«Oilap qarańyz, bul strategiia sonaý 2012 jyly jaryq kórdi. Sodan bergi ýaqytta dóńgelengen dúnieniń tórt taraby túgel ózgerdi.
Tiisinshe, Qazaqstannyń da keleshekke qatysty qaǵidalary men ustanymdary ózgeriske túskeni qisyndy», – deidi ol.
Aita ketelik, bilik sonyń aldyndaǵy «Qazaqstan – 2030» strategiiasyn merziminen buryn ári artyǵymen oryndap tastaǵanyn aitqan.
Jańa strategiiany qabyldaýǵa jahandyq ózgeris túrtki bolǵanyn tilge tiek etip, 2030-dyń ornyn 2050 baǵdarlamasy basqan-tuǵyn.
Soǵan sai bilik apparatyn basynan aiaǵyna deiin qaita qurý, aimaqtarǵa ámirin júrgizetin astananyń yqpalyn azaitý, ana men balaǵa kóńil bólý sekildi sandaǵan mindetter jańa strategiianyń kún tártibine engen.
«Bilik ózi ýáde etken dúnielerdi tastai qyldy deýge kelińkiremeidi. Áiteýir tiip-qashyp oryndaǵan boldy. Ál-ázir «Qazaqstan – 2050» strategiiasy qaita qaraýdy qajet etedi, onyń maqsat-muraty kóńil kónshitpeidi.
Nege? Sebebi, eskirdi. Mundaǵy mindetterdiń endigi jerde kádege asýy ekitalai.
Birinshiden, tehnologiialyq dúmpý boldy. Álem indýstriialdy tóńkeristiń kelesi satysyna ótti.
Jalpy, mundai strategiiany únemi qaita qarap, udaiy tolyqtyryp, jetildirip otyrý qajet. Óitpediń eken, suranystan qalady. Eldiń kózinen ketedi, kóńilinen umyt bolady.
Transulttyq korporatsiialar ár 3 jyl saiyn óz strategiiasyn túgeldei qaita qarap, túzep-kúzep otyrady.
Syrttaǵy ahýal, ishki faktordy eskerip, ulttyq Strategiiaǵa tolyqtyrý engizgen jón», – deidi bul oraida Boqaev.
Syrtqy faktor
Sarapshy buǵan túrtki bolatyn syrtqy 5 faktordy jipke tizgen eken.
Alǵashqysy. AQSh saiasaty. Jyl basynda Aq úi Orta Aziiaǵa qatysty 2025 jylǵa deiingi jańa strategiiany usyndy.
Ekinshisi. Qytai. Beijiń «Bir jol – bir beldeý» jobasyna barynsha basymdyq berýde. Osy arqyly aimaqtyń tamyryn basyp, aldymen ekonomika, artynan saiasi integratsiialaýdyń amal-ailasyn izdestirmek.
Úshinshisi. Batys. Kúni keshe Eýroodaq Orta Aziiamen áriptestikti arttyrýǵa arqaý bolatyn jańa strategiiany tanystyrdy.
Tórtinshisi. Resei. Odaqtasymyz 2035 jylǵa deiin áreket etetin jańa Energetiialyq strategiiany qabyldaidy. Máskeý osy arqyly aimaqqa yqpalyn júrgizýge yntyǵyp otyr.
Besinshisi. Ózbekstan. Tashkent aimaqqa yqpalyn júrgizetin ortalyqqa ainalýdy armandaidy. Osy oiyn júzege asyrý úshin ulttyq strategiia qabyldap, áne-mine iske kirisýge ázir otyr.
Al ishki faktorǵa kelsek, Boqaevtyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy membaǵdarlamalar arasynda ózara úndestik joq. Salaǵa jaýapty ministrlikterdiń saiasaty 2050 strategiiasymen múlde úilespeidi.
Ekonomikadaǵy saýatsyz sheshimder halyq turmysynyń quldyraýyna alyp kelgen.
Partiialardyń óz paiymy joq, belgili bir áleýmettik toptyń soiylyn soǵa almaidy.
Indet ildebailap kele jatqan Qazaqstandy quzǵa qulatýǵa shaq tur. Osy otyz jylda bilikten ábden kóńili qalǵan áleýmet eshnársege eleń etpeitin jaǵdaiǵa jetken.
«Áleýmet ádildik izdeidi. Qoǵam demokratiiaǵa sýsap otyr. Álgi Strategiiada osy pýnktti attap ótken syńaily. Sebebi bul qujatty jazarda bilik halyqpen aqyldasqan joq.
Bilik halyqtan qaimyǵatyn qoǵamda mundai deńgeidegi jobalarǵa el turǵyndary taily-tuiaǵy qalmai atsalysady.
Ashyǵyn aitqanda, «Qazaqstan – 2050» strategiiasy aspan kóginde qalyqtap júr. Mundaǵy qiiali dúnieler halyqtyń shynaiy arman-tilegimen úilespeidi», – deidi Boqaev.
Ishki faktor
Onyń paiymdaýynsha, jańa strategiiany kelesidei 5 talappen tolyqtyrý qajet.
Birinshisi. Zańy bilikke de, buqaraǵa da ortaq, azamattardyń quqyǵy birinshi kezekte qorǵalatyn Ádiletti memleket qurý.
«Bul neni bildiredi? Ádiletti memlekette halyq biliktegi at tóbelindei topqa kleptokrattar retinde qaramaidy. Bilik halyqtyń qabaǵyna qarap sóileidi, eldegi saiasi hám ekonomikalyq ózgeristerdi halyqpen aqyldasyp baryp qabyldaidy», – deidi Boqaev.
Qazirgi ahýal qandai? 2020 jyldyń «quqyqtyq memleket» reitinginde Qazaqstan 128 eldiń ishinen 62-orynǵa turaqtady. Reiting mamandary Qazaqstandaǵy sot júiesi memapparattyń ashyqtyǵyna 2 degen baǵa qoiypty.
Ekinshisi. Naqty nátije beretin áleýmettik strategiia qurý. Jurtty jumyspen qamtýdy sóz júzinde emes, is júzinde oryndaý. Qazba bailyqty satýdan túsken halyqqa tiesili dúnieni ádil úlestirý.
Álemdegi eń baqytsyz elderdiń sanatynan «Baqytty elderdiń» qosynyna ótý.
«Álemdegi baqytty elderdiń alǵashqy ondyǵynda Daniia, Shveitsariia, Islandiia, Norvegiia, Niderlandy, Shvetsiia, Jańa Zelandiia, Avstriia jáne Liýksembýrg tur. Qazaqstan 50-orynda. Ózbekstan bizden ozyq tur», – deidi Boqaev.
Úshinshisi. Biznesti damytýǵa qolaily jaǵdai jasaý. Memleket biznesti qoldaýdyń jańa tetigin izdestirgeni jón.
Bul mindetti oryndai alsa, ulttyq ekonomikany aman alyp qalady. Al eger...
«Al eger bári de daýryqpa, naýqan deńgeiinde júrgizilse, ulttyq ekonomika biznespen birge qurdymǵa ketedi. Biznesti alqymnan ala bergenshe, onyń normativtik-quqyqtyq bazasyn jeńildetý kerek», – deidi saiasattanýshy.
Tórtinshisi. Memlekettiń óz halqyn ózi asyrai alatyn álýeti bolýy kerek. Indet azyq-túlik qaýipsizdigi qanshalyqty ózekti ekenin aishyqtap berdi.
Buǵan baǵa beretin The Global Food Security Index-inde bizdiń el 48-inshi orynda tur.
Besinshi jáne eń basty talap: halyqty memleket isine aralastyrý. Saiasatty jurttan jyryp almaý. Demokratiialyq institýttardy biliktiń buǵaýynan bosatý. Olarǵa shyn mánindegi erkindik berý. Oi erkindigi men sóz bostandyǵynyń saltanat qurýyna jol ashý.
«Osymen bailanysty reitingte Qazaqstan 167 eldiń ishinde 139-orynda tur. Tómen. Óte tómen kórsetkish. Halyq pen biliktiń arasy qanshalyqty alshaq ekenin osyǵan qarap-aq baǵamdaýǵa bolady», ؘ – deidi Boqaev.
...
Toq eterin aitqanda, «Qazaqstan – 2050» strategiiasyn túbegeili jańartatyn kez keldi. Soǵan sai membaǵdarlamalardy da qaita qaraý qajet.
Sói degen Boqaev bulardyń nátijesizdigin naqty anyqtaityn aýdit júrgizgen jón degen ustanymda.
«Sosyn eger Strategiiany qaita qarap jatsaq, ony talqylaýdan qalyń buqara qalys qalmaýy qajet. Buǵan qoǵam atsalysqanda ǵana strategiia shynaiy ómirge birtaban jaqyn bolady.
Qoǵam ózi túsinbegen qujattyń qyr-syryna úńilmeidi, qyzyqpaidy. Eski strategiiany meńzep otyrmyn. Bizge anyq-qanyq maqsaty bar, halyqtyń talap-tilegimen úndesetin jańa qujat qajet. Al naýqanshyldyqqa urynsaq, «baiaǵy jartas, sol jartastyń» kebin kiemiz», – deidi saiasattanýshy.
Boqaev eskini súrip tastap, jańa Strategiiany qabyldaýǵa Toqaevtyń ózi ynta tanytar degen senimde.
«Bálkim, Qaýipsizdik Keńesiniń kezekti otyrysynda bul oiyn ortaǵa salar. Al ony oryndaýdy jańa Úkimetke júktegen jón shyǵar. Qalai bolǵanda da, ulttyq deńgeidegi áleýmettik-ekonomikalyq strategiiaǵa sýsap otyrmyz. Bizge túsinikti jazylǵan, ishki-syrtqy faktordy teń ustaityn qujat qajet», – deidi ol.
Ázirlegen Dýman BYQAI
