Elimizdegi bilikti qarjylyq keńesshi, ekonomist Rasýl Rysmambetovtiń oi-paiymdary ekonomikalyq jaǵdailardy baqylap otyratyn kózi qaraqty oqyrmandar úshin mańyzdy ekenin jaqsy bilemiz. Osy rette Dalanews.kz tilshileri bilikti mamanmen ekonomkalyq máselelerge az-kem suhbattasqan edi. Endi soǵan nazar aýdarsańyzdar.
– Maman retinde el ekonomikasynyń damýyn qalai baǵalaisyz?
– Táýelsizdik jyldarynda el ekonomikasy eselep ósti. Alaida, ekonomikamyzdy ártaraptandyrý basymdyqqa ie bolmaǵandyqtan, biz shikizatqa qatty táýeldi boldyq. Ara-tura ekonomikamyzdy ártaraptandyrýǵa tyrystyq, biraq kóbinese jobalar sátsiz aiaqtaldy.
Turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin bizge shynymen de qurylymdyq, iaǵni infrastrýktýralyq reformalar qajet. Áli de kesh emes bizde ekonomikany ártaraptandyrýǵa múmkindik mol. Sony paidalanyp, shikizatqa táýeldi bolmaýdyń joldaryn qarastyrýymyz kerek.
Tipten bos jatqan salalar kóp, solardy tezirek igerip, elimizde damyta bilsek ekonomikaǵa serpin berer múmkindikter mol edi. Bul baǵytta ekonomikanyń «maiyn iship, jiligin shaqqan», ár múmkindigin dóp basyp, baqylap otyrǵan sarapshylarmen birigip, jan jaqty reformalar qarastyrsaq durys edi.
– Táýelsizdik alǵan 30 jyl ishinde el ekonomikasynyń damýyna ne serpin berdi?
– Ekonomikamyzdyń damýyna serpin bergen negizgi faktorlar tabiǵi resýrstardy belsendi paidalaný, sheteldik investitsiialardy tartý jáne ekonomikalyq reformalardy tabysty júrgizýdi ataýǵa tabylady.
Bul qadamdar elimizdi Orta Aziiadaǵy eń iri ekonomikalyq ortalyqqa ainaldyrdy. Bizdiń negizgi qozǵaltqyshymyz – munai men metall eksporty. Alaida, osy ýaqyt ishinde óndirisimiz báseńdei bastady. Endi biz ony belsendirek damytýǵa kirisýimiz kerek.
Óitkeni aldaǵy ýaqytta shikizatymyz taýsylsa abdyrap qalýymyz ábden múmkin. Sondyqtan investitsiialardy tartyp, el ishinde kásiporyndardy kóbeitip, jumys kózderin arttyryp el ekonomikasyna serpin berer nárselerdi izdeýimiz qajet. Bizge dál qazir osy baǵytta jumys isteý kerek. Muny talai sarapshylar aityp ta júr. Árine munaiymyzdy, basqa da shikizatymyzdy sata bildik, endi basqa da múmkindikterdi paidalaný kerek.
– Elimizge investitsiia tartý jumystaryna qandai baǵa berer edińiz? Biz jeńdik pe, jeńildik pe?
– Jalpy, shetel investitsiiasyn tartýda utymdy qadamdar jasaldy dep esepteimin. Investitsiialar ekonomikamyzǵa jańa tehnologiialar men bilim ákeldi, jumys oryndaryn ashty jáne infraqurylymdy jaqsartty.
Másele mynada, biz shetel investitsiiasyn tartyp, ózimizdiń, otandyq investorlarǵa mán bermedik. Sonymen qatar, investitsiialyq ahýaldyń quqyqtyq negizderine az kóńil bóldik.
Ras, keide bárin ózgelerdiń qolyna berip qoidyq, iemdenip aldy. Sheteldik investorlar qaptap ketti dep jatady. Biraq bul jerde memleket múddesi, halyqqa tiimdiligi oilastyryldy dep aita alamyn. Olardyń elimizdegi jumysy kóp baǵytta serpin berdi. Sony moiyndaýymyz kerek.
Otandyq óndirýshilerdi qoldai otyryp, halyqqa paidaly jaǵyn qarastyrýymyz qajet. Osy jyldar ishinde investorlardy tartýdan uttyq. Aldaǵy ýaqytta da utymdy tusyn paidalanyp, solar arqyly óz ekonomikamyzdy damytýǵa tyrysa bergen jón.
– Elimizdiń saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyǵy baǵytynda kóptegen jobalar júzege asyryldy. Biraq tek shikizat óndirýshi el bolyp qalýymyzǵa ne sebep?
– Bizdiń shikizat óndirýshi el bolyp qalýymyzdyń basty sebepteri – ekonomikamyzdyń jetkilikti túrde ártaraptandyrylmaýy, óńdeýshi ónerkásiptiń jetkiliksiz damýy jáne innovatsiialyq salalardyń álsizdigi.
Bul jaǵdaidy ózgertý úshin óńdeý jáne qyzmet kórsetý salalaryn damytý qajet. Bul uzaq protsess jáne aldaǵy 3-5 jylda shikizat eksportyna táýeldiligimiz saqtalady.
Biraq bul baǵytta qala berýimizge bolmaidy. Tez arada jaǵdaidy durystaýǵa tyrysýymyz qajet. El ekonomikasyna serpin beretin faktorlardy sarapshylar kómegimen taldap, naqty reformalardy qolǵa alǵan jón. Sonda ǵana nátije bolmaq.
– Qazaqstandyq ónimniń sapasyn jaqsartamyz ba? Qandai otandyq ónimge kóńilińiz tolady?
– Qazaqstandyq ónimniń sapasyn arttyrý úshin innovatsiialardy engizý, bilikti kadrlardy daiyndaý jáne sapa standarttaryn qatań baqylaý qajet. Maǵan ásirese aýylsharýashylyq ónimderi, onyń ishinde astyq jáne et ónimderi unaidy. Olardy uialmai kez kelgen elge usyna alamyz.
Bizdiń mundai aýylsharýashylyǵy ónimderimiz kóptiń kóńilinen de shyǵary sózsiz. Aýylsharýashylyq ónimderin óńdeýge, tipti aýylsharýashylyq qural-jabdyqtaryn shyǵarýǵa da kóp kóńil bólý kerek shyǵar.
Jalpy, biz jeke bizneske neni óndirý tiimdirek ekenin ózderi sheshýge múmkindik berýimiz kerek. Óitkeni olar ózderi zerttegen saladan nátije shyǵarýǵa tyrysady. Elimizdegi óndirilip jatqan ónimderdiń qai qaisysy bolmasyn óte sapaly, qunarly, halyqaralyq talaptarǵa sai keledi. Tek odan ári taralý múmkindigin arttyra bilsek bolǵany.
– Elimizde ulttyq eksporttaýshylardy memlekettik qoldaý úshin ne isteý kerek?
– Ulttyq eksporttaýshylardy qoldaý úshin olardy shekaraǵa deiin tasymaldaýǵa sýbsidiialar berý, eksporttyq naryqty zertteý jáne marketingtik qoldaý kórsetý, sondai-aq logistikalyq infraqurylymdy damytý qajet.
Shyny kerek ulttyq eksporttaýshylarymyz ónimin odan ári taratýǵa júreksinýi múmkin. Nemese joldaryn bilmeýi múmkin. Memleket tarapynan qoldaý bildirsek, olar ary qarai alyp keter edi. Kóp jaǵdaida jetkizý qyzmeti de aqsap jatady. Osy turǵydan qoldaý bildirsek olardyń tynysy ashylar edi.
– Kóp jaǵdaida eldegi taýardyń quny adamdardy renjitedi. Baǵany turaqtandyrý úshin ne isteý kerek?
– Baǵany turaqtandyrý úshin óndiristi ulǵaitý, básekelestikti arttyrý, tiimdi logistikalyq júieni qurý jáne infliatsiiany baqylaýda ustaý da mańyzdy. Elimizde báskelester az. Sondyqtan oiyna kelgen baǵany qoiyp otyratyn jaǵdailar bolady. Eger básekelester kóbeise ózara taýar sapasyna, baǵasyna, taýarynyń quramyna, halyqqa paidalylyǵyna mán berip ózara jarysar edi.
Bul ózara básekelestik ónim sapasyn arttyryp qana qoimai baǵasyna da áser etedi. Sondyqtan neǵurlym básekelestikti arttyrýǵa mán bergen jón. Baǵa turaqtylyǵyn saqtaýdyń kóptegen joldary bar. Memlekettik qatań baqylaý da baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz eter edi.
Jalpy elimiz el ekonomikasyn arttyrýǵa barynsha tyrysyp jatyr. Az da bolsa óndirýshiler kóbeiip keledi. Baǵa da qazir turaqtana bastaǵan. Bul osy baǵytty atqarylyp jatqan jumystardyń nátijesi dep bilemin. Negizi bizdegi ónimderdiń sapasy jaqsy.
Tek úlken naryqqa jol taba bilý kerek. El ekonomikasyna serpin berer dúnielerdi damyta berýimiz kerek. Máselen úiler kóp salynyp jatyr. Ásirese sońǵy jyldary turǵyn úi qurylysy toqtaǵan emes. Biraq úi baǵasy túspei tur. Nege? Bireýler qurylys zattarynyń syrttan keletinin, bireýler suranystyń artýyn aitady. Qalai bolmasyn jumystar jasalynyp jatyr.
Biraq baǵa kóterilip barady. Demek basqa da yqpal etetin faktorlar bar. Ár máseleni jeke qarastyryp, baǵa turaqtandyrýdyń naqty reformany jasaý kerek.
Baǵa turaqtanbai halyqtyń áleýmettik jaǵdaiy turaqtalmaidy. Baǵa árbir adamǵa áser etedi. Besiktegi balanyń jórgeginen bastap, qart adamdardyń dári dármeginiń ózi únemi qubylyp turady. Demek qoǵamnyń árbir múshesine áser etip jatqan baǵa turaqtylyǵyna qatysty bir sheshim kerek.
Suhbattasqan Qýanysh ERMEKOVA
