Álemdik azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy júieleri klimattyń jahandyq ózgeristeri, tabiǵi resýrstardyń shekteýliligi jáne naryqtaǵy turaqsyzdyq sekildi faktorlardyń qysymyn barǵan saiyn qatty sezinip otyrǵan shaqta Qazaqstan men Birikken Ulttar Uiymynyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uiymy -FAO ózara yntymaqtastyqty jańa deńgeige kóterip keledi. Buǵan deiin qalyptasqan áriptestik tájiribesine súiene otyryp, eki tarap endi azyq-túlik qaýipsizdigi, turaqty aýyl sharýashylyǵy jáne tabiǵi resýrstardy tiimdi basqarý baǵytyndaǵy ortaq máselelerge júieli ári bolashaqqa baǵdarlanǵan sheshimder izdeýge den qoiyp otyr, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Bul úderistiń basty qozǵaýshy kúshi - joǵary deńgeidegi saiasi dialog. Yntymaqtastyqty jańa beleske kótergen mańyzdy oqiǵalardyń biri 2024 jyldyń qańtarynda Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Rimdegi FAO shtab-páterine jasaǵan sapary boldy. Bul kezdesý eki tarap arasyndaǵy strategiialyq yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryn aiqyndady. Kezdesý barysynda sý qaýipsizdigi, Aral teńizi basseinindegi jerlerdi qalpyna keltirý, sondai-aq Ortalyq Aziiadaǵy FAO-nyń institýtsionaldyq rólin kúsheitý máseleleri keńinen talqylandy.
Qazaqstan tarapy sondai-aq FAO-nyń saraptamalyq qoldaýyn keńeitýge qyzyǵýshylyq bildirip, tuqym sharýashylyǵy júiesin jetildirý, aýyl sharýashylyǵy jerleriniń tozýymen kúresý, «jasyl» aýyl sharýashylyǵyn damytý, sý men jer resýrstaryn tiimdi ári turaqty paidalaný baǵytyndaǵy birlesken jobalardy ilgeriletýge niet tanytty.
Bul saiasi kelissózder naqty is-sharalarǵa 2025 jyldyń mamyr aiynda ulasty. Sol kezde FAO-nyń bas direktory Tsiýi Dýniýi uiymnyń joǵary basshylyǵymen birge Qazaqstanǵa sapar jasap, Astana halyqaralyq forýmyna qatysty. Sapar barysynda Qazaqstan Prezidenti men Premer-Ministrimen ótken kezdesýlerde agroazyq-túlik sektoryn tsifrlandyrý, sý resýrstaryn turaqty basqarý jáne qazaqstandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin halyqaralyq naryqtarǵa shyǵarý máseleleri talqylandy.
Sonymen qatar agroazyq-túlik júieleriniń turaqtylyǵyn kúsheitý, ǵylymi zertteýlerge, innovatsiialarǵa jáne adami kapitalǵa investitsiia salý qajettiligi de erekshe atap ótildi. Bul sharalar salanyń uzaq merzimdi básekege qabilettiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Ekijaqty yntymaqtastyqpen qatar FAO Ortalyq Aziiaǵa arnalǵan keshendi sýbóńirlik bastamany da usyndy. Bul bastama agroazyq-túlik júielerin transformatsiialaý men sý resýrstaryn basqarýdy jetildirýge baǵyttalǵan. Initsiativa ulttyq basymdyqtarǵa súiene otyryp, halyqaralyq qarjy institýttary, klimattyq qorlar jáne jeke sektordyń investitsiialaryn agroazyq-túlik qun tizbeginiń barlyq býynyna tartýdy kózdeidi.
Qazaqstan men FAO arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi tetikteriniń biri — Qazaqstannyń Aýyl sharýashylyǵy ministrligimen birlesip júzege asyrylyp jatqan FAO–Qazaqstan seriktestik baǵdarlamasy (FKPP). Bul baǵdarlama agroazyq-túlik sektorynda tehnikalyq kómek kórsetýdi júielep, zamanaýi ári keń aýqymda qoldanýǵa bolatyn sheshimderdi engizýge múmkindik beredi.
Baǵdarlama aiasynda agroazyq-túlik sektoryndaǵy tehnologiialyq deńgeidi kóterýge, klimattyq táýekelderge tózimdilikti arttyrýǵa jáne Qazaqstandy óńirlik ári jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigi tizbekterine tereńirek engizýge baǵyttalǵan basym usynystar paketi ázirlendi. Bul usynystar buryn qol jetkizilgen nátijelerge súienip, FAO-nyń halyqaralyq saraptamasy men taldamalyq quraldary eń joǵary nátije bere alatyn salalarǵa shoǵyrlanǵan.
Baǵdarlama sheńberinde ulttyq sorttardy jáne tuqym sharýashylyǵy júielerin damytýǵa erekshe kóńil bólinýde. Onyń ishinde qazaqstandyq alma sorttaryn qalpyna keltirý men ilgeriletý, dálme-dál eginshilik tehnologiialaryn engizý, sheshim qabyldaýdy qoldaityn tsifrlyq quraldardy damytý siiaqty baǵyttar bar. Bul bastamalar aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy qurylymdyq shekteýlerdi - jerdiń tozýy, klimattyń ózgerýi, ǵylymi zertteýler men fermerlik tájiribe arasyndaǵy alshaqtyq siiaqty máselelerdi eńserýge baǵyttalǵan.
Sonymen qatar bul jobalar óndiristiń ónimdiligin arttyrýǵa, resýrstardy tiimdi paidalanýǵa jáne eldiń eksporttyq áleýetin kúsheitýge múmkindik beredi. Bul bastamalardyń taǵy bir mańyzdy ereksheligi — olardyń investitsiialyq sipaty. Iaǵni bolashaqta jeke sektor men halyqaralyq qarjy institýttarynyń qatysýymen keń aýqymda júzege asyrý kózdelip otyr. Mundai jobalar konkýrs negizinde iriktelip, agroónerkásip sektoryn basqarýda júieli tásilge kóshýge jol ashady.
FAO–Qazaqstan seriktestik baǵdarlamasynan bólek, uiym elimizde tabiǵi resýrstardy basqarý, qurǵaq jáne tuzdanǵan landshaftardy qalpyna keltirý, agroorman-melioratsiialyq júielerdi damytý, jaiylymdardy turaqty paidalaný, sondai-aq «Bir densaýlyq» tujyrymdamasy aiasynda brýtsellezben kúres jáne biologiialyq qaýipsizdikti kúsheitý baǵytyndaǵy kóptegen salalyq jobalardy júzege asyrýda.
Budan bólek, pestitsidterdiń ómirlik tsiklin basqarý, sý resýrstaryn turaqty paidalaný, ishki sý aidyndaryndaǵy balyq sharýashylyǵyn jáne akvaósirý salasyn damytý, 2025 jylǵy Ulttyq aýyl sharýashylyǵy sanaǵyna tehnikalyq qoldaý kórsetý jáne mekteptegi durys tamaqtaný baǵdarlamalaryn iske asyrý da negizgi basymdyqtardyń qatarynda.
Bul jobalardyń barlyǵy halyqaralyq saraptama men ulttyq basymdyqtardy ushtastyratyn nátijege baǵyttalǵan yntymaqtastyq modelin qalyptastyrady. Mundai tásil agroazyq-túlik sektoryndaǵy kórsetkishterdi baǵalap, onyń damý baǵytyn aiqyndaýǵa múmkindik beretin myqty analitikalyq ári institýtsionaldyq negiz qalyptastyrady.
FAO baǵalaýynsha, memlekettik qoldaý sharalary men investitsiialyq quraldardyń jiyntyq áseri Qazaqstanǵa ishki azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaityp qana qoimai, Ortalyq Aziia men kórshiles óńirler úshin mańyzdy azyq-túlik jetkizýshileriniń birine ainalýǵa múmkindik berdi. Ásirese astyq eksporty boiynsha Qazaqstan óńirdegi negizgi oiynshylardyń biri sanalady.
Sońǵy jyldary Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasy turaqty ósim kórsetip, ekonomikanyń mańyzdy draiverleriniń birine ainalyp otyr. Salanyń damýy óndiris kóleminiń ulǵaiýynan baiqalady: 2023–2025 jyldardaǵy negizgi daqyldardyń ortasha óndirisi aldyńǵy úsh jylmen salystyrǵanda 13 paiyzǵa artqan. Sonymen qatar eksport kólemi de keńeiip, aldyn ala esep boiynsha 27 paiyzdyq ósim tirkelgen.
Ártúrli sharýashylyq sanattary úshin jeńildetilgen qarjylyq quraldarǵa qoljetimdiliktiń keńeiýi ainalym qarajatyna qajettilikti qamtamasyz etip qana qoimai, tehnika parkin jańartýǵa jáne óndiristik infraqurylymdy damytýǵa baǵyttalǵan investitsiialardy júzege asyrýǵa múmkindik berdi.
Dúniejúzilik bank derekterine sáikes, aýyl sharýashylyǵyndaǵy qosylǵan qun tarihi eń joǵary deńgeige jetip, 11 milliard AQSh dollarynan asty. Bul kórsetkish sońǵy úsh jyldaǵy ortasha mánmen salystyrǵanda 8 paiyzdyq ósimdi kórsetedi. Sonymen qatar saladaǵy eńbek ónimdiligi de aitarlyqtai artqan — qazirgi ýaqytta bir qyzmetkerge shaqqandaǵy qosylǵan qun 10 myń dollardan asyp otyr.
Degenmen klimattyń jahandyq jylynýy Qazaqstan aýyl sharýashylyǵyna qosymsha qysym túsirýde. El aýmaǵyndaǵy temperatýranyń ósý qarqyny álemdik ortasha kórsetkishten joǵary. Sonyń saldarynan qurǵaqshylyq, sý tasqyny jáne shóleittený siiaqty klimattyq qubylystar jiilep, sý resýrstarynyń qoljetimdiligi azaiyp keledi. Bul faktorlar aýyl sharýashylyǵy ónimdiligi men aýyl halqynyń tabysyna áser etýde.
Sonymen birge klimattyq ózgerister keibir óńirler úshin jańa múmkindikter de ashýy múmkin. Máselen, Qazaqstandaǵy 184 million gektar jaiylymdyq jerdi halyqaralyq kómirtekti aýyl sharýashylyǵy júielerine integratsiialaý arqyly aýyldyq óndiris úshin uzaq merzimdi qarjylandyrý tartýǵa múmkindik bar.
Osy múmkindikterdi tiimdi paidalaný úshin Qazaqstanǵa klimattyq ózgeristerge beiimdelýge baǵyttalǵan investitsiialardy kóbeitý qajet. Sý únemdeý tehnologiialaryn keńinen engizý, jerdi qalpyna keltirý, jaiylymdardy tiimdi basqarý jáne aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyrý — osy baǵyttaǵy negizgi mindetterdiń biri.
Búginde Qazaqstan álemdik astyq naryǵynda berik orynǵa ie. El álemdegi iri bidai eksporttaýshylardyń qatarynda jáne arpa, zyǵyr, sondai-aq keibir burshaq daqyldary boiynsha da mańyzdy pozitsiiaǵa ie. Eksport kólemi ónimdilik pen naryqtyq jaǵdaiǵa bailanysty ózgerip otyrǵanymen, jalpy eksporttyq áleýet joǵary kúiinde qalyp otyr.
FAO sarapshylary Qazaqstannyń shikizat eksporty men qaita óńdelgen ónim óndirisiniń arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa baǵyttalǵan pragmatikalyq tásilin de atap ótedi. Keibir segmentterde, ásirese astyq salasynda, naryqtyq strategiia logistika men saqtaý merzimi siiaqty ekonomikalyq faktorlarǵa bailanysty qalyptasady. Sonymen qatar maily daqyldar sekildi salalarda óńdeý infraqurylymy damyp, qosylǵan qundy arttyrýǵa múmkindik berip otyr.
Qazaqstannyń mal sharýashylyǵy salasy da zor áleýetke ie. Eldegi jaiylymdardyń jalpy aýmaǵy 184 million gektardy quraidy, bul kórsetkish boiynsha Qazaqstan álemde tórtinshi orynda tur. Mundai tabiǵi resýrs óndiris shyǵyndaryn azaityp, agrotýrizmdi damytýǵa jáne bioalýantúrlilikti saqtaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar eldiń qatań kontinenttik klimaty janýarlar arasyndaǵy keibir aýrýlardyń taralýyn shekteitin tabiǵi faktor retinde de qyzmet etedi.
Veterinarlyq baqylaý men ónimniń shyǵý tegin baqylaý júieleri de agroazyq-túlik sektoryndaǵy básekege qabilettiliktiń mańyzdy sharttarynyń biri. Janýarlar aýrýlary boiynsha qolaily mártebeni keńeitý, veterinarlyq infraqurylymdy jańǵyrtý jáne tsifrlyq tehnologiialardy engizý halyqaralyq saýda seriktesteriniń senimin arttyryp, eksporttyq múmkindikterdi keńeitedi.
FAO sarapshylary aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń rentabeldiligin qamtamasyz etý de asa mańyzdy ekenin atap ótedi. Halyqaralyq tájiribe kórsetkendei, halyqtyń áleýmettik turǵydan osal toptarynyń tabysyn maqsatty túrde qoldaý azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde keń aýqymdy baǵa retteýine qaraǵanda tiimdirek qural bolýy múmkin.
Jalpy alǵanda, Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy sektory ekonomikalyq tiimdilik pen áleýmettik jaýapkershiliktiń úilesimdi tepe-teńdigin saqtai otyryp damyp keledi. Ónimdilikti arttyrý, qaita óńdeý salasyn damytý, eksporttyq áleýetti kúsheitý jáne institýtsionaldyq júielerdi nyǵaitý — agroazyq-túlik sektoryn odan ári ilgeriletýdiń basty alǵysharttary.
Aldaǵy kezeńge kóz júgirtsek, Qazaqstan men FAO arasyndaǵy yntymaqtastyq keshendi ári uzaq merzimdi bastamalarǵa baǵyttalmaq. Sonyń biri — Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligimen birlesip ázirlenip jatqan jańa seriktestik baǵdarlamasy. Baǵdarlama sý resýrstaryn tiimdi basqarýdy jetildirýge, irrigatsiialyq júielerdi tsifrlandyrýǵa jáne sý únemdeý tehnologiialaryn engizýge baǵyttalady.
Sý tapshylyǵynyń kúsheiýi jaǵdaiynda, ásirese Aral teńizi basseininde, sý resýrstaryn basqarý agroazyq-túlik júiesiniń turaqty damýynyń basty faktoryna ainalyp otyr.
Óńirlik deńgeide Qazaqstan men FAO-nyń yntymaqtastyǵy «Ortalyq Aziianyń astyq sebeti» bastamasy aiasynda júzege asýda. Bul joba Qazaqstandy óńirdegi astyq óndirisi men eksportynyń negizgi ortalyǵy retinde qarastyrady. Aýyl sharýashylyǵy infraqurylymyn damytý, saqtaý jáne logistika júielerin jetildirý arqyly Qazaqstan kórshi elderdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge de úles qosyp keledi.
Aldaǵy jyldary bul yntymaqtastyq jańa óńirlik sharalarmen nyǵaia túspek. Sonyń ishinde 2026 jyldyń mamyrynda Dýshanbe qalasynda ótetin FAO-nyń Eýropa men Ortalyq Aziiaǵa arnalǵan aimaqtyq konferentsiiasy jáne 2026 jylǵy sáýirde Astanada uiymdastyrylatyn óńirlik ekologiialyq sammit bar.
Ortalyq Aziia elderiniń aýyl sharýashylyǵy ministrleri men halyqaralyq seriktesterdiń qatysýy investitsiialyq bastamalardy úilestirýge, sondai-aq sý, klimat jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máseleleri boiynsha ortaq sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Osynyń bári Qazaqstan men FAO-nyń Ortalyq Aziiada turaqty agroazyq-túlik júielerin damytý jolyndaǵy negizgi seriktesterdiń birine ainalyp otyrǵanyn kórsetedi.
