Reseidiń batystaǵy basty odaqtasy – Belorýs eli bola, shyǵysta – Qytai, al ońtústikte bul, árine Qazaqstan. Osy elderdiń ishinde Reseimen shektesetin qurlyqtaǵy eń uzyn shekara, iaǵni jeti myń kilometrge jýyq qashyqtyq Qazaqstanǵa tiesili.
Buǵan qosa, ol Máskeýdiń barlyq integratsiialyq jobalaryna, atap aitqanda TMD, ShYU, EEO, UQK jáne taǵy basqalaryna qatysady. Vladimir Pýtin prezident bolǵan merzimde bárinen de Qazaqstanda jiirek, iaǵni 28 ret (ekinshi orynda – Belorýs eli, 24 ret) bolatyn. Tipti Dmitrii Medvedevtiń prezident laýazymyna kelgendegi alǵashqy sheteldik sapary da osy Qazaqstannan bastalǵan.
Sonymen qosa Qazaqstan – Qytaidyń Ortalyq Aziiadaǵy basty seriktesi ári Pekinniń aýqymdy bastamalarynyń aimaqtaǵy mańyzdy qatysýshysy. QHR-niń tóraǵasy Si Tszinpin «Beldeý jáne jol» bastamasynyń qurlyqtaǵy bóligin iske qosatynyn alǵash ret Qazaqstanda jariialaǵan bolatyn.
Eýraziiadaǵy eki alyp derjavanyń qaq ortasynda ornalasqan Qazaqstan buǵan qosa, AQSh-tyń Ortalyq Aziiadaǵy basty seriktesi rólin de atqaryp keledi. Jalpy alǵanda bul el teńdessiz diplomatiialyq balansty ustanady deýge ábden bolady. Sebebi bir mezette Reseimen, Qytaimen jáne AQSh-pen de turaqty túrde jaqsy qarym-qatynas ornatyp, saqtap keledi. Alaida álemdik derjavalar arasyndaǵy teketires tereńdei túsken saiyn Qazaqstan úshin bir elmen birige ekinshisine qarsy shyǵýǵa qosylmai, geopolitikalyq tepe-teńdikti saqtap turý qiyndai túsýde.
Ekonomikalyq múddeler
Qazirgi tańda AQSh pen Ortalyq Aziia elderiniń qarym-qatynasy jaqsy kezeńdi ótkerip jatqan joq. Ortalyq Aziia elderi úshin Amerika Resei men Qytaiǵa qarama-qarsy kúsh retinde sipatyn joǵaltty, oǵan qosa Vashingtonnyń da bul aimaqqa qyzyǵýshylyǵy tómendedi.
Amerikanyń bul aimaqtyń saiasi damýyna yqpal etýge degen talpynysy da tyǵyryqqa tireldi, ekonomikalyq turǵydan da ol tartymdylyǵyn joǵaltty. Al Aýǵanstannan ketkesin áskeri bailanys ta álsiredi.
Degenmen Qazaqstan osy aimaqtaǵy bul tendentsiiany ustanbaidy. Sebebi onyń AQSh-pen qarym-qatynasynda Aýǵanstan da, demokratiiany qalyptastyrý máseleleri de basty taqyryp bolǵan emes. Biraq ekonomikalyq bailanys kókeikestiligin joǵaltqan emes.
Keibir baǵalaýǵa súiensek, Qazaqstannyń memlekettik biýdjetiniń 44%-yn qalyptastyratyn munai-gaz salasynda amerikalyq kompaniialar tabysy boiynsha kóshbasshy orynda.
2019 jyly Qazaqstanda óndirilgen munaidyń 30%-ǵa jýyǵy Amerika úlesinde boldy. Salystyrmaly túrde qarasaq, Qytaidyń CNPC, Sinopec jáne CITIC kompaniialarynyń úlesi 17% bolsa, reseilik «Lýkoil» kompaniiasyniki – 3%.
Chevron men ExxonMobil ekeýi birige Qazaqstandaǵy iri munai óndirýshi «Teńizshevroil» kásiporny aktsiialarynyń 75%-yn ielik etedi. Sonymen qosa ár kompaniianyń basqa shaǵyn jobalarda da budan azyraq úlesi bar. Chevron 2020 jyly kompaniia qolyndaǵy munaidyń álemdik barlyq qorlarynyń 20%-y Qazaqstanda bolǵanyn málimdedi.
Fluor, Schlumberger jáne Baker Hughes atty amerikalyq kompaniialar elge barlyq derlik munai óndirý qyzmetin kórsetse, basqalary Qazaqstanǵa munai óndirýge arnalǵan qurylǵylardy jetkizedi. Bul tehnika elge keletin barlyq amerikalyq importtyń úshten birin quraitynyn aita ketken jón.
Munai-gaz salasynan bólek Qazaqstanda General Electric, Citibank, Uber, Starbucks, McDonalds siiaqty júzdegen kompaniia jumys isteidi. Sondyqtan elge salynǵan amerikalyq investitsiianyń jalpy kólemi 2021 jyldyń basynda 40 mlrd $-ǵa jýyqtap qaldy.
Árine, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy taýar ainalymyn (2020 jyly 2 mlrd $-ǵa jýyq) Qazaqstan men Qytai (21,4 mlrd $) nemese Qazaqstan men Resei (19 mlrd $) ainalymymen salystyrýǵa kelmeitini sózsiz. Dese de bul kórsetkish Ortalyq Aziia elderiniń barlyǵynyń taýar ainalymyn qosyp, eseptegenniń ózinde (shamamen 0,6 mlrd $) olarǵa qaraǵanda úsh ese joǵary.
Kokýs jáne Soros
Qalai alsaq ta, tipti osyndai ekonomikalyq seriktestiktiń ózi Qazaqstandy AQSh úshin teńdessiz etpeitini anyq. Sebebi ol Amerikanyń 70 iri saýda seriktesi tizimine de kirmeidi. Biraq osynyń ózi eki el arasynda basqa salalar boiynsha tereń bailanys ornatý úshin ábden jetkilikti.
Vashington áý basta Qazaqstandy Ortalyq Aziiadaǵy basymdyǵy bar seriktes retinde qarastyrǵan. Qazaqstan táýelsizdik alǵasyn AQSh eldiń sol kezdegi astanasy Almatyda elshiligin ashqan alǵashqy memleket bolsa, Nursultan Nazarbaev Ortalyq Aziia elderi ishinen Amerikaǵa kelgen tuńǵysh prezident boldy.
2012 jyldan bastap Strategiialyq seriktestik jóninde komissiia aiasynda syrtqy ister ministrleriniń sammitteri ótýde (Ózbekstan bes jyldan keiin, iaǵni Shavkat Mirziioev reformalarynan keiin, tek 2021 jyly ǵana Vashingtonnan osyndai komissiia qurý jóninde ýádege qol jetkizdi). Sonymen birge Qazaqstannyń AQSh-pen birge energetikalyq jáne ǵylymi-tehnikalyq seriktestik jóninde ministrlik komissiialary bar.
Biznes jáne qoǵam deńgeiindegi bailanystar da jaqsy jolǵa qoiylǵan: AQSh Kongresinde Qazaqstannyń kokýsy jumys isteidi, al qazaqstandyqtar Orta Aziia elderi ishinde amerikalyq vizany jiirek alady, munda viza berýden bas tartý kórsetkishi óte tómen.
Áskeri salada da seriktestik jaqsy deńgeide. 2003 jyldan bastap Qazaqstan NATO-men birlese «Dala qyrany» áskeri jattyǵýlaryn ótkizip turady. 2004 jyldan 2019 jylǵa deiin AQSh Qazaqstanǵa jalpy alǵanda 43 mln $-ǵa qarý-jaraq jetkizdi. Al bul osy aimaqtaǵy basqa elderdiń barlyǵyn qosyp eseptegenniń ózinde olardan áldeqaida kóp.
Qazaqstan men AQSh qarym-qatynasynyń tereńdei túsýine Qazaqstannyń memlekettik ideologiiasynda Reseige nemese burynǵy KSRO quramynda bolǵan ózge elderge tán batysqa qarsy narrativ joq.
Qazaqstanda Soros qorynyń «Ashyq qoǵam» uiymy siiaqty úkimettik emes batys uiymdary jumys isteidi. Al bul uiymdardyń jumysy Reseide quptalmaidy.
Qazaqstannyń burynǵy Qoǵamdyq damý ministri Darhan Káletaevtiń aitýynsha, Qazaqstandaǵy KEU jyl saiyn 13,6 mln $ kóleminde grant alady, osy somanyń 70%-y AQSh-tan túsedi.
Myńdaǵan jas qazaqstandyq AQSh-ta «Bolashaq» baǵdarlamasy boiynsha bilim alyp keldi. Al bul baǵdarlamanyń negizin 1993 jyly Nursultan Nazarbaev qalaǵan edi.
Egemendikke qarsy baǵyttalǵan shabýyldar
Qazaqstan úshin AQSh-pen jaqyn qarym-qatynas ornatý Resei men Qytaidyń elge yqpalyn turaqtandyrý strategiiasynyń mańyzdy bóligi. Bulai dep otyrǵanymyz, alpaýyt kórshi eki el de Qazaqstan biligi úshin qaýiptenetindei áreketterdi álsin-álsin kórsetetini jasyryn emes.
Máselen, Resei saiasatkerleri men depýtattary Qazaqstannyń territoriialyq birtutastyǵyna kúmán týdyratynyn qoǵam aldynda ashyq aitady, al SIM men Kreml bul másele týrasynda pikir bildirýge asyqpaidy. Prezident Pýtinniń ózi Reseimen shektesetin jer týrasynda «orys halqynyń syiy» retinde talai ret atap ótken bolatyn. Ol tipti 2014 jyly bilikke Nursultan Nazarbaev kelmei turǵanda «qazaqtarda memleket bolǵan joq» degen pikirdi alǵa tartqan edi.
Máskeý bolsa óz aldyna Qazaqstandaǵy áriptesterin Batyspen jaqyndasqany úshin synǵa alyp otyrady.
Mysaly, 2018 jyly ministr Lavrov Qazaqstannyń amerikalyq áskeri emes taýarlardy Aýǵanstanǵa Kaspii teńiziniń porttary arqyly jiberýge ruqsat bergenine narazylyǵyn bildirdi.
Sodan keiin Máskeý Pentagonnyń eki biolaboratoriiany qaita jóndeý jumysyn qarjylandyrǵanyna narazy ekenin kórsetti. Tipti Vladimir Solovev osy eki laboratoriialardy bombalaýdy usyndy. Al sol laboratoriianyń bireýi iri megapolis Almatynyń mańynda ornalasqan.
Buǵan qosa Qazaqstannyń 2015 jyly AQSh jáne keibir Eýropa elderi azamattaryna ýaqytsha viza berýin toqtatý máselesi de úlken synǵa ushyrady.
Ekinshi kórshi el Qytaimen de osy tektes máseleler týyndap otyrady. 2020 jyly kóktemde Qytaidyń buqaralyq aqparat quraldary men pablikteri «Qazaqstan nelikten Qytaiǵa oralýǵa umtylady?» (哈萨克斯坦”为何渴望回归中国?) degen maqalany birinen keiin biri jarysa jariialaǵan edi.
Munda Qazaqstan territoriiasy tarihi turǵyda Qytaiǵa tiesili dep málim etiledi. QHR-daǵy qatań tsenzýraǵa qaramastan bul maqala barsha jurtqa qoljetimdi boldy. Másele Qazaqstan SIM Qytai elshisin ózine shaqyrǵasyn ǵana sheshildi. Maqalanyń qaita basylǵan nusqalaryn qazir de basqa saittardan tabýǵa bolady.
Qazaqstannyń mundai arańdatýshylyqqa qatysty reaktsiiasyn birneshe bólikke jiktei alamyz. Birinshiden, memleket biligi óz narazylyǵyn bildirse de, diplomatiialyq protokol sheńberinen shyqpaidy.
Jyl basynda Reseidiń birneshe depýtaty «Qazaqstan territoriiasy – Resei men Keńes Odaǵynyń úlken syiy» dep málimdegende, Qazaqstannyń Syrtqy Ister ministrligi Aleksandr Komarovqa qarsylyq notasyn jiberdi. Al prezident Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine maqalasyn jariialady.
Maqalada bylai delingen: «ata-babamyzdan bizge amanat bolyp qalǵan qasietti jerimiz – basty bailyǵymyz. Ony bizge «eshkim» syiǵa tartqan joq. Otanymyzdyń tarihy 1991 jyly emes, 1936 jyly bastaldy».
Ekinshiden, Qazaqstan (ásirese, 2014 jylǵy Ýkrainadaǵy oqiǵalardan keiin) el ishinde seperatizm kórinisimen qarqyndy kúres júrgize bastady. Áleýmettik jelilerdegi Resei múddesin jaqtaǵan qaýymdastyqtar buǵattala bastady, al Qyrymnyń taǵdyryn qaitalamaqshy bolǵandar psihikalyq aýrýhanaǵa jiberildi nemese túrmege jabyldy.
Úshinshiden, Qazaqstan eldegi Reseidiń mádeni yqpalyn belsendi túrde shekteýge tyrysýda. Munda til saiasaty mańyzdy ról atqaratyny belgili. Sońǵy jyldary qazaq tiliniń bedeli artyp keledi, memelekettik tildi bilmegenderdi kóptegen joǵary oqý ornyna qabyldamaidy.
Kirill qarpinen latyn qarpine ótý jumystary men qazaq orfografiiasynyń reformasy jalǵasýda, máselen, 2023 jylǵa qarai barlyq mektepter oqýdy jańa álipbimen bastamaqshy. Sondai-aq bilik reseilik telearnalardyń taratylýyna shekteý qoiýda.
Reaktsiianyń tórtinshi baǵyty – Reseimen, Qytaimen jáne AQSh-pen de dostyq qarym-qatynasty saqtaý, al bul óz kezeginde Qazaqstan tarapynan kórsetilgen beiildik úshin alyp derjavalardan preferentsiia alýǵa múmkindik beredi.
Mysaly, Vashington demokratiia jáne adam quqyǵyna qatysty máselelerge qaramastan Nur-Sultanmen ary qarai bailanysyn jalǵastyrýda.
Máskeý 1991 jyldan bastap Qazaqstanǵa jalpy somasy 2,5 mlrd $-ǵa jetetin qarý-jaraq jetkizdi. Bul – Qarýly kúshteri shaǵyn ǵana el úshin úlken kórsetkish.
Qytai 2018 jyldan bastap qazaq agrariilerine óziniń ishki úlken naryǵyna jol ashýda.
Ary tart ta, beri tart
Osyndai shielenisken jaǵdaida bolýdyń teris tusy – ár derjavanyń konflikt kezinde basqasyna qarsy shyǵýda birlesýge shaqyrýy.
Munymen bárinen de Máskeý belsendi túrde ainalysady, alaida Nur-Sultan onyń bastamalaryn kóbinese qoldamai, beitarap saiasat ustanýdy jón kóredi.
Mysaly, Qazaqstan Qyrymdy Reseidiń jeri ekenin moiyndamaidy, dese de prezident Toqaev bolǵan oqiǵany anneksiia retinde baǵalaýdan bas tartady. Sonymen birge Qazaqstan reseilik kontrsanktsiialarǵa qosylýǵa qarsy jáne ony bylai túsindirýde: «Batystyń sanktsiialarynyń negizinde saiasi motiv bar, sondyqtan olar túgel EEO-ǵa emes, jekelegen memleketterge qarsy baǵyttalǵan».
Qytai da AQSh-qa qarsy kúreste óz jaǵynda Qazaqstandy kórgisi keledi.
QHR halyqaralyq qoldaýǵa muqtaj mańyzdy taqyryp – Sintszian. Qazaqstan bul máselede bir jaǵynan halyqaralyq aqparat quraldary men quqyq qorǵaýshylarynyń uiǵyrlardy jappai qýdalaýǵa qatysty habarlamalaryn senýden bas tartsa, ekinshi jaǵynan QHR-dyń Sintsziandaǵy saiasatyn qoldaýǵa qol qoimaidy.
Máselen, Resei bul qujatqa qol qoiǵan, tipti jaqyn ýaqyttan bastap qytai-qazaq shekarasyn zańsyz kesip ótken qytai azamattaryna bosqyn statýsyn usynýda.
AQSh ta Qazaqstannan qoldaý kútedi. Ásirese, Qytaiǵa qarsy máselede qoldaýǵa muqtaj. Buǵan deiingi ákimshilik muny ashyq isteitin. 2020 jyldyń aqpanynda sol kezdegi memlekettik hatshy Maik Pompeo Qazaqstanǵa sapary kezinde Qytai yqpalyna qarsy turýdyń mańyzyn basa aitqan bolatyn.
Qazaqstan úshin tepe-teńdikti saqtaý da qiyndap barady.
Sebebi Qytai men AQSh arasyndaǵy qarama-qaishylyqtar kúnnen kúnge artyp keledi. Biraq bir jaǵynan bárimen dostyqty saqtai otyra, araqashyqtyqty ustanýdan basqa amal joq siiaqty kórinedi. Úlken derjavalarda da Qazaqstandy óz jaǵyna tolyq tartýǵa baǵyttalǵan qural joq.
Máskeý men Pekin Qazaqstannan báribir de qashyp qutyla almaidy. Buǵan qosa Resei óziniń sońǵy turaqty seriktesteriniń birimen qarym-qatynasty toqtatqysy kelmeidi. Óitkeni bul seriktesi iaǵni Qazaqstansyz, EEO-ny da, UQK-ni de elestetý múmkin emes.
Pekin úshin Sintszian Uiǵyr avtonomiialyq aýdanyndaǵy turaqtylyqty saqtaýǵa Qazaqstannyń atsalysqany mańyzdy. Sondai-aq qytai investorlaryna árdaiym jol ashyp, Qytai men postkeńes keńistigi jáne Eýropa arasyndaǵy mańyzdy tranzit qyzmetin jalǵastyrǵanyn qalaidy. Qazaqstan Si Tszinpinniń flagmandyq infrastrýktýralyq jobasy – Jibek jolynyń Ekonomikalyq beldeýinde mańyzdy ról atqarady.
Al AQSh bolsa Qazaqstandy Ortalyq Aziiadaǵy turaqty seriktes retinde baǵalaidy. Sebebi Qazaqstan Qyrǵyzstan nemese Karimov kezinde Ózbekstandaǵydai qysqamerzimdi paida úshin sheshimderin ary-beri aýystyrmaidy.
Bul tepe-teńdik Qazaqstannyń syrtqy saiasi strategiiasynyń negizinde jatyr jáne ony buzýǵa baǵyttalǵan kez kelgen áreket syrttan qarsy jaýap alady. Bolashaqta bul ustanǵan baǵyt, sarabdal saiasat ózgermeitini aidan anyq.
Derekkóz: carnegie.ru
Aýdarǵan, Dýman BYQAI
