Qazaqstan sońǵy jyldary esirtki tutyný kórsetkishi boiynsha álemdik reitingte 8-orynda. Elde sintetikalyq esirtkilerdiń taralýy, ásirese, jastar arasynda qaýiptiń jańa tolqynyna sebep bolýda. Mefedron, ekstazi jáne basqa da himiialyq esirtkiler tez taralyp, olardyń saldary kúnnen-kúnge kúrdelenip keledi.
Osy kúrdeli taqyrypty tereńirek túsiný úshin biz «Esbol Qory» qorynyń jetekshisi Jandos Aqtaevpen suhbattasyp, Qazaqstandaǵy nashaqorlyqtyń qazirgi jaǵdaiy, táýeldiliktiń aldyn alý sharalary, jańa tehnologiialar men zańnamalyq jańalyqtar jaiynda pikirin bildik, dep habarlaidy Dalanews.kz.
2004 jyly Qazaqstan jastar kongresiniń bastamasymen qurylǵan «Esbol Qory» qory alǵashqy kúnnen bastap jastardy biriktirip, áleýmettik jaýapkershilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan bastamalardy júzege asyryp keledi. 2022 jyly Jandos Aqtaev «Esbol Qory»-nyń tizginin qolǵa alyp, jastardy esirtkiden qorǵaý men profilaktika isin júieli júrgizýdi bastady.
– «Sol kezde sintetikalyq esirtkilerdiń naǵyz “býmy” bastalǵan edi. El boiynsha mefedron men basqa da sintetikalyq esirtkiler jappai tarady. Biz buǵan beijai qarai almadyq. Sebebi jastardyń bolashaǵy, qoǵamnyń saýlyǵy tikelei osy máselege bailanysty», – deidi qor jetekshisi Jandos Aqtaev.
Qordyń basty maqsaty – tek kúres emes, táýeldilikke aparatyn joldy kesý, iaǵni profilaktikany turaqty jáne ǵylymi negizde júrgizý.
Sintetikalyq esirtki: kózge kórinbeitin epidemiia
Búginde Qazaqstanda resmi túrde 18 myńnan astam adam memlekettik narkologiialyq esepte tur. Biraq Aqtaevtyń aitýynsha, bul tek kórinetin bóligi ǵana.
– «Bul óte tómen kórsetkish. Sebebi kópshilik esepke turýdan qorqady. Olardyń jumysqa ornalasý, qujat rásimdeý, qoǵamda ashyq ómir súrý quqyqtary shekteledi. Sondyqtan olar jeke ortalyqtarǵa barady. Biraq jeke ortalyqtar biryńǵai esep júrgizbeidi. Al bizge naqty statistika kerek — máseleniń shynaiy aýqymyn túsiný úshin», – deidi ol.
Qor táýeldilerdiń naqty sanyn anyqtaý maqsatynda jeke reabilitatsiialyq ortalyqtarmen qupiia derekter negizinde ulttyq monitoring júiesin qurýdy usynyp otyr. Bul júie jeke aqparatty jariialamai, tek jas, jynys, aimaq boiynsha dinamikany kórsetpek.
«Mefedron, alfa-PVP, amfetamin sekildi sintetikalyq zattar keń tarady. Buryn kóbine tabiǵi (organikalyq) zattar – marihýana, kokain qoldanylsa, sońǵy jyldary arzan ári ońai óndiriletin sintetikalyq esirtkiler jastar arasynda tez tarap ketti. Qazaqstanda eń tanymal esirtki – mefedron. Organikalyq esirtkiler tabiǵi jolmen ósiriletin ósimdikterden (marihýana, kokain) jasalsa, sintetikalyq esirtkiler – himiialyq jolmen jasalatyn zattar (mefedron, amfetamin, ekstazi, LSD)»,- deidi Jandos Aqtaev.
Táýeldiliktiń tamyry — psihologiialyq jaraqat
«Esbol Qory» mamandary men zertteýshileri táýeldiliktiń sebebin tek himiialyq ásermen emes, adamnyń psihologiialyq jaǵdaiymen bailanystyrady.
Olar júrgizgen saýalnamalar men tereń suhbattar kórsetkendei, esirtkige áýestenýdiń artynda árqashan ishki daǵdarys, jaraqat nemese otbasylyq qiyndyqtar turady.
– «Psihologiialyq turǵydan turaqty, ózin ózi taba alǵan adam eshqashan ádeii táýeldi bolmaidy. Bul – qashý formasy. Kópshiligi ómirindegi aýyr sezimnen, jalǵyzdyqtan, kúizelisten qashyp, esirtkige júginedi», – deidi Aqtaev.
Aita ketetin bolsaq, «Esbol Qory» 2023 jyly Qazaqstan tarihynda alǵash ret lýdomaniia (qumar oiyn táýeldiligi) boiynsha ǵylymi zertteý júrgizdi. Bul zertteý barysynda qor mamandary júzdegen lýdomanmen tereń suhbat, myńdaǵan azamatpen saýalnama, sondai-aq psihologtar men sarapshylarmen taldaý júrgizgen.
Tsifrlyq qaýipsizdik jáne Meta-men seriktestik
Táýeldilik tek fizikalyq nemese oiyn formasynda emes, tsifrlyq keńistikte de paida bolýda. Sol sebepti qor sońǵy eki jylda kiberqaýipsizdik pen onlain gigiena taqyrybyna erekshe nazar aýdaryp, Meta kompaniiasymen (Facebook, Instagram) jumys istep keledi.
– «Bizdiń maqsat – jastardy tsifrlyq álemde qaýipsiz bolýǵa úiretý. Internettegi jalǵan jumys usynystary, esirtki jarnamalary, agressivti kontent – bulardyń bári jańa zamannyń qaýipti júiesi», – dep bólisip ótti Aqtaev.
«MERGEN»: jasandy intellekt arqyly narkobiznesti toqtatý
2022 jyldyń sońynda qor «MERGEN» aqparattyq júiesin iske qosty. Bul júie — jasandy intellekt negizinde jumys isteitin avtomattandyrylǵan júie.
Ol Telegram jáne basqa da onlain alańdardan esirtki satýǵa, kýrerlik jumysqa nemese jarnama jasaýǵa baǵyttalǵan kontentti avtomatty túrde anyqtap, buǵattaýǵa arnalǵan tsifrlyq joba.
– «Biz qazirdiń ózinde 5 myńnan astam narkomagazindi anyqtap, buǵattadyq. “MERGEN” júiesine tek esirtki jarnamasyn emes, ultaralyq arazdyq týdyratyn, qoǵam tutastyǵyna ziian keltiretin kontentti tabýdy da úiretip, bul jobany ári qarai damytýǵa úles qosyp kelemiz. Bul — bizdiń tsifrlyq qalqanymyz», – deidi Aqtaev.
Buǵan qosa, júie jalǵan jumys jarnamalary arqyly jastardy narkobizneske tartý áreketterin de anyqtaidy.
Mysaly, qor sarapshylarynyń aitýynsha, kúdikti kontent túrli onlain plaftormalarǵa ornalastyrylady, alaidy sanaýly platformalar ǵana bul máselege nazar aýdarady. Mysaly, OLX platformasy ózin áleýmettik jaýapkershiligi mol uiym retinde kórsetip, «Esbol Qory»-men monitoringi arqyly 120 myńnan astam kúdikti habarlandyrýdy dereý alyp tastady. Bul IT kompaniialarmen, qoǵamdyq uiymdarmen birlesip atqaryp jatqan igi is dep aitsa bolady.
«Jasyl sertifikat»: dárihanalardy baqylaý jobasy
Qor Qazaqstan halqy Assambleiasy Respýblikalyq analar keńesimen birlesip, «Jasyl sertifikat» aktsiiasyn ótkizedi. Aktsiianyń maqsaty — retseptsiz táýeldilik týdyratyn dárilerdi satatyn dárihanalardy anyqtaý. Qor eriktileri “jasyryn satyp alýshy” retinde eldiń túkpir-túkpirindegi dárihanalardy tekseredi. Eger zań buzýshylyq anyqtalsa, materialdar Farmatsevtikalyq baqylaý komitetine joldanyp, litsenziia toqtatylady.
– «Buryn tek aiyppulmen shekteletin. Qazir eńbegimizdiń arqasynda zańǵa ózgeris engizilip, mundai áreket úshin qylmystyq jaýapkershilik qarastyryldy», – deidi Aqtaev.
Sondai- aq, qor mamandary el boiynsha «Ǵasyr» aktsiiasyn júrgizýde - jalǵan «zańsyz jumys» jarnamalaryn taratyp, áleýmettik eksperiment júrgizgen. Jarnamada “ońai jumys, aptasyna birneshe saǵat, joǵary jalaqy” delingen. Nátijesinde 2000-nan astam adam bailanysqa shyqqan.
– «Bul biz úshin úlken dabyl. Kóp adam jumyssyzdyq pen qarjylyq qysym saldarynan kez kelgen usynysqa kelisedi. Biraq bul – narkokýrerlik. Biz bul tendentsiiany ashyq kórsetý arqyly qoǵamnyń problemasyn aiqyndadyq», – deidi Aqtaev.
Jandos Aqtaevtyń óz jeke tájiribesinde kórgen oqiǵasy: 13 jasar qyzdyń taǵdyry
Suhbattasýshynyń aitýy boiynsha, qor qyzmeti barysynda kezdesken eń aýyr oqiǵalardyń biri – Qosshy mańyndaǵy jeke reabilitatsiialyq ortalyqta emdelgen 13 jasar qyzdyń oqiǵasy.
Ol 11 jasynan esirtkige úirenip, óz týysynyń eki jyl boiǵy zorlyǵynyń qurbany bolǵan.
– «Ol qyzdy óz naǵashysy esirtki arqyly baǵyndyryp, eki jyl boiy zorlap kelgen. Bul tek bir mysal. Mundai jaǵdailar kóp, tek Qazaqstanda kópshiligi “uiat bolady” dep úndemeidi», – deidi Aqtaev.
Qor esirtkige bailanysty qylmys jasaǵan jastarǵa qatysty saiasattyń ózgerýine atsalysty. Qazir elde 4 myńnan astam jas azamat esirtki taratý baby boiynsha sottalǵan.
– «Olardyń kóbi 17-18 jasta. 15-20 jyl túrmede otyrý – olardyń ómirin joiýmen teń. Biz jazany jeńildetip, birinshi ret ustalǵandarǵa múmkindik berý qajettigin usyndyq. Áitpese, túrmeden shyqqan soń olardyń qoǵamǵa beiimdelý múmkindigi bolmaidy. Sebebi túrmeden shyqqannan keiin olardyń joǵary bilimi, dostary, ne jumys oryndary bolmaidy. Sol sebepti olardyń qaitadan qylmysqa barý yqtimaldyǵy óte joǵary », – deidi Aqtaev.
Qordyń negizgi ustanymy – dáleldengen, ǵylymi ádisterge súiengen profilaktika. Sondyqtan «Esirtkisiz QAZAQSTAN» jobasy aiasynda el boiynsha muǵalimder men jastarǵa arnalǵan treningter, seminarlar, aktsiialar ótkizilip keledi.
Esirtki qoldanýshylardyń jańa portreti: áielder kóbeiip keledi, jas shamasy tómendep barady
2022 jyly qor júrgizgen áleýmettik zertteý qoǵam úshin kútpegen nátije kórsetti:
táýeldilerdiń ortasha jasy – 17 jas, al áielderdiń úlesi erlerge qaraǵanda joǵarylaǵan.
2019 jyly táýeldilerdiń ortasha jasy 25 bolsa, úsh jylda bul kórsetkish aitarlyqtai “jasaryp”, qyz balalar arasynda da keńeigen.
– «Buryn erler arasynda basym bolsa, qazir áielder kóp. Ásirese, jas shamasy jyldan jylǵa jasaryp keledi», – deidi Aqtaev.
Sóz sońynda, redaktsiia atynan da aitar basty oiymyz: Esirtki — tek ýaqytsha qana rahat, biraq artynda tek qasiret pen ókinish bar. Shynaiy baqyt, qýanysh pen kúsh-qairat — ózińdi damytyp, esirtkisiz ómir súrýde!
