Ǵylymnyń órisin keńeitý úshin oǵan qomaqty qarjy kerek. Keńestik júie kezinde ǵylym memleketten qarjylandyryp keldi. Al elimiz táýelsizdigin alǵannan keiin, naryqtyq qiyndyqty bastan keship, ǵylymdy damytýǵa tiisti deńgeide qarjy bóle almaǵanyn bilemiz. Elimizde naryqtyq qatynastar ornaǵannan keiin ǵylymdy qarjylandyrý isinde de ózgeriske ushyraýy zańdylyq edi. Osylaisha Táýelsizdik jyldary elimizde ǵylymdy qarjylandyrýdyń júiesi paida boldy.
Búginde Qazaqstanda ǵylymdy qarjylandyrý birneshe baǵytta júzege asatyny belgili. Qazir ǵylymdy qarjylandyrý memleketten, ulttyq ǵylymi qorlardan, sondai-aq halyqaralyq uiymdar men jeke sektordan túsetin granttar arqyly júzege asýda.
Birden aitýymyz kerek, memlekettiń ǵylymdy qarjylandyrýy Qazaqstandaǵy ǵylymdy damytýda mańyzdy ról atqarady. Osylaisha ǵylymdy qoldaýǵa baǵyttalǵan qarjynyń kóp bóligin ázirshe memlekettiń úlesine tiip otyr. Osy rette QR Ǵylym jáne joǵary oqý oryndary ministrligi arqyly ǵylymdy qarjylandyrýdyń negizgi baǵyttary aiqyndalǵan. Endigi kezekte soǵan az-kem toqtalyp ketýdi jón sanap otyrmyz.
Búginde memlekettik qazynasynan tikelei bólinetin qarajat ǵylymi-zertteý institýttary men ýniversitetterge berilip keledi. Al ǵylymi jobalardy qarjylandyrý memlekettik granttar men maqsatty qarjylandyrý baǵdarlamasy arqyly Ǵylym komiteti júzege asyrýda. Granttar ǵylymi jobalardy júzege asyrýǵa, jańa zertteýlerdi qoldaýǵa baǵyttylaǵan. Sonymen qatar «Bolashaq» baǵdarlamasy – ǵylymi qyzmetkerler men zertteýshilerdi shetelde oqytý men tájiribe jinaqtaý isi de memleket tarapynan qarjylandyrylady.
Qazirgi tańda Qazaqstanda ǵylymdy qoldaityn birneshe ulttyq qorlar jumys isteidi. Solardyń biri hám biregeii «Ǵylym qory» AQ-y ekenin esterińizge sala ketemiz. Qor ǵylymi zertteýlerdi kommertsiialandyrý men olardyń nátijelerin óndiriske engizý maqsatynda qoldaý kórsetedi. Sonymen qatar «Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ-y da ǵylymi qyzmetti aqparattyq qoldaý kórsetýmen qatar, ǵylymi jáne tehnologiialyq zertteýlerdiń nátijelerin taratýda mańyzdy rólge ie bolýda.
Ǵylymi zertteýlerge halyqaralyq uiymdar da qarjylai qoldaý kórsetetin múmkindik bar. Qazaqstandyq ǵalymdar men zertteýshiler sheteldik granttyq baǵdarlamalarǵa qatysa alady. Aitalyq, qazaq ǵalymdary EýroOdaqtyń «Horizon – 2020» baǵdarlamasyna qatysyp otyr. Bul EýroOdaqtyń ǵylymi zertteýlerdi jáne innovatsiialardy qoldaityn iri baǵdarlamasy, onyń igiligin qazaq ǵalymdary da kóre bastady. Bul baǵdarlama 2014-2020 jyldary Eýropa jáne álemdik zertteýshilerge ǵylym men innovatsiialardy damytý úshin shamamen 80 milliard eýro bólgen bolatyn. Qazaqstannyń zertteýshileri de osy baǵdarlama aiasynda birqatar jobalardy júzege asyrdy.
Atap aitqanda, Nazarbaev Ýniversiteti jáne basqa da ǵylymi ortalyqtar zertteý jobalaryna qatysý arqyly halyqaralyq seriktestikter ornatty. «Horizon – 2020» baǵdarlamasyna qatysqan qazaqstandyq ǵalymdar men ǵylymi mekemeler energiia, klimat ózgerisi jáne innovatsiialar salalaryndaǵy zertteýlerge úles qosty. Alaida naqty qansha qazaqstandyq ǵalymnyń «Horizon – 2020» granttaryna qol jetkizgeni týraly tolyq statistikalyq málimetter shekteýli. Desekte 2022 jyly Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ ǵalymdary 42 halyqaralyq jobada granttarǵa qol jetkizgen bolatyn.
Al IýNESKO, BUU syndy halyqaralyq uiymdar – ekologiia, densaýlyq saqtaý, jáne bilim berý salalary boiynsha ǵylymi jobalardy da qarjylandyratynyn aita ketýimiz kerek.
Búginde Qazaqstanda jeke sektor men biznes ókilderi de ǵylymǵa investitsiia quia bastady. Mysaly, keibir kompaniialar jańa tehnologiialardy engizip, zertteý júrgizý úshin ýniversitettermen jáne ǵylymi ortalyqtarmen birlesip jumys istep jatqanyn bilemiz. Bul qarjylandyrýdyń jeke kózderine venchýrlyq qorlar, startaptar jáne innovatsiialyq biznes bastamalar kiredi.
Osy rette elimizde jas ǵalymdardy qoldaý maqsatynda birqatar bastamalar júzege asyp jatqanyn da atap aitýǵa bolady. Olarǵa arnaiy granttar, zertteý jobalaryn qarjylandyrý, sheteldik ǵylymi ortalyqtarda tájiribe jinaqtaý múmkindikter týyp otyr. Mundai múmkindikti Ortalyq Aziia elderinde Qazaqstan ǵana júzege asyryp otyr.
Qoryta aitqanda qazir elimizde ǵylymdy qarjylandyrýdyń negizgi kózi – memleket bolyp tur. Sonymen qatar, halyqaralyq uiymdar men jeke sektor da ǵylymdy qoldaýǵa úles qosýda. Degenmen, qazirgi tańda ǵylymdy qarjylandyrý kólemi áli de bolsa tómen deńgeide. Bul ǵylym salasynyń odan ári damýyn shekteitin faktorlardyń biri ekeni jasyryn emes. Sol sebepti ǵylymdy qarjylandyrýdyń kózderin barynsha ártaraptandyryp, damyǵan elderdiń ozyq tájiribelerin paidalanýymyz kerek.
