵamdastyqqa birige otyryp, áielder bir-biriniń sáttiligine yqpal kórsetip, ózderiniń damýyna jáne biznesterin damytýǵa múmkindik jasaidy.
Mahabbat SÁDÝAQASOVA
