Álemdik azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy júıeleri klımattyń jahandyq ózgeristeri, tabıǵı resýrstardyń shekteýliligi jáne naryqtaǵy turaqsyzdyq sekildi faktorlardyń qysymyn barǵan saıyn qatty sezinip otyrǵan shaqta Qazaqstan men Birikken Ulttar Uıymynyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy -FAO ózara yntymaqtastyqty jańa deńgeıge kóterip keledi. Buǵan deıin qalyptasqan áriptestik tájirıbesine súıene otyryp, eki tarap endi azyq-túlik qaýipsizdigi, turaqty aýyl sharýashylyǵy jáne tabıǵı resýrstardy tıimdi basqarý baǵytyndaǵy ortaq máselelerge júıeli ári bolashaqqa baǵdarlanǵan sheshimder izdeýge den qoıyp otyr, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Bul úderistiń basty qozǵaýshy kúshi - joǵary deńgeıdegi saıası dıalog. Yntymaqtastyqty jańa beleske kótergen mańyzdy oqıǵalardyń biri 2024 jyldyń qańtarynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Rımdegi FAO shtab-páterine jasaǵan sapary boldy. Bul kezdesý eki tarap arasyndaǵy strategıalyq yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryn aıqyndady. Kezdesý barysynda sý qaýipsizdigi, Aral teńizi baseınindegi jerlerdi qalpyna keltirý, sondaı-aq Ortalyq Azıadaǵy FAO-nyń ınstıtýsıonaldyq rólin kúsheıtý máseleleri keńinen talqylandy.
Qazaqstan tarapy sondaı-aq FAO-nyń saraptamalyq qoldaýyn keńeıtýge qyzyǵýshylyq bildirip, tuqym sharýashylyǵy júıesin jetildirý, aýyl sharýashylyǵy jerleriniń tozýymen kúresý, «jasyl» aýyl sharýashylyǵyn damytý, sý men jer resýrstaryn tıimdi ári turaqty paıdalaný baǵytyndaǵy birlesken jobalardy ilgeriletýge nıet tanytty.
Bul saıası kelissózder naqty is-sharalarǵa 2025 jyldyń mamyr aıynda ulasty. Sol kezde FAO-nyń bas dırektory Súı Dýnúı uıymnyń joǵary basshylyǵymen birge Qazaqstanǵa sapar jasap, Astana halyqaralyq forýmyna qatysty. Sapar barysynda Qazaqstan Prezıdenti men Premer-Mınıstrimen ótken kezdesýlerde agroazyq-túlik sektoryn sıfrlandyrý, sý resýrstaryn turaqty basqarý jáne qazaqstandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin halyqaralyq naryqtarǵa shyǵarý máseleleri talqylandy.
Sonymen qatar agroazyq-túlik júıeleriniń turaqtylyǵyn kúsheıtý, ǵylymı zertteýlerge, ınovasıalarǵa jáne adamı kapıtalǵa ınvestısıa salý qajettiligi de erekshe atap ótildi. Bul sharalar salanyń uzaq merzimdi básekege qabilettiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Ekijaqty yntymaqtastyqpen qatar FAO Ortalyq Azıaǵa arnalǵan keshendi sýbóńirlik bastamany da usyndy. Bul bastama agroazyq-túlik júıelerin transformasıalaý men sý resýrstaryn basqarýdy jetildirýge baǵyttalǵan. Inısıatıva ulttyq basymdyqtarǵa súıene otyryp, halyqaralyq qarjy ınstıtýttary, klımattyq qorlar jáne jeke sektordyń ınvestısıalaryn agroazyq-túlik qun tizbeginiń barlyq býynyna tartýdy kózdeıdi.
Qazaqstan men FAO arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi tetikteriniń biri — Qazaqstannyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip júzege asyrylyp jatqan FAO–Qazaqstan seriktestik baǵdarlamasy (FKPP). Bul baǵdarlama agroazyq-túlik sektorynda tehnıkalyq kómek kórsetýdi júıelep, zamanaýı ári keń aýqymda qoldanýǵa bolatyn sheshimderdi engizýge múmkindik beredi.
Baǵdarlama aıasynda agroazyq-túlik sektoryndaǵy tehnologıalyq deńgeıdi kóterýge, klımattyq táýekelderge tózimdilikti arttyrýǵa jáne Qazaqstandy óńirlik ári jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigi tizbekterine tereńirek engizýge baǵyttalǵan basym usynystar paketi ázirlendi. Bul usynystar buryn qol jetkizilgen nátıjelerge súıenip, FAO-nyń halyqaralyq saraptamasy men taldamalyq quraldary eń joǵary nátıje bere alatyn salalarǵa shoǵyrlanǵan.
Baǵdarlama sheńberinde ulttyq sorttardy jáne tuqym sharýashylyǵy júıelerin damytýǵa erekshe kóńil bólinýde. Onyń ishinde qazaqstandyq alma sorttaryn qalpyna keltirý men ilgeriletý, dálme-dál eginshilik tehnologıalaryn engizý, sheshim qabyldaýdy qoldaıtyn sıfrlyq quraldardy damytý sıaqty baǵyttar bar. Bul bastamalar aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy qurylymdyq shekteýlerdi - jerdiń tozýy, klımattyń ózgerýi, ǵylymı zertteýler men fermerlik tájirıbe arasyndaǵy alshaqtyq sıaqty máselelerdi eńserýge baǵyttalǵan.
Sonymen qatar bul jobalar óndiristiń ónimdiligin arttyrýǵa, resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa jáne eldiń eksporttyq áleýetin kúsheıtýge múmkindik beredi. Bul bastamalardyń taǵy bir mańyzdy ereksheligi — olardyń ınvestısıalyq sıpaty. Iaǵnı bolashaqta jeke sektor men halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń qatysýymen keń aýqymda júzege asyrý kózdelip otyr. Mundaı jobalar konkýrs negizinde iriktelip, agroónerkásip sektoryn basqarýda júıeli tásilge kóshýge jol ashady.
FAO–Qazaqstan seriktestik baǵdarlamasynan bólek, uıym elimizde tabıǵı resýrstardy basqarý, qurǵaq jáne tuzdanǵan landshaftardy qalpyna keltirý, agroorman-melıorasıalyq júıelerdi damytý, jaıylymdardy turaqty paıdalaný, sondaı-aq «Bir densaýlyq» tujyrymdamasy aıasynda brýselezben kúres jáne bıologıalyq qaýipsizdikti kúsheıtý baǵytyndaǵy kóptegen salalyq jobalardy júzege asyrýda.
Budan bólek, pestısıdterdiń ómirlik sıklin basqarý, sý resýrstaryn turaqty paıdalaný, ishki sý aıdyndaryndaǵy balyq sharýashylyǵyn jáne akvaósirý salasyn damytý, 2025 jylǵy Ulttyq aýyl sharýashylyǵy sanaǵyna tehnıkalyq qoldaý kórsetý jáne mekteptegi durys tamaqtaný baǵdarlamalaryn iske asyrý da negizgi basymdyqtardyń qatarynda.
Bul jobalardyń barlyǵy halyqaralyq saraptama men ulttyq basymdyqtardy ushtastyratyn nátıjege baǵyttalǵan yntymaqtastyq modelin qalyptastyrady. Mundaı tásil agroazyq-túlik sektoryndaǵy kórsetkishterdi baǵalap, onyń damý baǵytyn aıqyndaýǵa múmkindik beretin myqty analıtıkalyq ári ınstıtýsıonaldyq negiz qalyptastyrady.
FAO baǵalaýynsha, memlekettik qoldaý sharalary men ınvestısıalyq quraldardyń jıyntyq áseri Qazaqstanǵa ishki azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtyp qana qoımaı, Ortalyq Azıa men kórshiles óńirler úshin mańyzdy azyq-túlik jetkizýshileriniń birine aınalýǵa múmkindik berdi. Ásirese astyq eksporty boıynsha Qazaqstan óńirdegi negizgi oıynshylardyń biri sanalady.
Sońǵy jyldary Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasy turaqty ósim kórsetip, ekonomıkanyń mańyzdy draıverleriniń birine aınalyp otyr. Salanyń damýy óndiris kóleminiń ulǵaıýynan baıqalady: 2023–2025 jyldardaǵy negizgi daqyldardyń ortasha óndirisi aldyńǵy úsh jylmen salystyrǵanda 13 paıyzǵa artqan. Sonymen qatar eksport kólemi de keńeıip, aldyn ala esep boıynsha 27 paıyzdyq ósim tirkelgen.
Ártúrli sharýashylyq sanattary úshin jeńildetilgen qarjylyq quraldarǵa qoljetimdiliktiń keńeıýi aınalym qarajatyna qajettilikti qamtamasyz etip qana qoımaı, tehnıka parkin jańartýǵa jáne óndiristik ınfraqurylymdy damytýǵa baǵyttalǵan ınvestısıalardy júzege asyrýǵa múmkindik berdi.
Dúnıejúzilik bank derekterine sáıkes, aýyl sharýashylyǵyndaǵy qosylǵan qun tarıhı eń joǵary deńgeıge jetip, 11 mıllıard AQSH dollarynan asty. Bul kórsetkish sońǵy úsh jyldaǵy ortasha mánmen salystyrǵanda 8 paıyzdyq ósimdi kórsetedi. Sonymen qatar saladaǵy eńbek ónimdiligi de aıtarlyqtaı artqan — qazirgi ýaqytta bir qyzmetkerge shaqqandaǵy qosylǵan qun 10 myń dollardan asyp otyr.
Degenmen klımattyń jahandyq jylynýy Qazaqstan aýyl sharýashylyǵyna qosymsha qysym túsirýde. El aýmaǵyndaǵy temperatýranyń ósý qarqyny álemdik ortasha kórsetkishten joǵary. Sonyń saldarynan qurǵaqshylyq, sý tasqyny jáne shóleıttený sıaqty klımattyq qubylystar jıilep, sý resýrstarynyń qoljetimdiligi azaıyp keledi. Bul faktorlar aýyl sharýashylyǵy ónimdiligi men aýyl halqynyń tabysyna áser etýde.
Sonymen birge klımattyq ózgerister keıbir óńirler úshin jańa múmkindikter de ashýy múmkin. Máselen, Qazaqstandaǵy 184 mıllıon gektar jaıylymdyq jerdi halyqaralyq kómirtekti aýyl sharýashylyǵy júıelerine ıntegrasıalaý arqyly aýyldyq óndiris úshin uzaq merzimdi qarjylandyrý tartýǵa múmkindik bar.
Osy múmkindikterdi tıimdi paıdalaný úshin Qazaqstanǵa klımattyq ózgeristerge beıimdelýge baǵyttalǵan ınvestısıalardy kóbeıtý qajet. Sý únemdeý tehnologıalaryn keńinen engizý, jerdi qalpyna keltirý, jaıylymdardy tıimdi basqarý jáne aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyrý — osy baǵyttaǵy negizgi mindetterdiń biri.
Búginde Qazaqstan álemdik astyq naryǵynda berik orynǵa ıe. El álemdegi iri bıdaı eksporttaýshylardyń qatarynda jáne arpa, zyǵyr, sondaı-aq keıbir burshaq daqyldary boıynsha da mańyzdy pozısıaǵa ıe. Eksport kólemi ónimdilik pen naryqtyq jaǵdaıǵa baılanysty ózgerip otyrǵanymen, jalpy eksporttyq áleýet joǵary kúıinde qalyp otyr.
FAO sarapshylary Qazaqstannyń shıkizat eksporty men qaıta óńdelgen ónim óndirisiniń arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa baǵyttalǵan pragmatıkalyq tásilin de atap ótedi. Keıbir segmentterde, ásirese astyq salasynda, naryqtyq strategıa logıstıka men saqtaý merzimi sıaqty ekonomıkalyq faktorlarǵa baılanysty qalyptasady. Sonymen qatar maıly daqyldar sekildi salalarda óńdeý ınfraqurylymy damyp, qosylǵan qundy arttyrýǵa múmkindik berip otyr.
Qazaqstannyń mal sharýashylyǵy salasy da zor áleýetke ıe. Eldegi jaıylymdardyń jalpy aýmaǵy 184 mıllıon gektardy quraıdy, bul kórsetkish boıynsha Qazaqstan álemde tórtinshi orynda tur. Mundaı tabıǵı resýrs óndiris shyǵyndaryn azaıtyp, agrotýrızmdi damytýǵa jáne bıoalýantúrlilikti saqtaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar eldiń qatań kontınenttik klımaty janýarlar arasyndaǵy keıbir aýrýlardyń taralýyn shekteıtin tabıǵı faktor retinde de qyzmet etedi.
Veterınarlyq baqylaý men ónimniń shyǵý tegin baqylaý júıeleri de agroazyq-túlik sektoryndaǵy básekege qabilettiliktiń mańyzdy sharttarynyń biri. Janýarlar aýrýlary boıynsha qolaıly mártebeni keńeıtý, veterınarlyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý jáne sıfrlyq tehnologıalardy engizý halyqaralyq saýda seriktesteriniń senimin arttyryp, eksporttyq múmkindikterdi keńeıtedi.
FAO sarapshylary aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń rentabeldiligin qamtamasyz etý de asa mańyzdy ekenin atap ótedi. Halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, halyqtyń áleýmettik turǵydan osal toptarynyń tabysyn maqsatty túrde qoldaý azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde keń aýqymdy baǵa retteýine qaraǵanda tıimdirek qural bolýy múmkin.
Jalpy alǵanda, Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy sektory ekonomıkalyq tıimdilik pen áleýmettik jaýapkershiliktiń úılesimdi tepe-teńdigin saqtaı otyryp damyp keledi. Ónimdilikti arttyrý, qaıta óńdeý salasyn damytý, eksporttyq áleýetti kúsheıtý jáne ınstıtýsıonaldyq júıelerdi nyǵaıtý — agroazyq-túlik sektoryn odan ári ilgeriletýdiń basty alǵysharttary.
Aldaǵy kezeńge kóz júgirtsek, Qazaqstan men FAO arasyndaǵy yntymaqtastyq keshendi ári uzaq merzimdi bastamalarǵa baǵyttalmaq. Sonyń biri — Sý resýrstary jáne ırrıgasıa mınıstrligimen birlesip ázirlenip jatqan jańa seriktestik baǵdarlamasy. Baǵdarlama sý resýrstaryn tıimdi basqarýdy jetildirýge, ırrıgasıalyq júıelerdi sıfrlandyrýǵa jáne sý únemdeý tehnologıalaryn engizýge baǵyttalady.
Sý tapshylyǵynyń kúsheıýi jaǵdaıynda, ásirese Aral teńizi baseıninde, sý resýrstaryn basqarý agroazyq-túlik júıesiniń turaqty damýynyń basty faktoryna aınalyp otyr.
Óńirlik deńgeıde Qazaqstan men FAO-nyń yntymaqtastyǵy «Ortalyq Azıanyń astyq sebeti» bastamasy aıasynda júzege asýda. Bul joba Qazaqstandy óńirdegi astyq óndirisi men eksportynyń negizgi ortalyǵy retinde qarastyrady. Aýyl sharýashylyǵy ınfraqurylymyn damytý, saqtaý jáne logıstıka júıelerin jetildirý arqyly Qazaqstan kórshi elderdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge de úles qosyp keledi.
Aldaǵy jyldary bul yntymaqtastyq jańa óńirlik sharalarmen nyǵaıa túspek. Sonyń ishinde 2026 jyldyń mamyrynda Dýshanbe qalasynda ótetin FAO-nyń Eýropa men Ortalyq Azıaǵa arnalǵan aımaqtyq konferensıasy jáne 2026 jylǵy sáýirde Astanada uıymdastyrylatyn óńirlik ekologıalyq samıt bar.
Ortalyq Azıa elderiniń aýyl sharýashylyǵy mınıstrleri men halyqaralyq seriktesterdiń qatysýy ınvestısıalyq bastamalardy úılestirýge, sondaı-aq sý, klımat jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máseleleri boıynsha ortaq sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Osynyń bári Qazaqstan men FAO-nyń Ortalyq Azıada turaqty agroazyq-túlik júıelerin damytý jolyndaǵy negizgi seriktesterdiń birine aınalyp otyrǵanyn kórsetedi.
