Kachins tegin adam emes. Talai jyldan beri Orta Aziia men Reseidi jaqyn tanýǵa tyrysyp júr. Alys qurlyqtan jetken, aimaqty bes saýsaǵyndai biletin sanaýly sarapshynyń biri. Qazir qyrǵyz jerindegi Amerika ýniversitetine jetekshilik etedi.
AQSh-tyń Orta Aziiaǵa qatysty ázelgi jáne ázirgi saiasatynyń arasynda qandai ózgeris baryn tarqatyp aityp bergen Kachins: “Baiden aimaqqa týraly asyǵys pikir bildirýden abai bolýy kerek”, – deidi.
Al Baiden ne dep júr?
Aq úi basshysy Resei men Qytaidy Orta Aziia úshin óte-móte qolaisyz, nashar kórshiler dep ataǵan edi.
“Aimaq elderiniń atalǵan eki memleketten irgesin aýlaq sala almasy anyq. Resei men Qytai Orta Aziianyń qudai qalap qosqan kórshisi. Baidenniń málimdemesi Kremldi otaldyryp, Máskeýdiń aimaqqa baǵyttalǵan agressiiasyn asqyndyra túsedi. Kórshińmen til tabysyp, tatý-tátti turýǵa tyrysý qajet”, – deidi ol.
Álbette eger bul ekeýiniń tarapynan aimaqtaǵy elderdiń táýelsizdigin tartyp alǵysy kelgen ozbyrlyq oryn bolsa, Amerika qol qýsyryp otyrmaidy.
“Ótken 30 jyl boiy AQSh Orta Aziia elderiniń derbestigin saqtaýdy syrtqy saiasattaǵy basym baǵyttyń biri retinde qarastyryp keldi. Aimaqtaǵy memleketterge qol ushyn sozyp, táýelsizdikti nyǵaita túsýdiń amal-ádisterin úiretti.
Árine qoldaýdyń formasy da ártúrli boldy. Orta Aziiaǵa túrli kezeńde, túrli jaǵdaida arasha tústik. Áiteýir qajet kezde aianyp qalmadyq. Bul missiia aldaǵy ýaqytta da óziniń ózektiligin joǵaltpaidy”, – degen Kachins Orta Aziia men AQSh-tyń jaqyndasýyna jan-tánimen qarsylyq tanytqan adamnyń atyn atapty.
...
Onyń pikirinshe Amerika Orta Aziianyń damýyna, dáýletti, baqýatty aimaqqa ainalýyna áýel bastan múddeli bolǵan jáne buǵan kapital qoiýǵa da ázirlik tanytqan. Amerikanyń osy baǵyttaǵy bastamasyna bir adamnyń kesiri tigen.
“Aimaqtyń ósip-órkendeýine Ózbekstannyń eks-prezidenti Islám Kárimov dám-tuzy taýsylǵansha kedergi keltirdi. Ózbekstandy aimaqtyń katalizatory retinde qarastyrdyq. Kárimov ketkennen keiin jaǵdai durystala bastady. Aq úi aimaqta belsendi áreket etýge kóshti.
Kóp uzamai Qytai men Reseidiń qarsylyǵyna tap boldyq. Máskeý Vashingtonnyń Orta Aziia elderimen etene bailanysqa túsip, aýqymdy jobalardy júzege asyrǵanyn qalamaidy. Ashyq ketisýge taǵy bolmaidy, munyń ziiany aimaqtaǵy elderge tiip ketýi múmkin”, – degen saiasattanýshy Baiden ákimshiligine birinshi kezekte Orta Aziiadaǵy áleýmettik-ekonomikalyq máselelerge kóńil aýdarýǵa keńes bergen eken.
Aldymen aimaqtaǵy bilim-ǵylym sapasyn kóterýge, densaýlyq salasyn zamanaýi deńgeige jetkizýge atsalysý kerek. Qazba bailyqqa bógip jatsa da, Orta Aziia turǵyndary nashar turady. Ailyǵy iship-jeminen aspaidy. Tapqan tabysyn ózin-ózi damytýǵa jumsaityn jaǵdaiy joq. Mundai elden básekege qabiletti urpaqtyń ósip-ónýi ekitalai.
Orta Aziiadaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń damyǵan elderdiń deńgeiinen ondaǵan jyl keiin qalǵanyn pandemiia rastap berdi. Júzdegen, myńdaǵan naýqas tiisti em-dom ala almai, aýrýhana tóseginde kóz jumdy. Densaýlyq salasy zaman talabyna jaýap bere almaityn aimaqtyń Resei men Qytai agressiiasyna tótep berýi de neǵaibyl.
Minekei, osy máseleni tilge tiek etken Kachins budan syrt Qyrǵyzstandaǵy sý tapshylyǵy máselesine arnaiy toqtalypty.
“Bolashaqta tutas Orta Aziia sý tapshylyǵynyń zardabyn tartady. Munyń sońy aǵaiyndas elderdiń arazdasýyna ulasýy múmkin. Aimaqtaǵy muzdyqtardy zerttep, mundaǵy tushy sýdyń qoryn anyqtaityn, aýyz sýdy únemdi, uqypty paidalanýǵa úiretetin jobalarǵa qarajat bólgen jón. Tamshy tambaityn taqyr jerde kókónis pen jemis-jidek ósirip otyrǵan Izrailden úlgi alsa artyq emes. Mundai jobalar qarjylai qoldaýdy qajet etedi. Baidenge berer keńesim osy.
Orta Aziiany Qytai men Reseige qarsy qoiǵannan eshkim eshteńe utpaidy. Ashyǵyn aitqanda munyń bári bos sóz. Búgin aityldy, erteń umytylady. Baiden aimaqqa shyn jany ashysa, men aitqan máselerge nazar aýdarsyn”, – deidi saiasattanýshy.
…
Kachins Aq úidiń jańa basshysyna kóńili tolmaitynyn jasyrmaidy. Aitýynsha Baidenniń komandasynda bir kezderi Obama ákimshiliginde otyrǵan “ardagerler” órip júp, arasynda 90-shy jyldary Klintonmen jumys istesken aqsaqaldar da bar.
Klinton da, Obama da syrt alańdaǵy konfliktini retteýde armiiaǵa arqa súiegen. Al Býsh ákimshiliginiń Irakqa ásker kirgizýi asyǵystyq ári AQSh tarihyndaǵy úlken qatelik bolǵan.
“Amerika taǵy da sol súrleýge túsetin túri bar. Baiden ákimshiliginiń sońǵy kezdegi ritorikasy amerikalyqtardy taǵy bir uly joryqqa ázirlep jatqandai kórinedi. Baidenniń pikirinshe álýeti jaǵynan AQSh-tan asyp túsetin memleket joq.
Aq úi basshysy sońǵy jyldary eldiń álem aldyndaǵy repýtatsiiasy tym-tym quldyrap ketkenin esepke almai otyr. Buǵan tórt jyl bilik qurǵan Tramp qana kináli emes, tutastai alǵanda ótken 20 jyl qatelik pen kemshilikke toly boldy”, –deidi sarapshy.
…
Baidenniń tusynda AQSh pen Qytai, AQSh pen Reseidiń qarym qatynasy qalai órbidi? Aq úi basshysynyń Qytaimen aradaǵy kikiljińdi toqtatqysy keletini ras pa?
Kachinstiń aitýynsha Tramp Orta Aziiany Qytaidan aýlaq ustaǵysy kelgen. Beijiń bastamasymen qolǵa alynǵan “Bir jol, bir beldeý” (Belt and Road Initiative, red.) jobasyn synǵa alyp, aimaq elderine Qytaimen alystan aralasýǵa keńes bergen.
Amerikanyń jańa prezidenti kerisinshe Qytaimen dialog qurýǵa umtylady. Eki eldiń arasyndaǵy saýda soǵysyn toqtatyp, Tramptyń tusynda týyndaǵan jaýlastyqty joiýǵa tyrysady.
“Álbette bul aitýǵa ǵana ońai. Eki eldiń arasyndaǵy saiasi-ekonomikalyq janjal kópke deiin jazyla qoimaityn syzat qaldyryp ketti.
Onyń ústine Shyńjań máselesi bar.
Osy ólkedegi qýǵyn-súrginge ushyraǵan az ulttardyń janaiqaiy Baidenniń qulaǵyn shýyldatyp jatqany anyq. Aq úi basshylyǵy muny jaýapsyz qaldyrmaidy. Baiden saiasi repressiiany toqtatýdy talap etip, osynaý ólkedegi qazaq pen uiǵyr jáne ózge de musylman ulttarǵa teńdik suraidy.
AQSh-tyń adam quqyǵyna qatysy kózqarasy áýelden aiqyn. Shyńjań máselesin túbegeili sheshpeiinshe Qytaimen qarym-qatynastyń túzelýi de neǵaibyl”, – deidi ol.
Sonda Tramp ne bitirgen? Shyńjańdaǵy qysymǵa ushyraǵan júzdegen, myńdaǵan adamǵa der kezinde arasha túsýge ne kedergi boldy?
Kachinstiń aitýynsha Donald Tramp sóz bostandyǵy, adam quqyǵyna alańdaityn adam emes. Al jańa ákimshilik bul máseleni aldyńǵy qatarǵa shyǵaryp otyr.
“Resei? Respýblikalyqtar da, demokrattar da Reseidi jaýa kóredi. Baidenniń tusynda Vashington pen Máskeýdiń arasy jaqsarady dep oilamaimyn”, – deidi Endriý myrza.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
