Freedom Inside '26

Qazaqstan? Beijiń neni qalasa, sony alady – Qytai sarapshysy

Qazaqstan? Beijiń neni qalasa, sony alady – Qytai sarapshysy
Beijiń Orta Aziia elderimen óktem sóilesedi. Aimaqtyń elitasyn ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaýda. Qytaidyń qabaǵynan qaimyǵatyn Qazaqstan biligi Beijińniń aitqanyn eki etpeýge tyrysady. EQYU sarapshysy Niva Iaý sói dei kele, Qytaidyń jyly-jumsaq saiasaty Orta Aziiany sonaý 90-shy jyldary jipsiz bailap tastaǵanyn aitty dep habarlaidy Dalanews.kz. 

“Aimaqtyń saiasi jetekshileri Shyńjań ólkesindegi qýǵyn-súrgindi aiyptaýǵa batyly bara bermeidi. Kerisinshe, bul máselede Beijińniń antiseparatizmge qarsy kúresin qoldaityn ortaq uiǵarym bar. Qytaiǵa da keregi osy...”, – deidi Niva hanym. 

Beijiń aradaǵy alys-beristi saiasi qural retinde utymdy paidalanyp otyr. Ekonomikalyq áriptestiktiń astarynda saiasi yqpalyn kúsheitý muraty jatyr. 

Biliktegi elitanyń aýzyn mailap úirengen Beijiń Orta Aziiadaǵy shendi-shekpendiniń álsiz jerin jaqsy biledi. Aimaqtaǵy saiasi elitanyń suranysyn ótep, Qytaimen bailanysty biznes jobalaryn qarjylandyrý arqyly bailap-matap alǵan. Iaýdyń aitýynsha Orta Aziia basshylarynyń Shyńjańdaǵy qýǵyn-súrginge kelgende jumǵan aýzyn ashpai, jaýaptan jaltaryp ketýi de sodan. 

Qytai kýrortynynyń turaqty klienti kimder? 


Qytai basqalarǵa qaraǵanda erte qamdanǵan. Orta Aziiaǵa sonaý 90-shy jyldary kóz salyp, saiasi hám ekonomikalyq áriptestiktiń irgetasyn qalaýǵa kóshken. 

KSRO shekpeninen shyqqan aimaq elderiniń basshylary Qytaidyń qymbatty kýrorttarynda demalyp, aýnap-qýnap qaitýdy ádetke ainaldyrǵan. 

“1990-2000 jyldardyń aralyǵynda Orta Aziia liderleri Qytaiǵa kún qurǵatpai keletin. Resmi sapardan bólek, oi sergitip, boi jazyp qaitatyn. 

Máselen uzaq jyl el basqarǵan Nazarbaev men Emomali Rahmon Saniadaǵy qytaidyń dástúrli meditsina kýrorttaryna jii keledi. 


Qytai Orta Aziianyń resmi ókilderine arnalǵan oqý baǵdarlamalaryn óz qaltasynan qarjylandyrýda. Aimaqtaǵy elitanyń birazy Qytaida oqyp, Qytaida bilim alǵan. Beijiń osy arqyly óziniń saiasi ideologiiasyn dáriptep, Orta Aziiadan kelgen sheneýnikterge budan úlgi alýdy úgitteýde”, – deidi sarapshy. 



 

Shyńjańdaǵy qazaqtar? Bilik ne isterin bilmei, daǵdaryp otyr


 Qytai Orta Aziiany ýysynan shyǵarmai, myqtap ustaýda. Aimaqtan neni qalasa, sony alady. Shyńjań máselesinde aimaq basshylarynyń biraýyzdy bolýyn talap etedi. Buǵan sai Orta Aziia elderi Shyńjańdaǵy qyspaqqa shydamai, shekarany kesip ótken qytai azamattary, iaǵni etnikalyq uiǵyr, qazaq, qyrǵyzdy Beijińniń suraýy boiynsha deportatsiialaýy tiis.      

“Aitalyq bir top adam shekarany zańsyz kesip ótip, Qazaqstan biliginen bosqyn mártebesin surady delik. Shart boiynsha Qazaqstan álgi azamattardy aldy-artyna qarailatpai, jedel keri qaitarýy qajet. Osy kúnge deiin Beijińniń qalaýy qaltqysyz oryndalyp keldi. Tek sońǵy jyldary buǵan halyq qarsy shyǵyp, el Úkimeti etnikalyq qazaqtarǵa qatysty pozitsiiasyn sál-pál jumsartty”, – deidi sarapshy. 

Dál qazir qazaq biligi ne isterin bilmei daǵdaryp otyr. Eki ottyń ortasynda qalǵan saiasi elita qai jaǵyna jyǵylaryn bilmei dal. Bulai tartsa ógiz óledi, bulai tartsa arba synadanyń keri. Halyqtyń ashýyna tise qazirgi saiasi júieniń shańyraǵy shaiqalady, Beijińniń kóńiline kirbiń túsirýge taǵy bolmaidy. 

Niva Iaý Orta Aziia elderiniń Qytaidyń sózin sóileýden ózge amaly joq deidi. 

Onyń paiymdaýynsha Beijiń aimaqty Batysqa qarsy qalqan retinde paidalanýda. Orta Aziiany Shyńjańdaǵy qýǵyndaýǵa kóz juma qarap, Qytaidyń osy baǵyttaǵy pozitsiiasyn quptaityn saiasi pýlǵa engizip jibergen.  

Orta Aziia basshylaryna tapsyrma: Qytaidy synaýǵa jol bermeńizder 


Sói degen Niva Iaý Beijińniń aimaq elderin degenine kóndirip, qalaǵanyn alatynyn taǵy bir qaitalapty.

Orta Aziiadaǵy belsendi aýditoriianyń antiqytailyq aktsiialary Beijińge jaqpai qalǵan kórinedi. Qytai biligi aimaqtaǵy bes eldiń basshysynan bul máseleni ýaqyt ozdyrmai kez-kelgen jolmen sheshýdi suraǵan.


Sarapshynyń aitýynsha bul bógde eldiń ishki isine ashyq kiligýdiń kórinisi.    

“Aimaqtaǵy Qytai elshilikteri tyrnaq astynan kir izdeýdiń has sheberi. Aldymen qyrǵyzdyń aqparat quraldary Beijińdi qubyjyq qyp kórsetkeni úshin eldiń birinshi basshysyna shaǵymdandy. Qytai saiasatyn synaǵan sarapshylardy qylmyskerge teńedi. 

Tájiktegi jaǵdai da osyǵan uqsas. Bul elde antiqytailyq pikir bildirý qylmys jasaǵanmen para-par, sottalasyz. Qyrǵyzstanda mundai belsendilerdiń birnesheýi qamaýǵa alynǵan”, – deidi ol.

Sarapshynyń sóz aýanyna qaraǵanda ýaqyt óte kele Qytaidy synaý tabý taqyrypqa ainalady. Beijińge “til tigizgenińiz” úshin abaqtydan bir-aq shyǵasyz. Qytai biligi Orta Aziia basshylarynan dál osyny talap etýde.  

Qytai qysymyna ushyraǵan elderdiń qatarynda Qazaqstan da bar. Beijiń bizdiń eldiń Shyńjańnan qashqan etnikalyq qazaqtardy qabyldaýyna qarsy. Olardy qabyldaý arqyly bizdiń el Shyńjańdaǵy repressiia týraly qaýesetti rastap, Batys pen AQSh-tyń kúdigin ulǵaita túsedi-mys.  

“2010 jyldan bastap Qytaidyń repressiialyq saiasaty kárine mindi. Ólkedegi qýǵyn kórgen az ulttar atajurtynan bezip, Qazaqstan men Qyrǵyzstan shekarasyn zańsyz kese bastady. Birqatary bosqyn mártebesin surady. Kópshiligi qazaq, qyrǵyz shekarashylarynyń qolyna túsip, ilgeridegi shart boiynsha lezde Qytaiǵa qaitarylyp otyrdy. Kóshi-qon talabyna sai olardan “kimsiń?”, “qaidan kelesiń? dep te suraǵan joq”, – deidi Niva hanym. 

Qytai tehnologiiasy nesimen qaýipti? 


Beijińniń birqatar tehnologiialyq óniminen bas tartqan AQSh-tan basqalar da sabaq alýy tiis. Niva Iaýdyń pikirinshe Qytai tehnologiiasyn talǵaýsyz, talǵamsyz tutyna berý qaýipti. 

Aitalyq, “aqyldy qala” atty qytai tehnologiiasy syrt kózge qaýipsiz kóringenmen, arǵy jaǵynda saiasi astary bar joba. 

“Bul tehnologiia jol qozǵalysyn qadaǵalaý men joldaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etýde óte-móte paidaly. Alaida taiaqtyń eki ushy baryn umytpaiyq. Belgili bir elge mundai tehnologiiany engizgen Qytai sol eldegi halyq sanynyń statistikasy men turǵyndardyń barys-kelisin tikelei efirde baqylap otyrady. Bylaisha aitqanda bóten eldiń qoǵami-áleýmettik tynys-tirshiligi Beijiń biliginiń aldynda jarqyrap jatady. 

“Aqyldy qala” tehnologiiasy Qytaidyń áskeri jobasy. Osy tehnologiiany qoldana otyryp Beijiń kez-kelgen eldiń kiberkeńistigin talqandai alady. Kóshedegi kez-kelgen baǵdarshamdy sóndirip, kólik apatyn nemese uzyn-sonar keptelis týǵyzýy múmkin.


Munyń bárin Qytai uiymdastyrǵanyn turǵyndardyń qaperine de kirmeidi…”, – deidi Iaý.

Sondyqtan da Orta Aziia elderine óziniń osy baǵyttaǵy tól tehnologiiasyn ázirleý qajet degen keńes berip otyr. Alaida aimaq basshylarynyń buǵan qulaq asýy ekitalai. Beijińniń aitqanynan shyqpaityn Orta Aziia Qytaida jasalǵan tehnologiiaǵa táýeldi bolyp qalǵan. AQSh pen Batystyń baibalamy aimaq elderin ainalyp ótken túri bar. 

“Orta Aziia Qytai tehnologiiasyn dál búgingi qarqynmen tutynar bolsa, kúnderdiń kúni bas erkindiginen aiyrylady. Qupiia málimetter Beijińniń qolyna ótip, aimaqtaǵy kiber qaýipsizdikke qatysty zań jobalary Qytaidyń qalaýyn eskerip qabyldanady”, – deidi Niva Iaý. 

Sarapshy sóz etip ótip otyrǵan jaitty saiasatta “jumsaq kúsh” dep ataidy. Orta Aziia elderi ál ázir munyń saldaryn tolyqtai sezine qoiǵan joq. Álbette Qytaimen aradaǵy qarym-qatynasty tek birjaqty baǵalaýǵa bolmas. 

Niva hanymnyń aitýynsha Beijiń birqatar salada kórgen-túigenimen bólisip te otyr. Aitalyq túrikmen jastaryna Qytaida bilim alýyna jaǵdai jasalǵan. Jobany CNPC munai kompaniiasy qarjylandyrady. Dál osy kompaniia demeýshilik etetin mundai baǵdarlama Qazaqstanda da bar. CNPC Aqtóbede 16 jastan asqan bozbalalarǵa arnalǵan arnaiy stipendiia taǵaiyndaǵan. Muny utyp alǵan jastar Qytaida munai-gaz salasy boiynsha bilim alyp, keiinnen Qytaiǵa tiesili “AqtóbeMunaiGaz” kompaniiasyna jumysqa turady. 

Qaýip qytaitanýshydan kelýi múmkin 


Osydan eki jyl buryn qytaitanýshy Konstantin Syroejkinge úkim shyqty. Habardar bolarsyzdar. Ulttyq qaýipsizdik komiteti: 

“Almaty qalalyq mamandandyrylǵan aýdanaralyq qylmystyq ister jónindegi sot Konstantin Lvovich Syroejkindi "memleketke opasyzdyq jasaý" (175-bap, 1-bólim) baby boiynsha kináli dep tanyp, 10 jylǵa sottady" delingen habarlama taratqan. 

Syroejkindi eske alǵanymyz beker emes.

Niva Iaý Orta Aziia elderi Qytaidy múlde tanymaidy dep esepteidi. Qytaidy jete bilmeimiz. Ol týraly málimet tym tapshy. Al Beijiń bolsa uzaq jyldar boiyna aimaqtaǵy qytaitanýshymen qoiyn-qoltyqtasyp jumys istep keledi…


“Olardyń tamyryn basyp, áli kúnge deiin syr sýyrtpaqtaýda. Beijiń ortalyq aziia qoǵamynyń Qytai týraly ne oilaitynyn búge-shigesine deiin bilgisi keledi. Qytai yqpalyndaǵy spikerler álbette syni pikir bildirmeidi. 

Beijińniń aimaqqa qatysty osy kúnge deiin sarymaidai saqtap kelgen uzaqmerzimdi strategiiasy bar. Ol muny endi-endi júzege asyrýǵa kiristi. 

Orta Aziia men Beijiń arasyndaǵy bailanysqa biyl 30 jyl toldy. Qytaidyń qazirgi aiaq alysyna qarap, onyń erteńgi júrisin bajailai bilý qajet. Másele aimaq elderiniń bul taraptaǵy paiymy, tanymy qandai? Orta Aziia Qytaidy tanymaidy. Tanymaǵasyn qandai qaýip kúterin de bilmeidi…”, – deidi Niva Iaý. 

Sarapshy Orta Aziiadaǵy korrýptsiianyń tamyr jaiýyna – Qytaidy kináli dep sanaidy. Aimaqta jemqorlanǵan saiasatkerlerdiń qaýlap ketýine Beijińniń elitaǵa baǵyttalǵan diplomatiiasy “járdemdesip” otyr.  Budan qarapaiym halyq japa shegýde. Bul ideologiia yqylym zamannan beri ózgermegen, ózgermeidi de. 

“Ári ketse on jyl ýaqyt qaldy. Aimaq elitasy osy ýaqytta deiin el múddesin eskerip, mańyzdy sheshim qabyldaýy qajet. Keshikti eken Qytaiǵa jutylady”, – deidi Iaý.

Ázirlegen, Dýman BYQAI