كاچينس تەگٸن ادام ەمەس. تالاي جىلدان بەرٸ ورتا ازييا مەن رەسەيدٸ جاقىن تانۋعا تىرىسىپ جٷر. الىس قۇرلىقتان جەتكەن, ايماقتى بەس ساۋساعىنداي بٸلەتٸن ساناۋلى ساراپشىنىڭ بٸرٸ. قازٸر قىرعىز جەرٸندەگٸ امەريكا ۋنيۆەرسيتەتٸنە جەتەكشٸلٸك ەتەدٸ.
اقش-تىڭ ورتا ازيياعا قاتىستى ەزەلگٸ جەنە ەزٸرگٸ ساياساتىنىڭ اراسىندا قانداي ٶزگەرٸس بارىن تارقاتىپ ايتىپ بەرگەن كاچينس: “بايدەن ايماققا تۋرالى اسىعىس پٸكٸر بٸلدٸرۋدەن اباي بولۋى كەرەك”, – دەيدٸ.
ال بايدەن نە دەپ جٷر?
اق ٷي باسشىسى رەسەي مەن قىتايدى ورتا ازييا ٷشٸن ٶتە-مٶتە قولايسىز, ناشار كٶرشٸلەر دەپ اتاعان ەدٸ.
“ايماق ەلدەرٸنٸڭ اتالعان ەكٸ مەملەكەتتەن ٸرگەسٸن اۋلاق سالا الماسى انىق. رەسەي مەن قىتاي ورتا ازييانىڭ قۇداي قالاپ قوسقان كٶرشٸسٸ. بايدەننٸڭ مەلٸمدەمەسٸ كرەملدٸ وتالدىرىپ, مەسكەۋدٸڭ ايماققا باعىتتالعان اگرەسسيياسىن اسقىندىرا تٷسەدٸ. كٶرشٸڭمەن تٸل تابىسىپ, تاتۋ-تەتتٸ تۇرۋعا تىرىسۋ قاجەت”, – دەيدٸ ول.
ەلبەتتە ەگەر بۇل ەكەۋٸنٸڭ تاراپىنان ايماقتاعى ەلدەردٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن تارتىپ العىسى كەلگەن وزبىرلىق ورىن بولسا, امەريكا قول قۋسىرىپ وتىرمايدى.
“ٶتكەن 30 جىل بويى اقش ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ دەربەستٸگٸن ساقتاۋدى سىرتقى ساياساتتاعى باسىم باعىتتىڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرىپ كەلدٸ. ايماقتاعى مەملەكەتتەرگە قول ۇشىن سوزىپ, تەۋەلسٸزدٸكتٸ نىعايتا تٷسۋدٸڭ امال-ەدٸستەرٸن ٷيرەتتٸ.
ەرينە قولداۋدىڭ فورماسى دا ەرتٷرلٸ بولدى. ورتا ازيياعا تٷرلٸ كەزەڭدە, تٷرلٸ جاعدايدا اراشا تٷستٸك. ەيتەۋٸر قاجەت كەزدە ايانىپ قالمادىق. بۇل ميسسييا الداعى ۋاقىتتا دا ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپايدى”, – دەگەن كاچينس ورتا ازييا مەن اقش-تىڭ جاقىنداسۋىنا جان-تەنٸمەن قارسىلىق تانىتقان ادامنىڭ اتىن اتاپتى.
...
ونىڭ پٸكٸرٸنشە امەريكا ورتا ازييانىڭ دامۋىنا, دەۋلەتتٸ, باقۋاتتى ايماققا اينالۋىنا ەۋەل باستان مٷددەلٸ بولعان جەنە بۇعان كاپيتال قويۋعا دا ەزٸرلٸك تانىتقان. امەريكانىڭ وسى باعىتتاعى باستاماسىنا بٸر ادامنىڭ كەسٸرٸ تيگەن.
“ايماقتىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە ٶزبەكستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتٸ ٸسلەم كەرٸموۆ دەم-تۇزى تاۋسىلعانشا كەدەرگٸ كەلتٸردٸ. ٶزبەكستاندى ايماقتىڭ كاتاليزاتورى رەتٸندە قاراستىردىق. كەرٸموۆ كەتكەننەن كەيٸن جاعداي دۇرىستالا باستادى. اق ٷي ايماقتا بەلسەندٸ ەرەكەت ەتۋگە كٶشتٸ.
كٶپ ۇزاماي قىتاي مەن رەسەيدٸڭ قارسىلىعىنا تاپ بولدىق. مەسكەۋ ۆاشينگتوننىڭ ورتا ازييا ەلدەرٸمەن ەتەنە بايلانىسقا تٷسٸپ, اۋقىمدى جوبالاردى جٷزەگە اسىرعانىن قالامايدى. اشىق كەتٸسۋگە تاعى بولمايدى, مۇنىڭ زييانى ايماقتاعى ەلدەرگە تيٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن”, – دەگەن ساياساتتانۋشى بايدەن ەكٸمشٸلٸگٸنە بٸرٸنشٸ كەزەكتە ورتا ازيياداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەرگە كٶڭٸل اۋدارۋعا كەڭەس بەرگەن ەكەن.
الدىمەن ايماقتاعى بٸلٸم-عىلىم ساپاسىن كٶتەرۋگە, دەنساۋلىق سالاسىن زاماناۋي دەڭگەيگە جەتكٸزۋگە اتسالىسۋ كەرەك. قازبا بايلىققا بٶگٸپ جاتسا دا, ورتا ازييا تۇرعىندارى ناشار تۇرادى. ايلىعى ٸشٸپ-جەمٸنەن اسپايدى. تاپقان تابىسىن ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋعا جۇمسايتىن جاعدايى جوق. مۇنداي ەلدەن بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇرپاقتىڭ ٶسٸپ-ٶنۋٸ ەكٸتالاي.
ورتا ازيياداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دامىعان ەلدەردٸڭ دەڭگەيٸنەن ونداعان جىل كەيٸن قالعانىن پاندەمييا راستاپ بەردٸ. جٷزدەگەن, مىڭداعان ناۋقاس تيٸستٸ ەم-دوم الا الماي, اۋرۋحانا تٶسەگٸندە كٶز جۇمدى. دەنساۋلىق سالاسى زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە المايتىن ايماقتىڭ رەسەي مەن قىتاي اگرەسسيياسىنا تٶتەپ بەرۋٸ دە نەعايبىل.
مٸنەكەي, وسى مەسەلەنٸ تٸلگە تيەك ەتكەن كاچينس بۇدان سىرت قىرعىزستانداعى سۋ تاپشىلىعى مەسەلەسٸنە ارنايى توقتالىپتى.
“بولاشاقتا تۇتاس ورتا ازييا سۋ تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن تارتادى. مۇنىڭ سوڭى اعايىنداس ەلدەردٸڭ ارازداسۋىنا ۇلاسۋى مٷمكٸن. ايماقتاعى مۇزدىقتاردى زەرتتەپ, مۇنداعى تۇشى سۋدىڭ قورىن انىقتايتىن, اۋىز سۋدى ٷنەمدٸ, ۇقىپتى پايدالانۋعا ٷيرەتەتٸن جوبالارعا قاراجات بٶلگەن جٶن. تامشى تامبايتىن تاقىر جەردە كٶكٶنٸس پەن جەمٸس-جيدەك ٶسٸرٸپ وتىرعان يزرايلدەن ٷلگٸ السا ارتىق ەمەس. مۇنداي جوبالار قارجىلاي قولداۋدى قاجەت ەتەدٸ. بايدەنگە بەرەر كەڭەسٸم وسى.
ورتا ازييانى قىتاي مەن رەسەيگە قارسى قويعاننان ەشكٸم ەشتەڭە ۇتپايدى. اشىعىن ايتقاندا مۇنىڭ بەرٸ بوس سٶز. بٷگٸن ايتىلدى, ەرتەڭ ۇمىتىلادى. بايدەن ايماققا شىن جانى اشىسا, مەن ايتقان مەسەلەرگە نازار اۋدارسىن”, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
…
كاچينس اق ٷيدٸڭ جاڭا باسشىسىنا كٶڭٸلٸ تولمايتىنىن جاسىرمايدى. ايتۋىنشا بايدەننٸڭ كومانداسىندا بٸر كەزدەرٸ وباما ەكٸمشٸلٸگٸندە وتىرعان “ارداگەرلەر” ٶرٸپ جٷپ, اراسىندا 90-شى جىلدارى كلينتونمەن جۇمىس ٸستەسكەن اقساقالدار دا بار.
كلينتون دا, وباما دا سىرت الاڭداعى كونفليكتٸنٸ رەتتەۋدە ارميياعا ارقا سٷيەگەن. ال بۋش ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ يراكقا ەسكەر كٸرگٸزۋٸ اسىعىستىق ەرٸ اقش تاريحىنداعى ٷلكەن قاتەلٸك بولعان.
“امەريكا تاعى دا سول سٷرلەۋگە تٷسەتٸن تٷرٸ بار. بايدەن ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ سوڭعى كەزدەگٸ ريتوريكاسى امەريكالىقتاردى تاعى بٸر ۇلى جورىققا ەزٸرلەپ جاتقانداي كٶرٸنەدٸ. بايدەننٸڭ پٸكٸرٸنشە ەلۋەتٸ جاعىنان اقش-تان اسىپ تٷسەتٸن مەملەكەت جوق.
اق ٷي باسشىسى سوڭعى جىلدارى ەلدٸڭ ەلەم الدىنداعى رەپۋتاتسيياسى تىم-تىم قۇلدىراپ كەتكەنٸن ەسەپكە الماي وتىر. بۇعان تٶرت جىل بيلٸك قۇرعان ترامپ قانا كٸنەلٸ ەمەس, تۇتاستاي العاندا ٶتكەن 20 جىل قاتەلٸك پەن كەمشٸلٸككە تولى بولدى”, –دەيدٸ ساراپشى.
…
بايدەننٸڭ تۇسىندا اقش پەن قىتاي, اقش پەن رەسەيدٸڭ قارىم قاتىناسى قالاي ٶربيدٸ? اق ٷي باسشىسىنىڭ قىتايمەن اراداعى كيكٸلجٸڭدٸ توقتاتقىسى كەلەتٸنٸ راس پا?
كاچينستٸڭ ايتۋىنشا ترامپ ورتا ازييانى قىتايدان اۋلاق ۇستاعىسى كەلگەن. بەيجٸڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان “بٸر جول, بٸر بەلدەۋ” (Belt and Road Initiative, رەد.) جوباسىن سىنعا الىپ, ايماق ەلدەرٸنە قىتايمەن الىستان ارالاسۋعا كەڭەس بەرگەن.
امەريكانىڭ جاڭا پرەزيدەنتٸ كەرٸسٸنشە قىتايمەن ديالوگ قۇرۋعا ۇمتىلادى. ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىن توقتاتىپ, ترامپتىڭ تۇسىندا تۋىنداعان جاۋلاستىقتى جويۋعا تىرىسادى.
“ەلبەتتە بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق جانجال كٶپكە دەيٸن جازىلا قويمايتىن سىزات قالدىرىپ كەتتٸ.
ونىڭ ٷستٸنە شىڭجاڭ مەسەلەسٸ بار.
وسى ٶلكەدەگٸ قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان از ۇلتتاردىڭ جانايقايى بايدەننٸڭ قۇلاعىن شۋىلداتىپ جاتقانى انىق. اق ٷي باسشىلىعى مۇنى جاۋاپسىز قالدىرمايدى. بايدەن ساياسي رەپرەسسييانى توقتاتۋدى تالاپ ەتٸپ, وسىناۋ ٶلكەدەگٸ قازاق پەن ۇيعىر جەنە ٶزگە دە مۇسىلمان ۇلتتارعا تەڭدٸك سۇرايدى.
اقش-تىڭ ادام قۇقىعىنا قاتىسى كٶزقاراسى ەۋەلدەن ايقىن. شىڭجاڭ مەسەلەسٸن تٷبەگەيلٸ شەشپەيٸنشە قىتايمەن قارىم-قاتىناستىڭ تٷزەلۋٸ دە نەعايبىل”, – دەيدٸ ول.
سوندا ترامپ نە بٸتٸرگەن? شىڭجاڭداعى قىسىمعا ۇشىراعان جٷزدەگەن, مىڭداعان ادامعا دەر كەزٸندە اراشا تٷسۋگە نە كەدەرگٸ بولدى?
كاچينستٸڭ ايتۋىنشا دونالد ترامپ سٶز بوستاندىعى, ادام قۇقىعىنا الاڭدايتىن ادام ەمەس. ال جاڭا ەكٸمشٸلٸك بۇل مەسەلەنٸ الدىڭعى قاتارعا شىعارىپ وتىر.
“رەسەي? رەسپۋبليكالىقتار دا, دەموكراتتار دا رەسەيدٸ جاۋا كٶرەدٸ. بايدەننٸڭ تۇسىندا ۆاشينگتون پەن مەسكەۋدٸڭ اراسى جاقسارادى دەپ ويلامايمىن”, – دەيدٸ ەندريۋ مىرزا.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
